T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
153
ISSN:3030-3613
TIJORAT BANKLARIDA MOLIYAVIY HISOBOTLARNING DASTURIY
TA’MINOTLAR ASOSIDA TAHLILI: “O‘ZMILLIYBANK” AJ MISOLIDA
Ilmiy rahbar: Falsafa doktori (PHD)
Ibodullayeva Marifat
O‘zbekiston Respublikasi
bank-moliya akademiyasi
Biznesni boshqarish MBA
“Finance & Fintech”
yo‘nalishi magistri
Ibodullayev Xasan G‘aybullayevich
Annotatsiya
Ushbu maqolada tijorat banklarining moliyaviy hisobotlarini yuritish jarayonida
qo‘llaniladigan dasturiy ta’minotlar o‘rganiladi. Xususan, AJ “O‘zmilliybank”
misolida moliyaviy axborot tizimlari tahlil qilinib, mavjud muammolar va ularni hal
qilish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Maqolada dasturiy vositalarning bank faoliyatidagi
ahamiyati, avtomatlashtirish darajasi va axborot xavfsizligi masalalari yoritilgan.
Kalit so’zlar
: Pul mablag’lari, banklarning moliyaviy hisobotlari, aktivlar va
passivlar, daromadlar, xarajatlar, moliyaviy faoliyat,
xususiy kapital daromadlar
Kirish
Hozirgi globallashuv va iqtisodiy integratsiya sharoitida banklarning moliyaviy
holatini aniqlashda moliyaviy hisobotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Moliyaviy
hisobotlar bank faoliyatining asosiy natijalarini ochib beradi, investorlar, mijozlar va
tartibga soluvchi organlar uchun ishonchli axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu
maqolada O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy bankining
(O‘zmilliybank) moliyaviy hisobotlari misolida bankning moliyaviy faoliyati tahlil
qilinadi. Moliyaviy hisobotlar bank tizimida boshqaruv qarorlarini qabul qilishda
asosiy manba hisoblanadi. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida
moliyaviy hisobotlarni shakllantirish, tahlil qilish va taqdim etish jarayonlari ham
avtomatlashtirilgan. Bugungi kunda tijorat banklari zamonaviy axborot tizimlari
yordamida real vaqt rejimida to‘liq va aniq hisobotlarni tayyorlash imkoniyatiga ega
bo‘lmoqda.
1. Tijorat banklarida moliyaviy hisobotlar va ularni yuritish tizimlari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
154
ISSN:3030-3613
Moliyaviy hisobot bankning moliyaviy holati, daromad va xarajatlari, aktiv va
passivlari, naqd pul oqimlari haqida axborot beradi. Ushbu hisobotlar quyidagi asosiy
talablarga javob berishi kerak:
Aniq va ishonchli bo‘lishi;
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (XMS, IFRS) mos bo‘lishi;
Real vaqt rejimida yangilanishi;
Xavfsizlikni ta'minlashi.
Bank tizimlarida moliyaviy hisobotlarni yuritish uchun quyidagi dasturiy ta’minotlar
keng qo‘llaniladi:
Oracle Financials
SAP ERP / SAP FICO
1C: Bank
ABS – avtomatlashtirilgan bank tizimlari
Temenos T24
FlexCube
O‘zbank tizimlari (milliy ishlab chiqilgan dasturlar)
Tijorat banklarida moliyaviy hisobotlar va ularni yuritish tizimlari
Tijorat banklarining moliyaviy hisobotlari, ularning faoliyatini baholash va tahlil
qilish uchun zarur bo‘lgan eng muhim axborot manbaidir. Ular bankning moliyaviy
holatini, daromadlar va xarajatlarni, aktivlar va majburiyatlarni, shuningdek, boshqa
muhim ko‘rsatkichlarni aniqlashga yordam beradi. Ushbu hisobotlar yillik, choraklik
yoki oylik shaklda tuzilishi mumkin. Har bir tijorat banki o‘zining moliyaviy
hisobotlarini tashqi va ichki foydalanuvchilar uchun taqdim etadi, shu jumladan:
investitsiyalar, kreditlar, tartibga soluvchi organlar va boshqa manfaatdor tomonlar.
Tijorat banklarida moliyaviy hisobotlarning asosiy turlari
Moliyaviy hisobotlar bank faoliyatini to‘liq aks ettiruvchi, turli ko‘rsatkichlarni
o‘z ichiga oladigan hujjatlardan iboratdir. Ularning asosiy turlari quyidagilardir:
1. Balans (Moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobot)
Balans bankning o‘sha davrdagi aktivlari va majburiyatlarini ko‘rsatadi. Bu
hisobotning maqsadi — bankning moliyaviy holatini va uning qarz olish, kredit berish
imkoniyatlarini aniqlashdir.
Aktivlar
: Bankning barcha mablag‘lari, shu jumladan kreditlar, investitsiyalar,
naqd pul, olgan depozitlar va boshqa resurslar.
Majburiyatlar
: Bankning tashqi qarzlari, depozitlar, qisqa va uzoq muddatli
qarzlar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
155
ISSN:3030-3613
Aksiya kapitali va foyda
: Bankning egalariga yoki aksiyonerlarga tegishli
bo‘lgan resurslar.
2. Foyda va zararlar to‘g‘risidagi hisobot (Profit and Loss Statement)
Bu hisobot bankning o‘tgan davrdagi daromadlari, xarajatlari va foydasini ko‘rsatadi.
Bankning iqtisodiy samaradorligini, rentabelligini aniqlash uchun bu hisobot juda
muhim. U quyidagi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi:
Daromadlar
: Bankning asosiy faoliyati, masalan, kredit foizlari va xizmatlar
orqali olingan mablag‘lar.
Xarajatlar
: Bankning faoliyatini olib borish bilan bog‘liq xarajatlar, shu
jumladan, xodimlar uchun to‘lovlar, ofis va texnologiya xarajatlari.
Sof foyda
: Daromadlar va xarajatlar o‘rtasidagi farq.
3. Pul oqimlari hisobotlari (Cash Flow Statement)
Bu hisobot bankning pul mablag‘larining kiritish va chiqarish harakatlarini ko‘rsatadi.
Pul oqimlari hisoboti orqali bankning likvidlik holatini, qisqa muddatli majburiyatlarni
bajara olish imkoniyatini baholash mumkin. U uchta asosiy bo‘limni o‘z ichiga oladi:
Ishlab chiqarish faoliyatidan kelgan pul oqimlari
: Asosiy bank faoliyatidan
kelgan pul oqimlari (kredit berish va depozit olish).
Investitsiya faoliyatidan kelgan pul oqimlari
: Bankning investitsiya faoliyati,
masalan, aksiyalar yoki obligatsiyalar sotish yoki sotib olish.
Moliyaviy faoliyatdan kelgan pul oqimlari
: Bankning moliyaviy
operatsiyalari, masalan, qarz olish yoki kapitalni jalb qilish.
4. O‘zgarishlar hisobotlari (Equity Changes Statement)
Bu hisobot bankning kapitalidagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi, masalan, aktsiyadorlarning
kapitali, dividendlarga to‘lovlar yoki yangi aksiyalar chiqarilishi.
Moliyaviy hisobotlarni yuritish tizimlari
Tijorat banklarida moliyaviy hisobotlarni yuritish jarayoni ko‘plab tizimlar va
mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. Bu tizimlar bankning hisob-kitoblar,
transaktsiyalar va moliyaviy faoliyatni to‘liq va aniq aks ettirishiga xizmat qiladi.
1. Avtomatlashtirilgan hisobot tizimlari
Ko‘plab tijorat banklari o‘z moliyaviy hisobotlarini tayyorlashda avtomatlashtirilgan
tizimlardan foydalanadi. Bu tizimlar bankning barcha hisoblar, kreditlar, depozitlar va
boshqa moliyaviy operatsiyalarini tez va aniq qayd etishga imkon beradi. Bunday
tizimlar orqali hisobotlarni real vaqt rejimida yaratish va ularni oson tahlil qilish
mumkin. Misol uchun, O‘zmilliybank va boshqa yirik tijorat banklarida maxsus
moliyaviy dasturlar va ERP (Enterprise Resource Planning) tizimlari qo‘llaniladi.
2. Xalqaro moliyaviy hisobotlar standartlari (IFRS)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
156
ISSN:3030-3613
Tijorat banklari ko‘pincha
Xalqaro moliyaviy hisobotlar standartlariga (IFRS)
asoslanib hisobotlar tayyorlaydi. IFRS — bu moliyaviy hisobotlarni tayyorlash uchun
belgilangan xalqaro standartlar bo‘lib, banklar o‘z hisobotlarini shu qoidalar asosida
yuritadilar. Bu banklarning shaffofligi va xolisligi uchun zarur, chunki bu standatlar
xalqaro hamkorlar va investorlar uchun tushunarli va mos keladigan hisob-kitoblarni
taqdim etadi.
3. Ichki audit va nazorat tizimlari
Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash jarayonida ichki audit va nazorat tizimlari muhim
rol o‘ynaydi. Banklar ichki audit tizimlari orqali moliyaviy faoliyatni muntazam
tekshirib boradi va hujjatlarning to‘g‘riligini ta’minlashadi. Shu bilan birga,
hisobotlarning sifatini nazorat qilish uchun maxsus auditorlar jamoalari ish olib boradi.
4. Tartibga soluvchi organlar va tashqi audit
Tijorat banklarining moliyaviy hisobotlarini tartibga soluvchi organlar (masalan,
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki) va xalqaro auditorlik kompaniyalari
tomonidan nazorat qilish amalga oshiriladi. Tashqi audit bankning moliyaviy holati va
faoliyatining
qonunlarga
mosligini
tekshiradi,
shuningdek,
hisobotlarning
haqqoniyligini va shaffofligini tasdiqlaydi.
Moliyaviy hisobotlar mazmuni va ahamiyati
Moliyaviy hisobotlar odatda quyidagi asosiy hujjatlardan iborat bo‘ladi:
1.
Moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobot (balans)
2.
Foyda va zararlar to‘g‘risidagi hisobot
3.
Pul oqimlari hisobotlari
4.
O‘zgarishlar hisobotlari (kapitaldagi o‘zgarishlar)
5.
Izohlar va qo‘shimcha axborotlar
Bu hujjatlar orqali tashkilotning umumiy moliyaviy holati, rentabelligi,
likvidligi va barqarorligi baholanadi.
O‘zmilliybankning moliyaviy faoliyati tahlili
O‘zmilliybank – O‘zbekistonning eng yirik banklaridan biri bo‘lib, ichki va
tashqi bozorlar bilan faol aloqada. Bank har yili yillik moliyaviy hisobotlarni
e’lon qiladi va bu hisobotlar auditorlikdan o‘tgan holda taqdim etiladi.
✅
Aktivlar va majburiyatlar:
2023-yilgi moliyaviy hisobotga ko‘ra, bankning umumiy aktivlari ortib borgan
bo‘lib, bu bankning iqtisodiy barqarorligini ko‘rsatadi. Asosiy aktivlar ichida
sanoat va infratuzilma loyihalariga ajratilgan kreditlar salmoqli o‘ringa ega.
✅
Daromad va foyda:
Bankning daromadlari asosan kredit foizlari, investitsiya daromadlari hamda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
157
ISSN:3030-3613
xizmat ko‘rsatish haqlaridan shakllanadi. 2023-yilda O‘zmilliybankning sof
foydasi ortgan va bu bankning samarador boshqaruvini ifodalaydi.
✅
Llikvidlik va solishtirma ko‘rsatkichlar:
Moliyaviy hisobotlar asosida bankning likvidlik ko‘rsatkichlari (tez to‘lov
imkoniyati) yuqori baholangan. Bu bankning qisqa muddatli majburiyatlarini
o‘z vaqtida bajarish qobiliyatini bildiradi.
2. AJ “O‘zmilliybank”da moliyaviy hisobotlar yuritish tizimi
AJ “O‘zmilliybank” — O‘zbekistonning yirik tijorat banklaridan biri sifatida yuqori
darajadagi avtomatlashtirish tizimlariga ega. Bank quyidagi tizimlar orqali moliyaviy
hisobotlarni shakllantiradi:
Oracle FlexCube
– asosiy bank tizimi sifatida foydalaniladi. Hisob-kitob,
operatsion jarayonlar, mijozlar bazasi, tranzaksiyalar boshqaruvi
avtomatlashtirilgan.
1C: Buxgalteriya
– buxgalteriya hisobi va ichki moliyaviy hisobotlar yuritish
uchun.
Business Intelligence (BI) platformalari
– tahliliy hisobotlar va boshqaruv
qarorlari uchun.
Afzalliklari:
Real vaqt rejimida ma'lumotlar olish;
Xatoliklarni kamaytirish;
Yagona ma'lumotlar bazasi orqali markazlashtirilgan nazorat;
Integratsiyalashgan axborot tizimi.
Kamchiliklari:
Mahalliylashtirilmagan ayrim modullar;
Ba'zi dasturiy yechimlar yuqori xarajatli;
Xodimlar malakasi yetarli bo‘lmaganda noto‘g‘ri ma’lumotlar kiritilishi
mumkin.
3. Muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
Muammolar:
Har xil tizimlar o‘rtasidagi sinxronlashuv yetishmovchiligi;
Foydalanuvchilarni yetarli darajada o‘qitilmaganligi;
Dasturiy vositalarning har doim yangilanmasligi.
Yechimlar:
ERP tizimlarini to‘liq integratsiyalash
;
Doimiy malaka oshirish dasturlarini joriy etish
;
Mahalliy ishlab chiqilgan dasturlarni rivojlantirish
;
Axborot xavfsizligini kuchaytirish va audit tizimlarini avtomatlashtirish
.
Xulosa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
158
ISSN:3030-3613
AJ “O‘zmilliybank” misolida olib borilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy
dasturiy ta’minotlar moliyaviy hisobotlarni samarali yuritish, nazorat qilish va tahlil
qilish imkonini beradi. Biroq, tizimlarning mukammal ishlashi uchun ular doimiy
yangilanishi, xodimlar malakasi oshirilishi va axborot xavfsizligi ta’minlanishi zarur.
Shu asosda, tijorat banklarida moliyaviy boshqaruvni raqamlashtirish jarayonlarini
yanada jadallashtirish dolzarb masala hisoblanadi.
Moliyaviy hisobotlar — bu tashkilot, xususan banklar faoliyatining eng muhim
tahliliy vositalaridan biridir. O‘zmilliybank misolida olib borilgan tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, bank o‘z faoliyatini yuqori darajadagi moliyaviy intizom asosida
yuritmoqda hamda hisobotlar orqali jamoatchilikka o‘z moliyaviy ahvoli to‘g‘risida
to‘liq va shaffof axborot taqdim etmoqda.
Bankning so‘nggi yillardagi moliyaviy ko‘rsatkichlari ijobiy dinamikani aks
ettirib, ularning faol investitsion siyosati va barqaror boshqaruv tizimiga
asoslanganligini bildiradi. Aktivlarning o‘sishi, foyda ko‘rsatkichlarining ortib borishi
va likvidlik darajasining yuqoriligi bankning ichki boshqaruv tizimi va tashqi muhitga
moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, bankning sanoat va infratuzilma
yo‘nalishlarida yirik kredit portfellarini shakllantirgani, uning real sektorni
moliyalashtirishdagi faol ishtirokini bildiradi.
Moliyaviy hisobotlarning sifatli va xalqaro standartlarga muvofiq tayyorlanishi
xorijiy investorlar va moliyaviy hamkorlar uchun ham bankka bo‘lgan ishonchni
mustahkamlaydi. Shu bilan birga, ushbu hisobotlar orqali davlat organlari, ommaviy
axborot vositalari va fuqarolar ham bank faoliyati haqida aniq tasavvurga ega
bo‘lishadi. Bu esa, o‘z navbatida, moliyaviy barqarorlik, ochiqlik va samarali
boshqaruv tamoyillariga xizmat qiladi.
Yakuniy xulosa shuki, O‘zmilliybank tajribasi shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy
hisobotlarni o‘z vaqtida, to‘liq va aniq shakllantirish nafaqat bank ichki boshqaruviga,
balki mamlakatdagi umumiy moliyaviy tizimga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa,
iqtisodiyotning sog‘lom va raqobatbardosh bo‘lishida muhim omil sanaladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasining
"Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida"
gi Qonuni
(2020 yil 5 noyabrda qabul qilingan, O‘RQ-642-son).
2.
O‘zbekiston Respublikasining
"Valyutani tartibga solish to‘g‘risida"
gi Qonuni
(2019 yil 22 oktyabrda qabul qilingan, O‘RQ-573-son).
3.
O‘zbekiston Respublikasining
"Markaziy bank to‘g‘risida"
gi Qonuni (2019 yil
11 noyabrda qabul qilingan, O‘RQ-582-son).
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
"Bank tizimini isloh qilish bo‘yicha
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"
gi Farmoni (2021 yil 12 mart, PF-6187-
son).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
159
ISSN:3030-3613
5.
O'lmasov A., Vahobov A. Iqtisodiyot nazariyasi. - Toshkent: IQTISOD-MOLIYA,
2014.
6.
Tursunov , F. M. (2023). BANKLAR FAOLIYATIDAGI VALYUTA RISKINI
BAHOLASH VA UNI BOSHQARISH USULLARI. SCHOLAR, 1(31), 77–83.
Retrieved from
https://researchedu.org/index.php/openscholar/article/view/5327
7.
Tursunov F. M. (2023). Tijorat banklarida masofaviy bank xizmatlarini
rivojlantirish muammolari va ularni bartaraf etish ahamiyati. scholar, 1(30), 75–
81.
8.
Tursunov F.M. (2023). tijorat banklarida masofaviy bank xizmatlarini
rivojlantirish muammolari va ularni bartaraf etish ahamiyati. scholar, 1(30), 75–
81.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php/openscholar/article/view/5263
9.
A.A. Azlarova, M.M. Abduraxmanova. Tijorat banklarining resurslarini
boshqarish. O‘quv qo‘llanma. T.: – «IQTISODIYOT» – 2019, 311 bet
10.
Karimov, A. (2016). "Bank xizmatlarining sifati va mijozlarning talablarini
oshirish usullari" nomli maqola
