T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
3
ISSN:3030-3613
XORIJIY MAMLAKATLARDA INFORMATIKA VA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARINI OʻQITISHGA QARATILGAN METODLAR
Termiz davlat pedagogika instituti Jismoniy
madaniyat va san’at fakulteti
1-kurs talabasi
Ahmadaliyev Boburbek,
1-kurs talabasi
Ahadjonov Dovudbek,
1-kurs talabasi
Abduxoliqov Mamarasul,
1-kurs talabasi
Abdumannonov Hojimurod
Annotatsiya:
Ushbu maqolada informatika va axborot texnologiyalari fanini
xorijiy mamlakatlarda o‘qitish uslublari, metodik yondashuvlar, shuningdek,
O‘zbekiston oliy taʼlim tizimida qo‘llanilayotgan metodlar bilan taqqoslanadi. Maqola
zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida ta’lim samaradorligini oshirishga qaratilgan
tajribalarga e’tibor qaratadi. Shuningdek, maqolada o‘qitish samaradorligini oshirish,
raqamli kompetensiyalarni shakllantirish va innovatsion metodlarni joriy etish
borasidagi takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
informatika, axborot texnologiyalari, xorijiy tajriba, o‘qitish
metodlari, oliy ta’lim, raqamli ta’lim, innovatsion texnologiyalar, STEAM ta’limi
Informatika va axborot texnologiyalari (IT) zamonaviy jamiyatning muhim
qismiga aylandi va shuning uchun ularni o'qitish ta'limning muhim yo'nalishi
hisoblanadi. Xorijiy mamlakatlarda informatika va ITni o'qitishga qaratilgan metodlar
ta'lim tizimlari, madaniy xususiyatlar va texnologik rivojlanish darajasiga qarab farq
qiladi. Globallashuv va raqamli transformatsiya jarayonlari bugungi kunda butun
dunyo ta’lim tizimiga o‘z ta’sirini o‘tkazmoqda. Ayniqsa, informatika va axborot
texnologiyalari fanining ahamiyati keskin ortib bormoqda. Bu fan orqali yosh avlod
zamonaviy texnologiyalar bilan ishlash, algoritmik va tanqidiy fikrlashni
shakllantirish, shuningdek, ijodkorlikni rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Xorijiy
mamlakatlar bu borada ilg‘or tajriba va metodlarni ishlab chiqqan bo‘lib, ularni
o‘rganish va milliy tizimimizga tatbiq etish O‘zbekiston uchun muhim ahamiyat kasb
etadi. Maqolaning maqsadi – xorijiy tajribalarni tahlil qilish, ularni O‘zbekiston
sharoitida qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rsatish va zamonaviy o‘qitish metodlarini
targ‘ib qilishdan iborat.
Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida informatika fanini o‘qitishdagi metodik
yondashuvlar turlicha bo‘lsa-da, ularning barchasida umumiy xususiyat – innovatsion
va interaktiv metodlarga asoslanishdir.
AQSh
m
etodi:
Loyiha asosida o‘qitish (Project-Based Learning), kodlash
klublari, interaktiv platformalar (Code.org, Khan Academy). “Computer Science
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
4
ISSN:3030-3613
Education Week” kabi tadbirlar orqali kompyuter fanini ommalashtirishga qaratilgan.
Code.org kabi tashkilotlar dasturlashni o'rganish uchun bepul resurslar taqdim etadi.
Xususiyat:
Dasturlash, algoritmlash, sun’iy intellekt asoslari maktabdan
o‘rgatiladi.
Janubiy Koreya
m
etodi:
“Smart education” – raqamli qurilmalar orqali
shaxsiylashtirilgan ta’lim. IT infratuzilmasi yuqori darajada rivojlangan. Onlayn ta'lim
platformalari va moslashuvchan o'qitish tizimlari keng qo'llaniladi.
Xususiyat:
Bolalar bog‘chasidan boshlab IT savodxonligi, onlayn darslar keng
joriy etilgan.
Germaniya
m
etodi:
“Dual Education” – nazariya va amaliyotni
uyg‘unlashtirish.
Xususiyat:
Talabalar zavod/firma va universitetda bir vaqtda tahsil olishadi.
Finlandiya
m
etodi:
Muammo asosida o‘qitish (Problem-Based Learning),
integratsiyalashgan fanlar. Muammoli o'qitish va loyihalar asosida o'qitishga katta
e'tibor beriladi. Talabalarning hamkorlik qilish va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirishga qaratilgan.
Xususiyat:
Har bir o‘quvchi o‘z qiziqishiga mos yo‘nalishda IT loyihalarda
ishtirok etadi.
Estoniya
m
etodi:
Raqamli ta’lim ekotizimi – barcha maktablarda IT
integratsiyalashgan. “ProgeTiiger” dasturi orqali boshlang'ich sinflardan dasturlash
o'rgatiladi. IT ta'limi milliy o'quv dasturining muhim qismi hisoblanadi.
Xususiyat:
Bolalar 1-sinfdan kodlashni o‘rganadi, elektron hukumat (e-
Government) tajribasi bilan bog‘langan.
Bu metodlar o‘quvchilarda
ijodiy fikrlash, algoritmik tafakkur va raqamli
savodxonlikni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
AQShda, masalan, o‘quvchilarga dasturlash asoslari, algoritmlar, sun’iy
intellekt, robototexnika kabi yo‘nalishlar maktab bosqichidan boshlab o‘rgatiladi. Bu
yerda asosiy e’tibor – loyiha asosida o‘qitish (Project-Based Learning) va STEAM
yondashuvlariga qaratiladi. Har bir mavzu amaliy mashg‘ulotlar, guruhli muhokamalar
va mustaqil tadqiqotlar orqali o‘zlashtiriladi.
Janubiy Koreya tajribasida esa IT sohasiga oid bilimlarni maktabgacha
ta’limdan boshlab singdirish amaliyoti mavjud. Ular 'smart education' kontsepsiyasi
orqali har bir o‘quvchining individual ehtiyojiga moslashgan o‘quv rejalarini ishlab
chiqqan. Raqamli ta’lim resurslari, mobil ilovalar, onlayn sinflar keng qo‘llaniladi.
Germaniyada axborot texnologiyalarini o‘qitish sanoat ehtiyojlariga moslashtirilgan
bo‘lib, “Dual Education” tizimi orqali nazariya va amaliyot uyg‘unlashtiriladi. Bu
tizimda o‘quvchi talabalar dars vaqtining bir qismini ishlab chiqarishda o‘tkazadilar.
Bundan tashqari, Finlandiya, Estoniya, Yaponiya kabi davlatlarda ham
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
5
ISSN:3030-3613
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, muammo yechish ko‘nikmalarini shakllantirishga
alohida e’tibor qaratiladi.
Asosiy metodlar va tendentsiyalar
1. Amaliyotga yo’naltirilgan o’qitish:
• Loyihalar asosida o’qitish (Project-Based Learning, PBL): Talabalarga real
muammolarni hal qilish uchun loyihalar ustida ishlash imkoniyati beriladi. Misol
uchun, dasturiy ta’minot yaratish, veb-sayt ishlab chiqish yoki robot qurish.
• Muammoli o’qitish (Problem-Based Learning, PBL): Talabalar muammolarni hal
qilish orqali bilim olishadi. Bu metod ularning tanqidiy fikrlash, hamkorlik qilish va
mustaqil o’rganish qobiliyatlarini rivojlantiradi.
2. Kompyuter fanini erta o’qitish:
• Boshlang’ich sinflardan dasturlash: Ko’plab mamlakatlarda boshlang’ich
sinflardanoq dasturlash elementlari o’rgatiladi. Misol uchun, Scratch va Blockly kabi
vizual dasturlash tillari yordamida bolalar algoritmlarni yaratishni o’rganadilar.
(Masalan, Estoniya tajribasi)
• STEAM ta’limi: Fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematika (Science,
Technology, Engineering, Arts, and Mathematics) fanlarini integratsiyalashgan holda
o’qitish. Bu yondashuv talabalarga ITni boshqa sohalar bilan bog’lash imkoniyatini
beradi.
3. Interaktiv va moslashuvchan o’qitish:
• Onlayn ta’lim platformalari: Coursera, edX, Udacity kabi platformalar orqali
talabalar istalgan vaqtda va istalgan joyda IT kurslarida o’qishlari mumkin.
• Moslashuvchan o’qitish tizimlari: Talabaning bilim darajasiga qarab o’quv
materiallarini moslashtiradigan tizimlar. Bu talabalarga o’z tezligida o’rganish
imkoniyatini beradi.
4. O’qituvchilarni tayyorlash va qo’llab-quvvatlash:
• O’qituvchilarning malakasini oshirish: IT sohasidagi o’qituvchilar uchun maxsus
treninglar va seminarlar tashkil etiladi.
• O’qituvchilar uchun resurslar va hamjamiyatlar: O’qituvchilar o’zaro tajriba
almashishlari, yangi metodlar va materiallar haqida ma’lumot olishlari uchun onlayn
hamjamiyatlar yaratiladi.
Yuqorida sanab o’tilgan yo’nalishlardan tashqari yana quyidagi ikki yo’nalish ham
xorijiy mamlakatlarda keng tarqalgan va o’z samarasini bergan. Ular quyidagi
yo’nalishlardir:
PISA (Programme for International Student Assessment): PISA testlari natijalariga
ko'ra, Estoniya, Finlandiya, Janubiy Koreya va Singapur kabi mamlakatlar fan va
matematika bo’yicha yuqori natijalarni ko’rsatadi, bu ularning IT ta’limidagi
muvaffaqiyatini ham aks ettiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
6
ISSN:3030-3613
• OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development): OECD
ma’lumotlariga ko’ra, IT sohasidagi o’qituvchilarning malakasini oshirish va ularni
qo’llab-quvvatlash ta’lim sifatini oshirishda muhim rol o’ynaydi.
O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida so’nggi yillarda informatika va
axborot texnologiyalariga oid fanni rivojlantirishga qaratilgan keng ko’lamli islohotlar
amalga oshirilmoqda. Shu jumladan “O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-
yil 6-oktabrdagi PQ-4851-sonli qarorida 2020–2023-yillarda raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish va informatizatsiya sohasini yanada takomillashtirish ustuvor
yo’nalishlaridan biri sifatida ta’lim tizimining raqamlashtirilishi, xususan, axborot
texnologiyalarini o’qitish samaradorligini oshirish ko’zda tutilgan.” AKT bo’yicha
milliy strategiyalar, Oliy ta’limni raqamlashtirish dasturlari, onlayn ta’lim
platformalari va zamonaviy texnologiyalar joriy qilinmoqda. Oliy o’quv yurtlarida
Moodle, Google Classroom, MS Teams kabi platformalar orqali onlayn darslar tashkil
qilinmoqda. Shuningdek, informatika faniga oid yangi fanlar – “Algoritmlar”,
“Ma’lumotlar tuzilmasi”, “Mobil ilovalar yaratish”, “Kompyuter tarmoqlari”, “Sun’iy
intellekt asoslari” singari kurslar ham o’quv dasturiga kiritilgan. Biroq ko’plab ta’lim
muassasalarida darslar an’anaviy uslubda – nazariy materiallarga asoslangan tarzda
olib borilishi, amaliy mashg’ulotlar etarli darajada yo’lga qo’yilmaganligi
kuzatilmoqda. Ayni vaqtda zamonaviy texnologiyalar, laboratoriyalar, kompyuter
texnikasi bilan ta’minlangan oliygohlar soni ortib bormoqda. Bu esa talabalar uchun
sifatli informatika ta’limini ta’minlash imkoniyatini yaratadi.
Xorijiy tajriba va O’zbekiston amaliyoti o’rtasida qator o’xshashliklar va
tafovutlar mavjud. Xususan, xorijda o’quvchilar mustaqil izlanishga, amaliy loyihalar
yaratishga yo’naltirilgan bo’lsa, ko’plab O’zbekiston oliygohlarida bu uslublar hali
to’liq joriy qilinmagan.
Shu
sababli
quyidagi
takliflarni
ilgari
surish
mumkin:
1. Informatika o’qitishda loyiha asosida o’qitish metodikasini keng joriy etish;
2.
Amaliy
mashg’ulotlarga
asoslangan
darslar
ulushini
oshirish;
3. O’qituvchilar malakasini xorijiy tajribalar asosida oshirish bo’yicha seminarlar,
mashgulot,
jonli
uchrashuv
va
treninglar
o’tkazish;
4. Sun’iy intellekt, robototexnika, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) kabi
sohalarda
yangi
kurslar
(online,
ofline,
masofaviy)
joriy
etish;
5. Talabalarning mustaqil ishlashi uchun onlayn resurslar bazasini kengaytirish va
bepul foydalanish imkoniyatini yaratish.
Xorijiy mamlakatlarning informatika ta’limi sohasidagi yutuqlari shuni
ko’rsatadiki, zamonaviy texnologiyalarni ta’lim jarayoniga to’g’ri integratsiya qilish,
o’quvchilarda raqamli kompetensiyalarni shakllantirish orqali ta’lim sifatini sezilarli
darajada oshirish mumkin. O’zbekiston ta’lim tizimi uchun bu yondashuvlar ayniqsa
dolzarb bo’lib, xalqaro tajribalarni o’rganish va milliy ta’lim tizimiga tatbiq etish zarur.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
7
ISSN:3030-3613
Bu esa yuqori malakali, raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi. Xorijiy
mamlakatlarda informatika va ITni o'qitishga qaratilgan metodlar amaliyotga
yo’naltirilganlik, kompyuter fanini erta o’qitish, interaktivlik, moslashuvchanlik va
o’qituvchilarni qo’llab-quvvatlash kabi umumiy tendentsiyalarga ega. Muvaffaqiyatli
tajribalar shuni ko’rsatadiki, IT ta’limi milliy o’quv dasturining muhim qismi bo’lishi,
talabalarning tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini
rivojlantirishga qaratilgan bo’lishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-oktabrdagi PQ-4851-sonli
“2020–2023-yillarda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish va informatizatsiya
sohasini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qarori.
2.
O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi. “Informatika va
axborot texnologiyalari” fanidan o’quv dasturi (bakalavriat bosqichi uchun). –
Toshkent: Oliy ta’lim nashriyoti, 2022.
3.
Xasanov U., Mamadaliyev A. “Axborot texnologiyalari va dasturlash asoslari”. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
4.
Tursunov M. Sh. “Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari” (darslik). – Toshkent:
O’zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2020.
5.
Nosirov B. va boshqalar. “Axborot texnologiyalari va dasturlash asoslari”. – T.: Fan
va texnologiya, 2021.
6.
Qo’chqorov A., Matkarimov O. “Raqamli ta’lim va zamonaviy o’qitish
texnologiyalari”. – T.: Ilm ziyo, 2022.
7.
Qodirov N., Yusupov F. “Informatikani o’qitish metodikasi”. – Toshkent:
O’qituvchi, 2019.
8.
– O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar
vazirligining rasmiy veb-sayti.
9.
– O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining rasmiy
portali.
– O’zbekiston Respublikasi ta’lim resurslari va axborot
texnologiyalari milliy tarmog’i (ZiyoNET).
11.
https://moodle.tuit.uz – Toshkent axborot texnologiyalari universitetining
masofaviy ta’lim platformasi.
