T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
31
ISSN:3030-3613
BOSHLANG‘ICH SINF OʻQUVCHILARIDA MATEMATIKA FANINI
OʻQITISHNING SAMARALI USULLARI
Kurbonova Gulchexra Kodirovna
Samarqand viloyati Nurobod tumani
38-maktabning boshlangʻich sinf oʻqituvchisi
ANNOTATSIYA
Maqolada boshlang‘ich sinf oʻquvchilariga matematika fanini oʻqitish hamda
ularning ongiga oson singdirish vazifalar yoritib beriladi.
Kalit so‘zlar:
matematika, boshlang‘ich matematika metodikasi, metodika
predmeti, maqsadi, vazifalari, o‘qitish vositalari.
KIRISH
«Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunda ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar davrida
maktabning roli yanada o‘sganligi, maktabning bosh vazifasi – o‘quvchilarga fan
asoslaridan puxta bilim berish ularda iqtisodiy - matematik savodxonligini
shakllantirish, hayotga va ongli kasb tanlashga tayyorlash haqida, hamda o‘quv reja va
dasturlarni ta’lim mazmunini hozirgi zamon yutuqlari va talablari darajasiga keltirish
to‘g‘risida fikrlar keltiriladi.
Bu vazifalarni amalga oshirish maqsadida deyarli barcha predmetlar, jumladan
matematikadan ham yangi o‘quv dasturi kiritiladi, o‘qitish metodlari
takomillashtiriladi. Boshlang‘ich sinflar uch yil o‘rniga 4 yillik ta’limga otkazildi.
Boshlang‘ich sinflarning matematikadan yangi dasturlarga o‘tish munosabati bilan,
yangi metodik tizim ishlab chiqildi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga matematikani muvaffiqiyat bilan o‘qitish
uchun mehnat faoliyatini boshlovchi o‘qituvchi matematika o‘qitishning ishlab
chiqilgan tizimini, ya’ni boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasini
egallagan bo‘lishi va shu asosda mustaqil ravishda ijodiy ishga kirishishi kerak.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
«Metodika» grekcha so‘z bo‘lib, «metod» degani yo‘l demakdir. Matematika
metodikasi pedagogika fanlari tizimsiga kiruvchi pedagogika fanining tarmog‘i bo‘lib,
jamiyat tomonidan qo‘yilgan o‘qitish maqsadlariga muvofiq matematika
qonuniyatlarini matematika rivojining ma’lum bosqichida tadqiq qiladi.
Matematika boshlang‘ich ta’lim metodikasining predmeti qo yidagilardan
iborat:
Matematika o‘qitishdan ko‘zda tutilgan maqsadlarni asoslash. (nima uchun
o‘qitiladi).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
32
ISSN:3030-3613
Matematika o‘qitish mazmunini ilmiy ishlab chiqish (ya’ni matematikadan qaysi
material boshlangich sinflarda o‘rganilishi, nima uchun aynan shu material tanlanishi,
boshlangich sinflarda kursning har qaysi ayrim masalasi umumlashtirishning qanday
darajasida o‘rganilishi, mavzular qanday tartibda o‘rganilsa, eng ratsional bo‘lishi
ko‘rsatiladi).
O‘qitish metodlarini ilmiy ishlab chiqish. (qanday o‘qitish kerak, ya’ni
oquvchilar hozirgi kunda zarur bo lgan bilim, malaka, ko nikmalarni va aqliy
qobiliyatlarini egallab oladigan bolishlari uchun oquv ishlari metodikasi qanday
bo‘lishi kerak? Masalan, 10 ichida sonlarni qo‘shish va ayirishni qanday o‘rganish
kerak, jumladan, bu mavzuda qo‘shishning o‘rin almashtirish xossasini qanday ochib
berish kerak?).
O‘qitish vositalarini - darsliklar, didaktik materiallar, ko‘rsatma - qo‘llanmalar
va texnik vositalarni ishlab chiqish (nima yordamida o‘qitish?). kerak!
Ta’limni tashkil etishni ilmiy ishlab chiqish (darsni va ta’limning darsdan
tashqari formalarini qanday o‘tkazish?. O‘quv ishlarini qanday tashkiliy metodlarda o
tkazish kerak?. O‘quv prosessida ta’limiy va tarbiyaviy masalalarni qanday qilib
samaraliroq hal qilish kerak?).
Shunday qilib, o qitishning maqsadlari, mazmuni metodlari, vositalari va
shakllari metodik tizimning asosiy komponentalaridir.
Boshqa har qanday o‘quv predmeti kabi matematika boshlang‘ich kursi
matematika O‘qitishning maqsadi quyidagi uch omil bilan belgilanadi:
-
Matematikao‘qitishning umumta’limiy maqsadi.
-
Matematikao‘qitishning tarbiyaviy maqsadi.
-
Matematikao‘qitishning amaliy maqsadi.
Bundan tashqari, dastur asosida o‘quvchilaro‘qish jarayonida olgan bilimlaming
ishonchli ekanligini tekshira bilishga o‘rganishlari, nazorat qilishning asosiy
metodlarini egallashlari lozim.
Matematikani o‘rganish o‘quvchilarning o‘z ona tillarida nutq madaniyatini
to‘g‘rishakllantirish, o‘z fikrini aniq, ravshan va lo‘nda qilib bayon eta bilish
malakalarini o‘zlashtirishlariga yordam berishi kerak.
Bunday bilimlar berish orqali esa o‘quvchilarning fazoviy tasavvur qilish
xususiyatlari shakllanadi hamda mantiqiy tafakkur qilishlari yanada rivojlanadi.
Boshlang‘ich matematika o‘qitishning tarbiyaviy maqsadi o‘z oldiga quyidagi
vazifalarni qo‘yadi:
-
o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish;
-
o‘quvchilarda matematikani o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlarni tarbiyalash.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining vazifasi o‘quvchilarda mustaqil mantiqiy
fikrlash
qobiliyatlarini
shakllantirish
bilan
birga
ularda
matematikaning
qonuniyatlarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlarini tarbiyalashdan iboratdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
33
ISSN:3030-3613
Matematika darslarida o‘rganiladigan ibora, amal belgilari, tushuncha va ular
orasidagi qonuniyatlar o‘quvchilarni atroflicha fikrlashga o‘rgatadi.
Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitishning amaliy maqsadi o‘z oldiga
quyidagi vazifalarni qo‘yadi:
NATIJALAR VA MUHOKAMA
O‘quvchilar matematika darsida olgan bilimlarini kundalik hayotda uchraydigan
elementar masalalarni yechishga tatbiq qila olishga o‘rgatish, o‘quvchilarda arifmetik
amallar bajarish malakalarini shakllantirish va ularni mustahkamlash uchun maxsus
tuzilgan amaliy masalalarni hal qilishga o‘rgatish,
Matematika o‘qitishda texnik vosita va ko‘rgazmali qurollardan foydalanish
malakalarini shakllantirish. Bunda asosiy e’tibor o‘quvchilarning jadvallar va
hisoblash vositalaridan foydalana olish malakalarini tarkib toptirishga qaratilgan.
O‘quvchilar imkoni boricha mustaqil ravishda qonuniyat munosabatlarini
ochishlari, kuchlari etadigan darajada umumlashtirishlar qilishlari, shuningdek,
og‘zaki va yozma xulosalar qilishga o‘rganishlari kerak.
Boshlang‘ich maktabda matematika o‘qitish metodikasida mustaqil va nazorat
ishlari, o‘quvchilardan individual yozma so‘rov o‘tkazishning samarali vositalari
yaratilgan. Ba’zi didaktik materiallar dasturning chegaralangan doiradagi
masalalarining o‘zlashtirilishini reyting tizimida nazorat qilish uchun, boshqalari
boshlang‘ich maktab matematika kursining barcha asosiy mavzularini nazorat qilish
uchun mo‘ljallangan. Ayrim didaktik materiallarda (ayniqsa, kam komplektli maktab
uchun mo‘ljallangan).
Boshlang‘ich maktab matematikasida barcha didaktik materiallar uchun
umumiy topshiriqlarning murakkabligi bo‘yicha tabaqalashtirilishidir. Bu materiallar
tuzuvchilarning g‘oyasiga ko‘ra ma’lum mavzu bo‘yicha topshiriqning biror usulini
bajarishi o‘quvchining bu mavzuni faqat o‘zlashtirganligi haqidagina emas, balki uni
to‘la aniqlangan darajada o‘zlashtirganligi haqida ham guvohlik beradi.
Matematika o‘qitish metodikasida “o‘quv materialini o‘zlashtirilish darajasi”
tushunchasining mazmuni to‘la ochib berilmagan.O‘qituvchilar uchun qo‘llanmalarda
didaktik materialning u yoki bu topshirig‘i qaysi darajaga mos kelishini aniqlashga
imkon beradigan mezonlar aniq emas.
Amaliyotda o‘qituvchilar ko‘pincha biror topshiriqning usullarini biri
boshqalaridan soddaroq yoki murakkabroq deb aytadilar. Bundan tashqari, didaktik
materiallar qanchalik san’atkorona tuzilgan bo‘lmasin, ularning mazmuni va
tuzilishida qanchalik sermahsul va chuqur g‘oyalar amalga oshirilmasin, ular baribir
barcha metodik vazifalarni tezda hal etishga qodir emas, chunki hech qanday
o‘rgatuvchi mashina O‘qituvchining intuisiyasini, ya’ni hissiyotini almashtira olmaydi.
XULOSA
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
34
ISSN:3030-3613
Shunday qilib, didaktik materiallarni o‘quvchilarning o‘quv materialini
o‘zlashtirish darajasini nazorat usullaridan biri sifatida qarash lozim. Shu bilan birga
muayyan usul mazkur sinf, mazkur o‘qituvchi uchun eng yaxshi usul bo‘lmasligi ham
mumkin. Shu sababli didaktik materiallar o‘qituvchini o‘quvchilarning bilimlarni
o‘zlashtirish darajasini aniqlash imkonini beradigan individual tekshirish uchun
nazorat turlarini tuzishdan xalos eta olmaydi.Bu umummetodikaning asosiy
vazifalaridan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Jumayev M.E. va boshqalar. Matematika o‘qitish metodikasi. – T.: Ilm-Ziyo, 2003.
2.
Ahmedov M. va boshqalar. 4-5-sinf matematika darsligi. – T.: Ma’naviyat, 2003.
3.
Bikboyeva N.U. va boshqalar. Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish
metodikasi. – T.: O‘qituvchi, 1996.
4.
Internet materiallari
