T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
71
ISSN:3030-3613
13-14 YOSHDAGI DZYUDOCHILARNING TEZKORLIK SIFATLARINI
RIVOJLANTIRISH USLUBIYATNING SAMARASI.
Qo`ziboyev Javoxir Odilbek o`g`li
ADPI "Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va
metodikasi” mutaxassisligi 1-bosqich magistratnti.
Ilmiy raxbar:
Kamchiyev Salimberdi Xudayberdiyevich
Andijon davlat pedagogika instituti dotsenti.
Annotatsiya:
Ushbu maqola 13-14 yoshdagi dzyudochilarning tezkorlik
sifatlarini rivojlantirishga qaratilgan maxsus uslubiyatning samaradorligini o‘rganadi.
Tadqiqotda maxsus jismoniy mashqlar va trening dasturlari qo‘llanilgan bo‘lib,
ularning yosh sportchilarning tezkorlik ko‘rsatkichlariga ta’siri tahlil qilingan.
Natijalar ushbu uslubiyatning tezkorlikni oshirishda samarali ekanligini ko‘rsatdi.
Maqola dzyudo murabbiylari va sport mutaxassislari uchun amaliy tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar:
dzyudo, tezkorlik, yosh sportchilar, jismoniy tayyorgarlik, trening
uslubiyati, sport samaradorligi.
Аннотация:
В статье рассматривается эффективность специальной
методики, направленной на развитие ловкости у дзюдоистов 13–14 лет. В
исследовании использовались специальные физические упражнения и
программы тренировок, а также анализировалось их влияние на скоростные
показатели юных спортсменов. Результаты показали, что данная методология
эффективна для увеличения скорости. В статье даны практические
рекомендации для тренеров по дзюдо и спортивных специалистов.
Ключевые слова:
дзюдо, ловкость, юные спортсмены, физическая
подготовка, методика тренировки, спортивная результативность.
Abstract:
This article studies the effectiveness of a special methodology aimed
at developing the speed qualities of judo players aged 13-14. The study used special
physical exercises and training programs, and their impact on the speed indicators of
young athletes was analyzed. The results showed that this methodology is effective in
increasing speed. The article provides practical recommendations for judo coaches and
sports specialists.
Keywords:
judo, speed, young athletes, physical training, training methodology,
sports efficiency.
KIRISH
Dzyudo nafaqat jismoniy kuch, balki yuqori darajadagi tezkorlik va
chaqqonlikni talab qiladigan sport turi. 13-14 yoshdagi sportchilar uchun tezkorlik
sifatlarini rivojlantirish ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlari uchun muhim
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
72
ISSN:3030-3613
ahamiyatga ega. Ushbu yoshda sportchilarning jismoniy va psixologik rivojlanishi faol
bo‘lib, to‘g‘ri trening usullari yordamida tezkorlikni sezilarli darajada oshirish
mumkin. Maqolaning maqsadi maxsus ishlab chiqilgan trening uslubiyatining
samaradorligini baholash va uning yosh dzyudochilarning tezkorlik ko‘rsatkichlariga
ta’sirini aniqlashdir.
MUHOKAMA
13-14
yoshdagi
dzyudochilarning
tezkorlik
sifatlarini
rivojlantirish
uslubiyatining samaradorligi dzyudo sportida muvaffaqiyatga erishish uchun muhim
omil hisoblanadi. Ushbu yosh guruhidagi sportchilar jismoniy va psixologik jihatdan
faol rivojlanayotgan bo‘lib, tezkorlikni rivojlantirishda yosh xususiyatlari, sportning
o‘ziga xos talablari va ilmiy yondashuvni hisobga olish zarur. Quyida ushbu
jarayonning batafsil uslubiyati, mashqlar turlari, dastur tuzish prinsiplari va
samaradorlikni baholash usullari keltiriladi.
Tezkorlik sifatlarining ahamiyati va xususiyatlari
Dzyudoda tezkorlik nafaqat jismoniy harakatlarning tezligini, balki reaksiya
vaqtini, qaror qabul qilish tezligini va musobaqa sharoitida moslashuvchanlikni ham
o‘z ichiga oladi. 13-14 yoshdagi sportchilar uchun tezkorlik quyidagi jihatlarda
namoyon bo‘ladi:
- Harakat tezligi: Tashlash, ushlash va yo‘nalish o‘zgartirish kabi harakatlarni
tez bajarish.
- Reaksiya tezligi: Raqibning harakatlariga yoki murabbiyning signaliga tezkor
javob berish.
- Koordinatsion tezkorlik: Murakkab harakatlarni aniq va tez bajarish qobiliyati.
Bu yoshda tezkorlik sifatlari hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, mushaklarning
neyromuskulyar aloqalari va markaziy asab tizimining rivojlanishi mashqlar orqali faol
rag‘batlantirilishi mumkin.
Tezkorlikni rivojlantirish uslubiyati
Tezkorlikni rivojlantirishda quyidagi asosiy prinsiplarga amal qilish lozim:
Yoshga moslik: Mashqlarning intensivligi va murakkabligi 13-14 yoshdagi
bolalarning jismoniy va psixologik imkoniyatlariga mos bo‘lishi kerak.
Turlicha mashqlar: Umumiy jismoniy tayyorgarlik, maxsus dzyudo mashqlari
va psixologik tayyorgarlikni birlashtirish.
Muntazamlik va progressivlik: Mashqlar haftada 3-4 marta o‘tkaziladi, yuklama
va murakkablik asta-sekin oshiriladi.
O‘yin elementlari: Bu yoshda qiziqishni saqlash uchun o‘yin shaklidagi
mashqlar samarali.
Individual yondashuv: Har bir sportchining jismoniy imkoniyatlari va
rivojlanish darajasiga qarab mashqlar moslashtiriladi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik (OFT) mashqlari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
73
ISSN:3030-3613
OFT tezkorlikni rivojlantirish uchun asos yaratadi. Ushbu mashqlar
mushaklarning kuchi, chidamliligi va koordinatsiyasini yaxshilaydi. Quyida
namunaviy mashqlar keltiriladi:
- Sprint yugurish:
- Masofa: 10-20 metr.
- Takrorlash: 6-8 marta, seriyalar orasida 30-40 soniya dam olish.
- Maqsad: Maksimal tezlikda yugurish orqali mushaklarning tezkor qisqarish
qobiliyatini oshirish.
- Yo‘nalishni tez o‘zgartirish (shuttle run):
- 5-10 metr masofada markerlar qo‘yiladi, sportchi signal bo‘yicha yo‘nalishni
o‘zgartiradi.
- Takrorlash: 4-6 seriya, har birida 20-30 soniya.
- Maqsad: Agility (chaqqonlik) va koordinatsiyani rivojlantirish.
- Sakrash mashqlari:
- Ikkala oyoq bilan oldinga, yonma-yon yoki orqaga sakrash.
- Takrorlash: 10-15 sakrash, 3-4 seriya.
- Maqsad: Oyoq mushaklarining portlovchi kuchini oshirish.
Maxsus dzyudo mashqlari
Dzyudoga xos harakatlarga yo‘naltirilgan mashqlar tezkorlikni musobaqa
sharoitlarida qo‘llashga yordam beradi:
- Ushlash va tashlash mashqlari:
- Sportchi sherigi bilan juft bo‘lib, sekundomer yordamida 30 soniya ichida iloji
boricha ko‘proq tashlash harakatlarini bajaradi (masalan, o‘uchi-gari yoki seoi-nage).
- Takrorlash: 4-5 seriya, seriyalar orasida 1 daqiqa dam.
- Maqsad: Texnik harakatlarni tez bajarishni avtomatlashtirish.
- Reaksiyaga asoslangan mashqlar:
- Murabbiy tasodifiy signallar beradi (masalan, qo‘l ishorasi yoki ovozli
signal), sportchi esa unga mos harakatni bajaradi (masalan, ushlash yoki yo‘nalish
o‘zgartirish).
- Takrorlash: 10-12 signal, 3 seriya.
- Maqsad: Raqibning harakatlariga tezkor javob berish qobiliyatini
rivojlantirish.
- Trenajyor bilan ishlash:
- Elastik tasmalar yoki engil shtangalar yordamida tashlash harakatlarini tez
bajarish.
- Takrorlash: 10-12 harakat, 3-4 seriya.
- Maqsad: Mushaklarning tezkor qisqarishini kuchaytirish.
Reaksiya vaqti va psixologik tayyorgarlik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
74
ISSN:3030-3613
Tezkorlik nafaqat jismoniy, balki aqliy jihatdan ham muhim. Quyidagi mashqlar
reaksiya vaqtini va qaror qabul qilishni yaxshilaydi:
- “Traffic light” o‘yini:
- Murabbiy uch xil rangli signal beradi (yashil – harakat, sariq – tayyor turish,
qizil – to‘xtash). Sportchi signalga mos ravishda harakat qiladi.
- Takrorlash: 2-3 daqiqa, 3 seriya.
- Maqsad: Tez reaksiya va diqqatni jamlashni rivojlantirish.
- Raqib simulyatsiyasi:
- Juft mashqlarda sherik tasodifiy harakatlar qiladi, sportchi esa unga tezkor
javob beradi (masalan, himoya yoki hujum).
- Takrorlash: 1-2 daqiqa, 4-5 seriya.
- Maqsad: Musobaqa sharoitlarida moslashuvchanlikni oshirish.
O‘yin shaklidagi mashqlar
Bu yoshda qiziqishni saqlash uchun o‘yin elementlari samarali:
- Estaferalar:
- Sportchilar guruhlarga bo‘linadi, har bir guruh belgilangan masofada
tezkorlik mashqlarini bajaradi (masalan, sprint, sakrash yoki ushlash).
- Maqsad: Raqobat muhitida tezkorlikni rivojlantirish.
- “Ovchi va o‘lja” o‘yini:
- Bir sportchi “ovchi” sifatida boshqasini “tutishga” harakat qiladi, lekin faqat
dzyudo harakatlari (ushlash, tashlash) orqali.
- Maqsad: Praktik sharoitda tezkorlik va chaqqonlikni sinash.
Mashq dasturini tuzish
Tezkorlikni
rivojlantirish
dasturi
haftada
3-4
marta o‘tkaziladigan
mashg‘ulotlarni o‘z ichiga olishi kerak. Har bir mashg‘ulotda tezkorlik mashqlariga
15-20 daqiqa ajratiladi. Namuna dastur:
XULOSA
13-14 yoshdagi dzyudochilarning tezkorlik sifatlarini rivojlantirish uslubiyati
umumiy jismoniy tayyorgarlik, maxsus dzyudo mashqlari, reaksiya vaqti va psixologik
tayyorgarlikni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuvni talab qiladi. Mashqlarning
muntazamligi, yoshga mosligi va o‘yin elementlaridan foydalanish samaradorlikni
oshiradi. To‘g‘ri tuzilgan dastur va muntazam monitoring yordamida sportchilarning
tezkorlik ko‘rsatkichlari sezilarli darajada yaxshilanadi, bu esa ularning
musobaqalardagi muvaffaqiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Maxsus tezkorlikni rivojlantirish dasturi 13-14 yoshdagi dzyudochilarning
tezkorlik sifatlarini oshirishda samarali ekanligi isbotlandi. Ushbu uslubiyat dzyudo
murabbiylari tomonidan qo‘llanilishi mumkin. Kelajakdagi tadqiqotlarda dastur
muddatini uzaytirish va ko‘proq ishtirokchilarni jalb qilish tavsiya etiladi. Shuningdek,
psixologik omillarning tezkorlikka ta’sirini o‘rganish foydali bo‘ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
75
ISSN:3030-3613
Adabiyotlar.
1.
Pulаtоv А.А. Yоsh vоleybоlсhilаr tezkоrlik-kuсh sifаtlаrini shаkllаntirish
uslubiyаti. // Uslubiy qо‘llаnmа. –T. 2008. – 38 b.
2.
Bоltаyev Z.B., Umаrоv K.M. Spоrt о‘yinlаri vа uni о‘qitish metоdikаsi. (Vоleybоl).
О‘quv qо‘llаnmа. – Sаmаrqаnd, 2020. – 225 b.
3.
Bоltаyev Z.B., Umаrоv K.M. Spоrt о‘yinlаri vа uni о‘qitish metоdikаsi. (Vоleybоl).
Dаrslik. – Sаmаrqаnd, 2022. – 358 b.
4.
Miradilov Batir Maxkamovich Basketbol nazariyasi va uslubiyati (darslik) Chirchiq
2020, 130-163 b.
5.
Ganiyeva Fatima Vaxobovna. Sport pedagogik mahoratini oshirish (basketbol)
(o‘quv qo‘llanma) Chirchiq, 2020 150-159 b.
