T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
82
ISSN:3030-3613
KASBIY TA`LIM TASHKILOTLARIDA TASHKIL ETILADIGAN O`QUV-
TARBIYAVIY JARAYONLAR
Dolimova Durdona Mahmudjon qizi
Andijon shahar 3-son politexnikumi
matematika fani o'qituvchisi.
Ixvoldinova Sayyora Qobulovna
Andijon shahar 3- politexnikumi
tarbiya fani oʻqtuvchisi.
Mahmudova Hilola Abdumannon qizi
Andijon shahar 3-son politexnikumi
fizika fani o'qituvchisi.
Annotatsiya:
O`quv tarbiyaviy jarayon tushunchasi ko'pchilik tadqiqotchilar
tomonidan turlicha talqin qilinsada, mazkur jarayon ta'lim-tarbiya jarayoni sifatida
shaxsning kamol topishida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki u bir avlodning
ijtimoiy tajribasini keyingi avlodlar tomonidan o'rganilishi va o'zlas htirilishi hamda
ularning o'rganganlarini amaliyotga tatbiq etish uchun zarur shart-sharoitlar yaratib
beradi. Ushbu maqolada kasbiy ta`lim muassasalarida tashkil etiladigan o`quv –
tarbiyaviy jarayonlar haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
o`quv tarbiya, o`rta ta`lim, kasbiy ta’lim, muassasa, kadrlar
tayyorlash , tadqiqot, kommunikativlik, pedagogik jarayon.
KIRISH
Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intellektual va
ma'naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog'liq bo'lgan uzluksiz ta'lim
tizimi orqali har tomonlama rivojlangan barkamol shaxsni shakllantirishni nazarda
tutgan holda ta’lim oluvchilarda bilim olishga va yangiliklarni puxta
o'zlashtirishga ehtiyojni, asosiy o'quv- ilmiy va umummadaniy bilimlarni, milliy
va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan ma'naviy-axloqiy fazilatlarni, ijodiy
fikrlash, atrof-muhitga ongli munosabatda bo'lish ko'nikmalarini shakllantirishni
uzluksiz ta'lim jarayonlarining asosiy vazifalari sifatida belgilab berdi.
Uzluksiz ta'lim tizimida ayniqsa, kasbiy ta`lim muassasalarida pedagogik
jarayonlarni tashkil etish va boshqarish, sifat va samaradorligini oshirishga xizmat
qiluvchi vazifalarni amalga oshirish, ya'ni ta'lim- tarbiya jarayonlari
samaradorligini ta'minlash pedagogik jarayonlar ishtirokchilari hisoblangan ta'lim
muassasasi rahbarlari, o'qituvchilar, tarbiyachilar va boshqa mutaxassis
xodimlarning faoliyatini muvofiqlashtirish mexanizmlarini ishlab chiqish va
amaliyotga joriy etish zaruriyatini belgilaydi. Uzluksiz ta'lim tizimida. ta'lim
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
83
ISSN:3030-3613
jarayoni ishtirokchilari ehtiyojlari, shuningdek, fan, ta'lim, ishlab chiqarish
ehtiyojlaridan kelib chiqib, raqobatbardosh bitiruvchilar tayyorlashda uzluksiz ta'lim
tizimining asosiy komponentlari hisoblangan maktabgacha ta'lim, umumiy o'rta
ta'lim, o'rta maxsus kasbiy ta'limi, oliy ta'lim, oliy ta'limdan keyingi ta'lim,
maktabdan tashqari ta'lim hamda qayta tayyorlash va malaka oshirish jarayonlarining
integrativ tabiatiga mos ta'lim jarayonlari samaradorligini oshiruvchi
texnologiyalarni tanlash, hamda pedagogik jarayonlarda vujudga kelayotgan
.muammolarni o'rganish va ularni bartaraf etish mexanizmlarini ishlab chiqish
bugungi kunning eng asosiy talablaridan bin hisoblanadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Uzluksiz ta'lim tizimida ayniqsa, kasbiy ta’limda tashkil etiladigan pedagogik
jarayonlarda vujudga kelayotgan muammolarni bartaraf etishning eng asosiy
omillaridan biri bo'lgan pedagogik jarayonlarni o'zaro bog'liqligi va aloqadorligini
ta'minlashda mazkur jarayon ishtirokchilarining ichki imkoniyatlarini harakatga
keltiruvchi, tushunchalarini mustaqil ravishda rivojlantirishga ko'maklashuvchi
jarayonlar hisoblangan ta'lim, mustaqil ta'lim, tarbiya, o'zini-o'zi tarbiya va
tarbiyaviy munosabatlar jarayonlarini tashkil etish, boshqarish, sifat va
samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi innovatsion yondashuvlarni joriy etish
zarur.
O`quv tarbiyaviy jarayon tushunchasi ko'pchilik tadqiqotchilar tomonidan
turlicha talqin qilinsada, mazkur jarayon ta'lim-tarbiya jarayoni sifatida shaxsning
kamol topishida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki u bir avlodning ijtimoiy
tajribasini keyingi avlodlar tomonidan o'rganilishi va o'zlas htirilishi hamda ularning
o'rganganlarini amaliyotga tatbiq etish uchun zarur shart-sharoitlar yaratib beradi.
Tadqiqotchilar V.A.Slastenin va A.I.Mishenkolarning ta'kidlashicha, o`quv
tarbiya jarayon - bu ta'lim-tarbiyaviy maqsadlarga yo'naltirilgan va maxsus tashkil
etilgan ustozlar va tarbiyalanuvchilarmng o'zaro tasir jarayonidir. Ustozlar va
tarbiyalanuvchilar subyekt sifatida o`quv tarbiya jarayonning asosiy komponentlari
hisoblanadi.
P.I.Obrazsov va V.M.Kosuxinlar o`quv tarbiya jarayonning o'ziga xos
xususiyatlaridan biri sifatida uning yaxlitligini ajratib ko'rsatgan holda, quyidagilarni
o`quv tarbiya jarayon komponentlari sifatida keltiradi: ta'lim mazmuni va o'quv
materiallarini loyihalashtirish va o'zlashtirish jarayonlari; ta'lim mazmunini
o'quvchilar tomonidan o'zlashtirilishni ta'minlash maqsadida tashkil etiladigan ta'lim
jarayoni; o'qituvchi va o`quvchilarning o'zaro ta'siri natijasida vujudga keluvchi
rivojlanish jarayoni; o'quvchi va o'qituvchilarning shaxsiy munosabatlar darajasidagi
o'zaro ta'sir jarayoni (norasmiy muloqot jarayoni); ta'lim mazmunini o'quvchilar
tomonidan bevosita o'qituvchining ishtirokisiz o'zlashtirish jarayoni (mustaqil ta'lim
va o zini-o'zi tarbiya).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
84
ISSN:3030-3613
Ushbu tadqiqotchilar ta'lim, rivojlanish, muloqot, mustaqil ta'lim va o'zini-
o'zi tarbiya jarayonlarini yaxlit o`quv tarbiya iarayonning tarkibiy qismlari sifatida
ajratib ko`rsatadilar.
Kasbiy ta'lim tizimida tashkil etiluvchi o`quv tarbiya jarayonda
subyektlarning ichki imkoniyatlarini harakatga keltiruvchi, tushunchalarini mustaqil
ravishda rivojlantirishga ko'maklashuvchi, o`quv tarbiyaning "tarbiya"- "o'zini-o'zi
tarbiya", "ma'lumot"-"mustaqil ma'lumot", "ta'lim"-"mustaqil ta'lim", "rivojlanish" va
"tarbiyaviy munosabatlar" tushunchalari bir-birini to'ldiruvchi hamda bir-birini
ta'minlovchisi sifatida shaxsning rivojlanishi hamda shaxsiy qobiliyatlarini
shakllantirish uchun xizmat qiladi. Shunday ekan, shaxsning rivojlanishida uning
mustaqil faoliyati, ya'ni mustaqil ta'lim va mustaqil ma'lumotlar olishi hamda o'zini-
o'zi tarbiyalashi muhim ahamiyatga ega ekanligini hamda kasbiy ta'lim tizimining
o`quv tarbiya jarayonlarida ta'lim oluvchi shaxsini rivojlantirishning asosi sifatida
ta'lim - mustaqil ta'lim. tarbiya - o'zini-o'zi tarbiya, ma'lumot - mustaqil ma'lumot,
rivojlanish va tarbiyaviy munosabatlar jarayonlarining o'ziga xos xususiyatlarini
inobatga olgan holda ularni yaxlit o`quv tarbiya jarayonning tarkibiy qismlari sifatida
ajratib ko'rsatish mumkin.
Kasbiy ta'lim tizimida tashkil etiladigan va boshqariladigan o`quv tarbiya
jarayonlarning asosiy komponenti sifatida ta'lim oluvchi shaxsining rivojlanishida
muhim ahamiyat kasb etuvchi ta'lim - mustaqil ta'lim, tarbiya - o'zini-o'zi tarbiya,
ma'lumot - mustaqil ma'lumot, rivojlanish va tarbiyaviy munosanatlar jarayonlari bilan
bir qatorda, oila, manalla, ta'lim muassasasi va tengdoshlari o'rtasida vujudga keluvchi
o'zaro ta'sir jarayonini ham inobatga olish zarur.
O'zaro ta'sir - bu inson faolligining ko'rinishi sifatida, muloqotning interfaol
shakli va individ faoliyatining ma'lum bir turi sifatida mustaqil ahamiyat kasb etuvchi
jarayon. O'zaro ta'sir jarayonida muloqot vuiudga keladi va bunda inson o'zini -
o'zi anglaydi, o'z ehtiyojini, shaxsiy hayotiy tushunchalarini, faolligini namoyon
etadi.
Buning uchun inson o'zining qaysi tizimga va qaysi jamiyatga xosligini anglashi
zarur.
O'zaro ta'sir jarayonida ishtirok etayotgan inson nafaqat o'zini va shaxsiy
xususiyatlarini, balki aniq holatni, vaziyatni ham o'zgarishiga ta'sir ko'rsatadi, bunda
o'zaro ta'sir ko'rsatuvchi subyektlarning rivojianishi amalga oshadi, shuningdek, o'zaro
ta'sir jarayoni ham rivojlanadi.
A.A.Bodalyovning fikricha, insonlar o'rtasidagi o'zaro ta'sir inson psixologiyasi
va shaxsiy xususiyatlarini rivojlanishining eng asosiy omili bo'lib, mazkur iarayon
ishtirokchilarining o'zaro teng harakatlari shaxslararo aloqalarning vujudga kelish
sharti hisoblanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
85
ISSN:3030-3613
Mening fikrimcha ta'lim tizimida tashkil etiladigan va boshqariladigan o`quv
tarbiya jarayonlarning komponenti sifatida quyidagilarni inobatga olish zarur:
- subyektning faolligi va tashabbuskorligining rivojlani shi;
-shaxsning psixologik xususiyatlarining o'zgarishi;
-ma'naviy va madaniy tushunchalarning rivojlanishi;
-o'zini-o'zi anglashi va o'zini-o'zi baholash ko'nikmalarining rivojlanishi;
- kasbiy kompetentlilik darajasini ortishi;
- hamkorlikdagi faoliyatni vujudga kelishi va unda axborotlar almashinuvi
natijasida kasbiy faoliyatga psixologik moslashuvni vujudga kelishi.
Yuqorida keltirilgan fikrlarga asoslangan holda ta'lim tizimida, ta`lim
oluvchilar uchun tashkil etiladigan amaliy mashg'ulot, to'garak mashg'ulotlari,
ekskursiya, davra suhbati, uchrashuvlar, fanlar bo'yicha tashkil etiladigan musobaqa va
tanlovlar, san'at festivallari, konferensiya va boshqa turli yo'nalishlardagi tadbirlar
(pedagogik tahlil, o'zaro dars kuzatish, ustoz-shogird tizini, maslahatlar)ni, o'quvchi,
talaba va o'qituvchilarning o`zlari tomonidan amalga oshiriladigan mustaqil ta'lim,
o'zini-o'zi tarbiya, mustaqil ma'lumot, mustaqil ishlarni shuningdek shaxslararo
munosabatlar jarayonida bevosita vujudga keluvchi tarbiyaviy munosabatlar
jarayonini hamda pedagogik tajriba sinov va pedagogik amaliyot jarayonlarini ta'lim
tizimida tashkil etiladigan o`quv tarbiya jarayonlar deb aytishimiz mumkin.
Mazkur jarayonlarning maqsadi, yo'nalishi, mazmuni mohiyati va ahamiyatiga
e'tibor qaratadigan bo'lsak ularning o'zaro aloqadorligi va bog'liqligini, ya'ni ularda
ta'lim tizimiga xos xususiyatlar mavjudligini ko'rishimiz mumkin, chunki o`quv
tarbiya jarayonlar deb atalayotgan soddadan murakkabga qarab davom etayotgan
jarayonlarning ixtiyoriy birining o'zgarishi ikkinchisi, uchinchisi va boshqalarining
o'zgarishiga o'z ta'sirini ko'rsatadi.
Tadqiqotlarda "tizim" tushunchasi juda keng qo'llaniladi, masalan, ta'lim tizimi,
tarbiya tizimi, ta'lim- tarbiya jarayonini tashkil etish shakllari va metodlari tizimi va
hokazo.
Tadqiqotchi M.U.Dexqanovaning ta'kidlashicha, tizim - ma'lum bir ketma-
ketlikda tartiblangan, nisbatan mustaqil mantiqan o'zaro uzviy bog'langan va
birgalikda umumiy funksiyaviy bajaruvchi elementlar majmuidir.
N.A.Muslimovning ta'kidlashicha, tizimlilik butun olamning umumiy
xususiyatidir. Tabiat, jamiyat, inson faoliyati va fikrlashidagi tizimlilik bunga misol
bo'la oladi. Ushbu umumiy xususiyatdan kelib chiqib. "tizimlilik" tushunchasini
jarayonlar va borliqdagi hodisalarning tizim hosil qila ol ishi, tizimning mavjudligi,
moddiy dunyoning hamda uni bilish shakllarining va demak, pedagogik faoliyatning
ham tizimbli qurilishga ega ekanligi to'g'risida xulosa chiqarish mumkin.
N V.Kuzminaning ta'kidlashicha, ijtimoiy tizimning turlaridan biri hisoblangan
o`quv tarbiya tizim - insonlarga va yosh avlodga ta'lim va tarbiya berish, ta'lim
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
86
ISSN:3030-3613
jarayonini tashkil etish maqsadlariga xizmat qiluvchi turli strukturaviy va funksional
bog'liq bo'lgan komponentlar majmuidan iboratdir.
Bizning fikrimizcha, o`quv tarbiya tizim umumiy maqsadlar yo`nalishida,
funksional vazifalarni amalga oshirish va boshqarishda tashqi muhit bilan o'zaro ta`sir
ko'rsatuvchi, alohida xususiyatlarga ega bo'lgan o'zaro bog'liq qismlarning yaxlit holda
vujudga kelishidir.
Shunday qilib, o`quv tarbiya tizim ta'lim muassasasining maqsadi, vazifasi,
ta'lim muassasasi tomonidan tanlangan model, strategiyalari orqali tavsiflanadi.
O`quv tarbiya tizim belgilangan maqsad yo'nalishida, umumiy o`rta ta'lim tizimi
subyektlari faoliyatini muvofiqlashtirish, funksional vazifalarini amalga oshirish va
boshqarishda tashqi muhit bilan o'zaro ta'sir ko'rsatuvchi, alohida xususiyatlarqa ega
bo'lgan o'zaro bog'liq qismlarning yaxlit holda vujudga kelishidir.
Demak, kasbiy ta'lim tizimidagi o`quv tarbiya jarayonlarni o'zaro bog'liqligi
va aloqadorligini inobatga olgan holda yaxlit o`quv tarbiyaviy tizim deb hisoblasak,
ularni tashkil etish va boshqarish ham tizimli xususiyatga ega bo'lishi kerak.
O`quv tarbiya tizimning o'ziga xos xususiyatlarini tahlil qilishga tizimli
yondashuvning mazmun va mohiyati quyidagi tamoyillar asosida ko'rsatishimiz
mumkin.
1.O'zaro bog'liqlik – ta'lim tizimida tashkil etiladigan va boshqariladigan
o`quv tarbiya jarayonlar alohida bir tizim sifatida va yuqori tartibli yaxlit o`quv tarbiya
tizimning tashkil etuvchi komponenti sifatida mavjudligi,
2.Kommunikativlik – o`quv tarbiya tizimning tashqi muhit va boshqa
tizimlar bilan o'zaro ta'sir etish xususiyatlariga ega ekanligi.
Kasbiy ta'lim tizimida o`quv tarbiya jarayonlarni tashkil etish va boshqarish
yo'nalishidagi muammolarning ko'pqirraliligi va murakkabligi, nafaqat o`quv
tarbiya jarayonlarni tashkil etish va boshqarishni sifat jihatdan o'zgartirishni
nazarda tutadi, balki uning mazmunini takomillashtirish zaruriyatini ham belgilaydi.
Kasbiy ta'lim tizimi oldiga qo'yilgan maqsadlarga erishishga qaratilgan,
oldindan loyihalashtirilgan hamda mavjud imkoniyatlar va ilmiy-pedagogik salohiyat
darajasida tashkil etiladigan o`quv tarbiya jarayonlar asosiy (ta'lim- tarbiyaviy)
va yordamchi (ta'minlovchi va shart-sharoitlar yaratuvchi) jarayonlarni o'z ichiga oladi.
Kasbiy ta'lim tizimida tashkil etiladigan va boshqariladigan o`quv tarbiya
jarayonlarni rivojlantirish asosiy (talim -tarbiyaviy) va yordamchi (ta'minlovchi va
shart-sharoitlar yaratuvchi) jarayonlar ishtirokchilarning faoliyatlari bilan bog'liq
holda, ilmiy-pedagogik salohiyatni boyitish, imkoniyatlarni kengaytirish asosida
yanada yangi sifatlarga, yuqori va samarali natijalarga erishishga yo'naltiri lgan
va uning samaradorligini oshirishga qaratilgan bo'lib, ulardan foydalanishda
samaradorlikka erishish va rivojlantirish uchun odatda belgilangan mezonlarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
87
ISSN:3030-3613
almashtirish, asosiy va yordamchi jarayonlarni yoki mazkur jarayonlar
ishtirokchilarining faoliyatini takomillashtirish zarur bo'ladi.
Kasbiy ta'lim tizimida o`quv tarbiya jarayonlar bir butun organizm sifatida ichki
o'zgarishlarga asosan rivojlanadi va o'zaro aloqalar tizimi barqarorlashadi. Turli xil
muammolarni hal etish zamonaviy usullar yordamida maqsadga erishishdagi
vazifalar amalga oshiriladi, natijalar zamon talablariga moslashadi va o`quv tarbiya
tizim samaradorligi ta'minlanadi.
XULOSA
Kasbiy ta'lim tizimida tashkil etiladigan va boshqariladigan o`quv tarbiya
jarayonlarning umumiy modelini o'zgartirishda o'qituvchilar va ta'lim oluvchilarning
imkoniyatlari, boshlang'ich tushunchalari va ishonchlarga asoslanish kerak, chunki
yangilangan model zamonaviy talablar darajasida ta'lim oluvchilarning o'zgaruvchan
ta'lim-tarbiyaviy, ma'naviy ehtiyojlarini qondira olishi, ilg'or pedagogik tajribalarni
qo'llash hamda ularnmg ijodiy salohiyatini rivojlantirishga zaruriy shart-sharoitlarni
yaratib berishi zarur.
Kasbiy ta'lim tizimidagi o`quv tarbiya jarayonlarning umumiy modelini
o'zgartirish asosida mazkur jarayon ishtirokchilari uchun zaruriy shart-sharoitlarni
yaratish, ularning salohiyatini rivojlantirish va o`quv tarbiya jarayonda subyektiv
munosabatlarini qaror toptirish uchun quyidagi asosiy tamoyillarni inobatga olish
lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абульханова К.А. Стратегия жизни. –M.: Мисль, 1991.- 299 с.
2.
Azizxo'jaeva N.N. O'qituvchl mutaxassisligiga tayyorlash texnologiyasi -
Toshkent: TDPU, 2000. - 52 b.
3.
Андреева Г.М. Социальная психология. - M. МГУ, 1988. - 415 с.
4.
Ahlidinov R.Sh., Nosirova Ғ.А., Rajabova M.R- Maktab boshqaruvida ichki
nazorat. - Toshkent: Sharq, 1996. - 15-17-b.
5.
Ahlidinov R.Sh. O'zbekiston Respublikasida maktab ta'limi tizimini boshqarish
xususiyatlari (nazariy-metodologik jihatlar). - Toshkent: O'zPFITI, 1997 -25-26-b.
6.
Березуцкая Ю.П. Подготовка организаторов образования к анализу
управленческой деятельности на основе системы мотивационного
программно-целевого управления.: Автореф. дис. ... канд. пед. наук. -
Барнаул, 1999.- 18 с.
