T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
244
ISSN:3030-3613
UDK 373
TEATRLASHTIRILGAN FAOLIYAT BOLALARNI IJTIMOIYLASHTIRISH
USULI SIFATIDA
Toshkent shahridagi Puchon
universiteti o’qituvchisi,
Tasheva Nasiba Salimovna
Annotatsiya
Maqolada teatrlashtirilgan faoliyatning bolalarni ijtimoiylashtirish vositasi
sifatidagi pedagogik imkoniyatlari chuqur tahlil etiladi. Muallif bolalar teatrining
tarbiyaviy, estetik va ijtimoiy funksiyalarini ochib berar ekan, ayniqsa maktabgacha
ta’lim bosqichida teatr elementlaridan foydalanishning samaradorligiga alohida e’tibor
qaratadi. Teatrlashtirilgan mashg‘ulotlar orqali bolalarda og‘zaki nutq madaniyati,
muloqot ko‘nikmalari, jamoaviy hamkorlik, his-tuyg‘ularni ifodalash va boshqalarni
tushunish qobiliyati shakllanadi. Maqolada ushbu faoliyatning bolalar ongida ijtimoiy
normalar va qadriyatlarni singdirish, empatiya, mas’uliyat, hamdardlik kabi sifatlarni
rivojlantirishdagi o‘rni ilmiy-nazariy asosda yoritilgan. Shuningdek, pedagogik
amaliyotda teatrlashtirilgan faoliyatdan foydalanish bo‘yicha samarali metodik
yondashuvlar va tavsiyalar taqdim etiladi.
Kalit so’zlar:
ijtimoiylashuv, maktabgacha ta’lim, tarbiya, rol, sahnalashtirilgan
faoliyat, konsepsiya, teatrlashtirilgan o‘yinlar.
Annotation
The article provides an in-depth analysis of the pedagogical potential of
theatrical activities as a means of socializing children. The author reveals the
educational, aesthetic, and social functions of children's theater, with particular
emphasis on the effectiveness of using theatrical elements during the preschool
education stage. Through theatrical activities, children develop oral speech culture,
communication skills, teamwork abilities, emotional expression, and the ability to
understand others. The article elucidates, on a scientific and theoretical basis, the role
of these activities in instilling social norms and values in children's consciousness,
fostering qualities such as empathy, responsibility, and compassion. Additionally, it
presents effective methodological approaches and recommendations for utilizing
theatrical activities in pedagogical practice.
Keywords:
socialization, preschool education, upbringing, role, staged activity,
concept, theatrical games.
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ijtimoiy-
ma’naviy islohotlar, fan-texnika va ishlab chiqarishning jadal sur’atlarda rivojlanishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
245
ISSN:3030-3613
jamiyat talablariga javob beradigan shaxsni tarbiyalash masalasini kun tartibiga
qo‘ymoqda. Darhaqiqat, kelajagimizning poydevori bo‘lmish yoshlarni har tomonlama
mas’uliyatli, ma’naviy yetuk, axloqan pok, bir so‘z bilan aytganda, jamiyat
taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shishga qodir insonlar etib tarbiyalash tobora muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
Prezidentimizning quyidagi so‘zlarini keltirish o‘rinli bo‘ladi: "Qaysi sohani
olmaylik,
zamonaviy
malakali kadrlarni
tarbiyalamasdan
turib,
biron-bir
o‘zgarishlarga yoki farovon hayotga erisha olmaymiz. Bunday kadrlarni tayyorlash,
millatimizning sog‘lom genofondini shakllantirish, avvalo, maktabgacha ta’lim
tizimidan boshlanadi." Shuni inobatga olgan holda, o‘tgan davr mobaynida
O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimining rivojlanishi va samarali
faoliyat ko‘rsatishini ta’minlash maqsadida bir qator me’yoriy-huquqiy hujjatlar,
shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari qabul
qilindi.
Zamonaviy tarbiya konsepsiyalarida bolaning shaxsiyatini rivojlantirish, unda
tashabbuskorlikni shakllantirish va har qanday vaziyatda mustaqil qaror qabul qila
olish qobiliyatini shakllantirishga muhim ahamiyat beriladi. Biroq, real hayotda
ko‘plab bolalar uyatchan, hissiy jihatdan qisilgan va o‘ziga past baho berishga moyil
bo‘ladi. Bunday bolalar kelajakda, birinchi navbatda, maktabda katta qiyinchiliklarni
boshdan kechiradilar. O‘ziga ishonchi past bo‘lgan bolalar qat’iyatsiz, ishonchsiz,
kamgap, hamkorlikka intilmaydilar, o‘zlarini himoya qila olmaydilar
.
Ularga
muvaffaqiyatsizlikdan qochish xususiyati xos bo‘lib, shu sababli ular
tashabbuskorlikni kam namoyon qiladilar va oldindan osonroq vazifalarni tanlab
oladilar. Faoliyatdagi muvaffaqiyatsizlik ko‘pincha undan voz kechishga sabab
bo‘ladi.
“Maktabgacha yoshdagi bolaga o‘ziga ishonchni qanday singdirish, o‘zini
to‘g‘ri baholay olishni qanday o‘rgatish, muvaffaqiyat tajribasini qanday berish, ijod
qilishga va yangi narsalarni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishni qanday uyg‘otish
mumkin?” – degan asosli savol tug’iladi. Bu muammoni hal qilishning eng samarali
usullaridan biri teatrlashtirilgan faoliyat deb hisoblanishi mumkin.
Teatrlashtirilgan faoliyat - bolaning turli xil ifoda vositalari: mimika, imo-
ishoralar va pantomimikadan foydalanib, obrazlar va munosabatlarni modellashtirish
bilan bog‘liq ijodiy faoliyatidir.
Bolaning umumiy rivojlanishiga va ayniqsa, uning muvaffaqiyatli
ijtimoiylashuviga ko‘rsatadigan ijobiy ta’sirini baholash qiyin.
Teatrlashtirilgan faoliyat jarayonida bolada atrof-muhitga nisbatan o‘ziga xos,
estetik munosabat shakllanadi, dunyoqarashi kengayadi; umumiy ruhiy jarayonlar
rivojlanadi: idrok, obrazli fikrlash, tasavvur, diqqat, xotira va boshqalar; bola lug‘at
boyligi sekin-asta kengayib, faollashadi, nutqining tovush madaniyati, ohang tuzilishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
246
ISSN:3030-3613
takomillashadi, dialogik nutq va grammatik tuzilishi yaxshilanadi; personajlarga
hamdardlik, sahnalashtirilayotgan voqealarga sheriklik tuyg‘usi orqali uning hissiy
olami rivojlanadi; harakat koordinatsiyasi, ravonligi, moslashuvchanligi va maqsadga
yo‘nalganligi takomillashadi. Va bularning barchasi maktabgacha ta’limning asosiy
tamoyilini hisobga olgan holda amalga oshiriladi: o‘ynab o‘rganish!
Bundan tashqari, teatrlashtirilgan faoliyatni bolalarni maktab ta’limiga
tayyorlashning muhim va zaruriy qismlaridan biri sifatida ko‘rish mumkin.
D.B. Elkonin va Ye.M. Boxorskiyning fikriga ko‘ra, maktabga psixologik
tayyorgarlikning mohiyati mujassamlashgan "yagona yangi tuzilma" kattalarning
qoida va talablariga itoat etish qobiliyatidir.
Teatrlashtirilgan faoliyatda zaruriyatga bo‘ysunish tashqi majburiyat sifatida
emas, balki bolaning o‘z tashabbusi va istagi bilan mos keladigan hodisa sifatida
namoyon bo‘lishi mumkin. Qoidalarga bo‘ysunish qobiliyati va tashqi qoidalarning
ichki qoidalarga aylanishi o‘quv faoliyati uchun zarur bo‘lgan sharoitlarni
shakllantirishda alohida ahamiyat kasb etadi: "Qoidani o‘zlashtirish - bu o‘z xulq-
atvorini boshqarishni o‘rganish, uni muayyan vazifaga bo‘ysundirishni o‘rganish
demakdir."
Bolalar jamoasini shakllantirishda teatrlashtirilgan faoliyat o‘rnini hech narsa
bosa olmaydigan muhim ahamiyatga ega. Spektaklni sahnalashtirishda birgalikda
qatnashish bolalarni jipslashtirishga yordam beradi, har bir bolaga umumiy ish uchun
o‘z mas’uliyatini his etish imkonini beradi, so‘ngra esa umumiy muvaffaqiyat
quvonchini bir-birlari bilan baham ko‘rish imkoniyatini beradi. Bolalarga ahamiyatsiz
rollar yo‘qligini, teatr tomoshasining har bir unsuri zarur va o‘rnini bosa olmaydigan
ekanligini, hamda tomoshabinlarning butun spektaklni qabul qilishi aynan shularga
bog‘liq ekanligini yetkazish muhimdir. O‘zining kerakligini va ahamiyatini anglash
bolaga tortinchoqligini yengib o‘tishga hamda o‘ziga ishonch hosil qilish yo‘lidagi
dastlabki qadamni tashlashga imkoniyat yaratadi. Tabiiy yetakchilik xususiyatlariga
ega bo‘lgan bolalar esa, o‘z navbatida, hamkorlik va o‘zaro yordamning qiymatini
anglay boshlaydilar. Umuman olganda, jamoada tajovuzkorlik kamayadi, bolalar nizoli
vaziyatlarni osonroq hal qilishadi va o‘zaro kelishishni o‘rganishadi. Kam muloqot
qiladigan va odamovi bolalar qo‘shimcha muloqot tajribasini orttiradi, tengdoshlari
bilan do‘stona munosabatlarni osonroq o‘rnatadi.
Teatrlashtirilgan o‘yin, aslida, kelajakdagi jiddiy faoliyat - hayotning namunasi
bo‘lib, bolalarni har tomonlama tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.
Bolaning umumiy rivojlanishiga ko‘rsatadigan ta’siri jihatidan teatrlashtirilgan faoliyat
musiqa, rasm chizish va haykaltaroshlik bilan bir qatorda o‘zining munosib o‘rnini
egallaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
247
ISSN:3030-3613
Teatrlashtirilgan faoliyatni shartli ravishda ikki turga ajratish mumkin: faol
(bola aktyor sifatida ishtirok etadigan) va nofaol (bola tomoshabin sifatida
qatnashadigan).
Passiv teatrlashtirilgan faoliyat faqatgina bolalarning professional ijrochilar,
pedagoglar, ota-onalar yoki boshqa bolalar tomonidan sahnalashtirilgan spektakllarni
tomosha qilishinigina emas, balki tengdoshlarining syujetli-rolli o‘yinlarini
kuzatishini, pedagogning ta’lim jarayonida teatrlashtirish elementlaridan
foydalanishini va shunga o‘xshash holatlarni ham o‘z ichiga oladi.
Faol teatrlashtirilgan faoliyat - bu obrazlar va munosabatlarni modellashtirish
bilan bog‘liq ijodiy faoliyat bo‘lib, unda turli xil ifoda vositalari qo‘llaniladi: nutq, imo-
ishoralar, mimika, qo‘shiq aytish va hokazo. Bunga syujetli-rolli o‘yinlar,
dramalashtirish o‘yinlari, ijroning ifodaliligini shakllantirish mashqlari (og‘zaki va
noverbal), teatr etyudlari, syujetli rasmlar va hayotiy vaziyatlar asosidagi rolli
dialoglar, turli mavzulardagi improvizatsiyalar hamda spektakllarni sahnalashtirish
kiradi.
Ularning ikkalasi ham bolalar hayotining ajralmas qismi bo‘lib, kattalarning
xohishidan qat’i nazar, bolada tabiiy ravishda paydo bo‘ladi. Savol faqat shundaki, bu
bolalar faoliyatidan qanday qilib eng samarali foydalanish mumkin.
Yuqorida bayon qilingan barcha ma’lumotlar maktabgacha yoshdagi
bolalarning teatrlashtirilgan faoliyatini tashkil etishda muayyan tamoyillarni
shakllantirish imkonini beradi. Ushbu tamoyillarga amal qilgan holda bolalarni
ijtimoiylashtirish jarayonida eng yaxshi natijalarga erishish mumkin:
1. Barcha bolalarning o‘z imkoniyatlariga yarasha ishtiroki
Bu uyatchan va kamharakat bolalarni har qanday yo‘l bilan sahnaga chiqishga
majburlash kerak, degan ma’noni anglatmaydi. Bunday boladan yordam so‘rash
mumkin (ijrochiga kerakli narsalarni olib chiqish, mashq paytida kasal bo‘lib qolgan
bola o‘rnini egallash va hokazo). Shuningdek, uning e’tiborini aynan o‘z harakatlari
tufayli muvaffaqiyatga erishilganligiga qaratish lozim.
2. Aktyorlarning o‘zaro almashinuvchanligi
Spektaklga tayyorgarlik jarayoni shunday tashkil etilishi kerakki, kichik
aktyorlardan birortasining repetitsiyada yoki spektakl vaqtida ishtirok etmasligi hal
qilib bo‘lmaydigan muammoga aylanmasin. Bunda "kattalar teatri"dagi kabi dublyor
tarkibni tayyorlash maqsadga muvofiq emas, chunki bolaning sahnaga chiqolmasligi -
bu o‘qituvchining barcha sa’y-harakatlarini bekor qiladigan ruhiy jarohatlovchi holat
hisoblanadi. Muqobil yo‘l shundan iboratki, bolalar deyarli barcha rollarni o‘zlashtirib
olishlari, repititsiyalarda bir-birlarini almashtira olishlari, agar shunday zarurat
tug‘ilsa, tomosha paytida ikkita rolni ijro etishlari mumkin. Kelajakdagi spektaklga
tayyorgarlik jarayonida etyudlarni ijro etish bosqichidayoq bolalarning rollarini vaqti-
vaqti bilan almashtirib turish lozim. Bu nafaqat ulardan birining kutilmaganda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
248
ISSN:3030-3613
kasallanishi holatida yuzaga keladigan qiyinchiliklardan qochishga yordam beradi,
balki umuman olganda teatrlashtirilgan faoliyatning ijobiy rivojlantiruvchi ta’sirini
ham kuchaytiradi. Bolalar bir roldan boshqasiga tez moslashishni o‘rganadilar;
ularning fikrlash tezligi va egiluvchanligi, diqqati va xotirasi rivojlanadi (chunki
nafaqat o‘z qahramoningiz aytgan va qilgan narsalarni, balki tomoshadagi boshqa
barcha personajlarning harakatlarini ham eslab qolish kerak); bolalar bir-birlarining
xatolariga katta tushunish bilan yondashadilar, "yelkadoshlik hissi" shakllanadi.
3. Har bir rolning o‘ziga xos "jozibasi" bor.
Spektakldagi rollar bolalarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda
taqsimlanadi (ularning kuchli tomonlarini ta’kidlab, zaif tomonlarini rivojlantirishga
yordam beradi). Rollarni taqsimlash jarayonida bolalar o‘rtasida bahslar va
kelishmovchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Pedagogning vazifasi bu paytda har bir
rolni bolalar uchun takrorlanmas, muhim va jozibali qilib ko‘rsatishdir. Rollardan biri
matn boyligi bilan ajralib tursa, boshqasiga quvnoq raqs yoki g‘ayrioddiy kiyim
qo‘shiladi, uchinchisi betakror xarakterga ega bo‘ladi. Eng muhimi, sahnada har bir
ijrochi o‘z rolining ahamiyatini his qilishi, tomoshada ishtirok etishdan zavq olishi va
uning sahnaga chiqishi tomoshabinlarda hayrat uyg‘otishi kerak.
4. Bolalarning mustaqil faoliyatida repetitsiya kiyimlari va jihozlarining
mavjudligi
Teatr faoliyatida tashabbusning pedagogdan bolalarga asta-sekin o‘tib borishi
juda muhim hisoblanadi. Repetitsiyalardan keyin bolalar zavq bilan teatr o‘yinini
davom ettiradilar: alohida sahnalarni qayta ijro etib, rollarini almashtirib ko‘radilar;
rejissyor, dekorator kabi vazifalarni o‘z zimmalariga oladilar; ertakning davomini
o‘ylab topadilar yoki uning yakunini o‘zgartiradilar. Shunday qilib, teatrlashtirilgan
faoliyat bolalarning o‘zaro muloqoti va munosabatlarini shakllantirishga asos bo‘lib,
ularning kommunikativ imkoniyatlarini kengaytiradi.
5. Qancha erta bo‘lsa, shuncha yaxshi
Bolalar bilan teatrlashtirilgan faoliyatni bir yoshdan boshlab olib borish
mumkin. Erta yoshdagi bolalar hali nutqni yetarli darajada o‘zlashtirmagan bo‘ladi va
bu bosqichdagi asosiy vazifa taqlid qilish qobiliyatini rivojlantirishdan iborat. Erta
yoshdagi bolalar bilan teatr shundan boshlanadiki, har bir ona guruhga biror
hayvonning (mushuk, it, jo‘ja, qurbaqa kabi) niqob-qalpoqchasini olib keladi. Bu
niqob-qalpoqcha bolalar panamasi yoki yupqa trikotaj qalpoqcha asosida tayyorlanadi
(bola issiqlab ketmasligi uchun). Unga matoli quloqchalar, buruncha va ko‘zchalar
tikilgan bo‘ladi. Bunday qalpoqchani yuvsa bo‘ladi, u onaning mehri va g‘amxo‘rligini
eslatib, kishida ijobiy tuyg‘ularni uyg‘otadi. Shunday qilib, bola hayotidagi ilk teatr
rolini oladi va bu rolni ijro etish mahorati u ulg‘aygan sari takomillashib boradi.
Kichik guruhda ham tomoshabinlar uchun birinchi spektaklni sahnalashtirish
mumkin. Bu yoshdagi bolalar tarbiyachining yordamisiz o‘z vaqtida sahnaga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
249
ISSN:3030-3613
chiqishlari uchun "musiqiy eslatmalar"dan foydalanish mumkin. Bu eslatmalar har bir
personajning paydo bo‘lishini ifodalovchi, bolalar osonlik bilan eslab qoladigan va
spektakl davomida yo‘nalishni topishlariga yordam beradigan kuylardir.
6. Takror o‘ynaymiz
Odatda, bolalar maktabgacha ta’lim tashkilotidagi spektakllar ota-onalarga
namoyish etish maqsadida tayyorlanadi. Ammo bir necha haftalik tayyorgarlikdan
so‘ng, bolalar uchun spektaklni faqat bir marta sahnalashtirish kamlik qiladi. Ular yana
sahnaga chiqib, o‘zlariga qaratilgan olqishlar va "bravo" degan hayqiriqlarni eshitishni
istaydilar. Shu sababli spektakllarni boshqa guruhlardagi bolalar, bog‘cha xodimlari
yoki mehmonlari uchun albatta qayta-qayta sahnalashtirish zarur; bundan tashqari,
ularni tanlovlar va festivallarga olib chiqishga harakat qilish lozim.
7. Ssenariyni sinchkovlik bilan ishlab chiqish
Teatr tomoshasida, ayniqsa bolalarga mo‘ljallangan spektaklda, ahamiyatsiz
deb hisoblanishi mumkin bo‘lgan birorta ham tafsilot yo‘q. Har bir personajning
harakatlarini, sahnada dekoratsiya va atributlarning joylashuvini puxta o‘ylab chiqish
zarur
.
Spektaklga musiqiy ko‘rinishlarni (qo‘shiqlar, raqslar, musiqa ostida
harakatlar) kiritish bolalarning ijodiy salohiyatini to‘liqroq ochib berishga,
maktabgacha yoshdagi bolalarning nutq rivojlanishining nozik tomonlarini qoplashga
(biz so‘z bilan ifodalay olmaydigan narsalar harakatlarni ifodalashga yordam beradi),
uni bolalar uchun yanada yorqin va jozibali qiladi.
Bundan tashqari, bo‘lajak spektaklning asosini tashkil etadigan badiiy asarni
to‘g‘ri tanlash juda muhimdir. U bolalarning yoshiga mos bo‘lishi, ular uchun
tushunarli bo‘lishi va yetarli miqdordagi rollarni o‘z ichiga olishi lozim (eng ma’quli,
guruhdagi bolalar soniga teng bo‘lganidir). She’riy matnlarni o‘rganish va idrok etish
osonroq bo‘lgani uchun, sahnalashtirish uchun aynan shularni tanlash maqsadga
muvofiqdir.
Ertaklardagi "salbiy" qahramonlar alohida murakkablik tug‘diradi. Kichik
maktabgacha yoshdagi bolalarda ularning umuman bo‘lmagani ma’qul yoki bu
vazifani kattalar o‘z zimmalariga olganlari ma’qul. Katta va tayyorlov guruhidagi
bolalar uchun ba’zan ertakning muqobil yakunini o‘ylab topishga to‘g‘ri keladi.
Bunday yakunda personajning salbiy xulq-atvorining sabablari oydinlashadi va uning
taqdiri baxtli tarzda yakunlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Денисенко, И. С. Влияние театрализованных игр на социализацию
воспитанников / И. С. Денисенко. — Текст: непосредственный // Молодой
ученый. — 2018. — № 51 (237). — С. 87-90. — URL:
https://moluch.ru/archive/237/55127/ (дата обращения: 13.11.2020).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
250
ISSN:3030-3613
2.
Лесняк И.В. Театрализация как средство социализации дошкольников //
Социализация детей с нарушениями в развитии: опыт, проблемы, инновации:
сб. мат-лов IV общеросс. науч.-практ. конф. 25 ноября 2010 года / отв. ред.
H.H. Иванов. Тамбов: Изд-во Першина Р.В. 2010.
3.
Лесняк И.В. Влияние музыкально-театрализованной деятельности на
формирование коммуникативных качеств детей старшего дошкольного
возраста XVI Державинские чтения. Академия культуры и искусств:
материалы общерос. науч. конф. Февр. 2010 г. / отв. ред. Т.Г. Осадчая, науч.
ред. Е.И. Григорьева. Тамбов: Издательский дом ТГУ им. Г.Р. Державина,
2011
4.
D.Q.Asqarova Bolalarni sahnalashtirish va ijodiy faoliyatga o’rgatish.Metodik
qo’llanma. N.: 2018y.
