T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
159
ISSN:3030-3613
KALLA SUYAGI.KALLA SUYAGINING MIYA QISMI SUYAKLARI: ENSA,
TEPA, PESHONA VA GʼALVIRSIMON SUYAKLARI, ULARNING
YOSHGA DOIR XUSUSIYATLARI
PhD
Xudoyarova G.N.
Xitayeva Hamida
Ibragimova Maftuna
Aslamova Shabnam
(davolash ishi talabalari)
SAMARQAND ZARMED UNIVERSITETI
Mavzuning dolzarbligi.
Inson bosh suyagi tuzilishi murakkab va o'ziga xosdir,
bu barcha insonlarning boshi bilan bog'liq bo'lgan suyaklar majmuasidan iborat. Bosh
suyaklari asosan iskeletning bosh qismini hosil qiladi va miya, ko'zlar, quloqlar kabi
hayotiy muhim organlarni himoya qiladi. Suyaklari ikki qismga bo'linadi: miya
suyaklari va yuz suyaklari. Miya suyaklari miya qutisi yoki kraniumni hosil qiladi, yuz
suyaklari esa yuz strukturasi uchun asos beradi. Bosh suyaklari umumiy hisobda 22-
23 suyakdan iborat bo'lib, ulardan 8 tasi kranium yoki miya qutisini tashkil qiladi. Miya
suyaklaridan biri - frontal suyak, bu peshqadam joylashgan va orqa zarbalarni boshdan
himoya qilishga yordam beradi.
Kalit so’zlar:
suyak, temporal, parental, yanoqlar, yuza, burun, frontal, miya,
ko'zlar, quloq.
Mavzuning maqsadi:
kalla suyagi.kalla suyagining miya qismi suyaklari:ensa,
tepa, peshona va gʼalvirsimon suyaklari, ularning yoshga doir xususiyatlari.
Frontal suyakning tuzilishi va ichki qismidagi govaklar bu suyakni bir vaqtning
o'zida kuchli va engil qiladi. Parental suyaklar esa boshning yuqori va lateral qismlarini
hosil qiladi. Bu suyaklar qoshni suyaklar bilan biriktirilgan holda boshni himoya
qilishda yordam beradi. Parietal suyaklar boshning chap va o'ng qismlarida joylashgan
bo'lib, ular bitta median chiziqda birlashib turadi. Temporal suyaklar boshning yon
joylarida joylashgan bo'lib, ular quloq tuzilishini yuklaydi. Ushbu suyaklar ichidan
eshitish va muvozanat organlari joylashgan, shuningdek ichki qismida juda ko'p hajmli
boshliqlarni ham o'z ichiga oladi. Oksipital suyak boshning orqa qismini hosil qiladi
va bo’yin mushaklari bilan birikadi, bu suyak o'rta qismida umurtqa pogonasi uchun
kirish eshigi mavjud. Sphenoid va ethmoid suyaklar esa bosh boshligining ichkarisida
joylashgan. bolib, ularning tuzilishi juda murakkab. Sphenoid suyak qalqon shaklida
bolib, boshqa bosh suyaklar bilan mustahkam birikib, ularni qollaydi. Ethmoid suyak
esa burun boshligi va miya panjaralari oraligidagi joylashgan havoriylar bilan yupqa
boladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
160
ISSN:3030-3613
Yuz suyaklariga 14 ta suyak kiradi. Bulardan eng asosiylari: zygomatik yoki
yanoq suyaklari, maxillary yoki yuqori jag suyaklari, nasal yoki burun suyaklari, va
mandibular yoki pastki jag suyaklari. Mandibula inson bosh suyaklari orasida yolgiz
harakatlanuvchi suyak bolib, ovqatlanish va gapirish jarayonlarida muhim rol oynaydi.
Bu suyak kuchli mushaklar bilan bosh suyaklariga biriktirilgan. Maxilla yoki yuqori
jag suyaklari esa miya qutisi bilan faqatgina tishlar orqali biriksa-da, yanoqlar, yuza va
burun strukturasini hosil qilishda ishtirok etadi. Zygomatik suyaklar yanoqlar hosil
qiladi va estetik jihatni taminlaydi.
Nasal suyaklar burunning yuqori strukturasini hosil qiladi va ularning tuzilishi
nafas olish uchun havo yo'lini kengaytiradi. Inson bosh suyagining bu kengaytirilgan
va murakkab tuzilishi nafaqat bir tekis estetik ko'rinish va himoya qiladi, balki turli
funksional ehtiyojlarga ham javob beradi. Suyaklar o'rtasidagi bo'g'imlar, vegetativ
tarzda rivojlangan suturalar bosh suyakning silliq faoliyatini taminlaydi. Fiziologik va
anatomo-strukturaviy holatda inson bosh suyagining har biri yadrolik ko'rsatkichlari
va funksiyalari bilan o'ziga xosdir. Bu jarayonlarga anatomik nuqtai nazardan
qaraladigan bo'lsa, har biri bir xil darajada murakkabdir. Inson bosh suyagi o'z
strukturasi orqali ultraviol yetkazib berish, issiqlikni saqlash, shuningdek, baland va
past tovushlardan muhofaza qilish ishlari bilan ko'p yillar davomida butun dunyo
bo'ylab anatomlar hamda tibbiyot olimlari etiborida bolgan mavzu bolib qolmoqda.
Kalla suyagining asosiy funktsiyalari-
Kalla suyagi (yoki bosh suyagi) inson
tanasining eng muhim qismlaridan biri hisoblanadi. U miya, ko'zlar, eshitish, nafas
olish va ovqat hazm qilish tizimlarining ayrim qismlarini himoya qiladi va qo'llab-
quvvatlaydi. Kalla suyagining asosiy vazifalarini tahlil qilib chiqaylik.
1. Himoya vazifasi: Kalla suyagi, eng avvalo, miyani himoya qilish uchun xizmat
qiladi. Miya inson tanasining eng nozik va muhim organi bo'lib, barcha hayotiy
jarayonlarni boshqaradi. Miya o'ziga xos suyuqlik - miya-suyak suyuqligi ichida
joylashgan va kalla suyagi uni tashqi zarbalardan himoya qiladi. Strukturaviy qo'llab-
quvvatlash:
Kalla suyagi boshning umumiy tuzilishini shakllantiradi va qo'llab-quvvatlaydi.
Bosh suyagi suyaklari bir-biriga maxsus choklar orqali biriktirilgan, bu esa ularga
qattiq va barqaror tuzilish beradi. Kalla suyagining shakli va tuzilishi insonning bosh
hajmi
va
shakliga
ta'sir
qiladi.3.
Sensor
organlarni
himoya
qilish:
Kalla suyagi ko'zlar va eshitish organlarini, ya'ni quloq bo'shlig'ini himoya
qiladi. Ko'z chuqurlarida (orbita) joylashgan suyaklar ko'zlarni tashqi ta'sirlardan
himoya qiladi, quloq bo'shlig'ida joylashgan suyaklar esa eshitish va muvozanatni
boshqaruvchi tizimlarni himoya qiladi.Nafas olish va ovqat hazm qilishni qo'llab-
quvvatlash: Bosh suyagi nafas olish va ovqat hazm qilish yo'llarining bir qismini
qo'llab-quvvatlaydi. Burun bo'shlig'i va yonoq suyagi havo oqimini boshqarib, tovush
hosil qilishda ishtirok etadi va ovqat hazm qilish tizimi uchun ilksqichlarni ta'minlaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
161
ISSN:3030-3613
Eshittirish vazifasi: Bosh suyagi tovushlarni ichki quloqqa yetkazishda muhim rol
o'ynaydi.
O'rtacha quloq bo'shlig'ida joylashgan eshitish suyaklari (bolg'ach, tog'orach va
uzich) tovush to'lqinlarini tebranishlarga aylantirib, ichki quloqqa uzatadi. Kalla suyagi
juda murakkab tuzilishga ega bo'lib, undan iborat bo'lgan suyaklar o'zaro bog'lanib,
muvofiqlashtirilgan tarzda ishlaydi. Kalla suyagi umumiy 22 ta suyakdan iborat bo'lib,
ular ikkiga bo'linadi: miya qismi (kranium) va yuz qismi.- Kranium: Kranium
suyakning kattaroq qismi bo'lib, miyaning saqlanishi va himoyasini ta'minlaydi.
Kranium suyaklari miya huni, peshonasuyak, ikki bosh suyaklari, ensa suyak, ikki
chakka suyagi va asossuyakdan iborat.- Yuz qismi: Yuz qismi esa ko'z, burun va og'iz
bo'shlig'ini o'rab turadi. Bu qism jag' suyak, yuqori jag', pastki jag', yonoq suyaklari,
burun suyaklari singari qismlardan iborat.
Bundan tashqari, kalla suyagi ichida muhim qon tomirlari va asab chiziqlari
o'tadi, bu esa miyaning nevaralarga va boshqa tanadan kelayotgan signallarga
ulanishini ta'minlaydi. Bu sababli, kalla suyagining butiligi va sog'lomligi inson
salomatligi uchun muhim hisoblanadi. Shunday qilib, kalla suyagining tuzilishi va
funktsional xususiyatlari inson biologiyasining muhim tarkibiy qismi sifatida juda
muhimdir. Xavfsizlik nuqtai nazaridan, boshni himoya qilish har qanday jismoniy
faoliyatda, ayniqsa sport va xavfli ish sharoitlarida juda muhimdir.
Ensa suyagi va uning tuzilishi
Ensa suyagi (mandibula) ogiz boshligining
pastki qismini tashkil etuvchi asosiy suyakdir. Bu suyak insonning yuz skeletining bir
qismi bolib, ovqatni chaynashda va nutqda ishtirok etadi. Ensa suyagi harakatchan
suyak
bolib,
bogim
orqali
bosh
suyagi
bilan
birikadi.
1. Tananing orta qismi (Corpus mandibulae): Bu qismi ensa suyagining asosiy
massasini tashkil qiladi. Tananing ichki yuzasida chin suyagi (os mentale) joylashgan
bolib, u pastki jagning oldingi qismida joylashgan suyak bolagi hisoblanadi.
2. Yuqori qismi (Ramus mandibulae): Bu qismi ensa suyagining vertikal joylangan
qismini tashkil etadi. Yuqori qismi tananing dastasi bolib, unda bir nechta muhim
tuzilmalar mavjud: - Kondilyarona orta (Processus condylaris): Bu kotarilma esas
suyak bilan boglangan bogim ornidir. Ushbu qism chaynash harakatlarida harakat
qilib,
jagning
ochilish
va
yopilishiga
imkon
beradi.
- Koronoid orta (Processus coronoideus): Bu haddan tashqariga chiqqan va chaynash
mushaklari
uchun
biriktiriladigan
joy
bolib
xizmat
qiladi.
3. Angle (Angulus mandibulae): Bu qismi ramus va tana ortasida joylashgan burchak
bolib, u ensa suyagining pastki qismi va uning yuqori qismi ortasidagi aloqa nuqtasini
tashkil qiladi.
4. Alveolar qismi (Pars alveolaris): Ushbu qismda tishlar joylashgan alveollar mavjud.
Har bir ensa suyagida yuqorida va pastda on oltita (songi va pastki jagda jami 32) tishga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
162
ISSN:3030-3613
joy mavjud. Funktsional xususiyatlari Ensa suyagi inson organizmida bir nechta
muhim vazifalarni bajaradi:
1. Chaynash vazifasi: Ensa suyagi chaynash mushaklari yordamida harakatlanib,
ovqatni maydalashda ishtirok etadi. Bu jarayonda yuqori va pastki ensa suyagi
birgalikda harakatlanadi.
2. Nutq shakllanishi: Ensa suyagi harakati yordamida tovushlar shakllanadi, bu esa
sozlashni taminlaydi. Til va og'izning boshqa tuzilmalari bilan birgalikda tovushlar
hosil qilishga yordam beradi.
3. Bogim harakati: Ensa suyagi chaynash bogimi orqali bosh suyagi bilan boglangan.
Bu bogim inson tanasidagi eng murakkab bogimlardan biri hisoblanadi va harakatlarni
keng kolamda amalga oshiradi.
4. Himoya vazifasi: Ensa suyagi pastki yuz skeletini himoya qiladi va tishlar
ornatiladigan
alveolar
dehqon
joylari
orqali
struktura
taminlaydi.
Anatomiya va strukturaga bolgan bunday chuqur tasavvurlar organuvchiga tibbiy,
stomatologik va sozlash uslublarida ancha qiziqarli va foydali malumot beradi. Ensa
suyagining anatomik va funktsional xususiyatlari inson hayotidagi muhim jarayonlarni
taminlaydi.
Xulosa:
Tepa suyagi anatomiyasi-Tepa suyagi, inson tanasining bosh qismini
tashkil etuvchi muhim tuzilmalardan biridir. Uning anatomiyasi murakkab bo'lib,
boshning yuqori qismini qoplab turadi. Tepa suyagi odatda bosh suyagining ba'zi
qismlarini ifodalaydi va u ko'plab muhim biologik va anatomik vazifalarni bajaradi.
Quyida tepa suyagining anatomiyasi haqida batafsil ma'lumotlar keltirilgan.
Tepa suyagining vazifasi: - Tepa suyaklari (os parietale) bosh suyagining asosiy
qismini tashkil qiladi va miyani mexanik holatlar va teskariliklardan himoya qiladi.
- Tepa suyaklari boshning lateral va yuqori qismlarida joylashib, bosh suyagining
katta qismiga shakl beradi. Har bir inson bosh suyagi ikki ta tepa suyakdan iborat
bo'lib, bu suyaklar o'zaro sutura koronalis orqali frontal suyak (os frontale) bilan, va
sutura lambdoidea orqali orqa suyagi (os occipitale) bilan birlashadi.
- Tepa suyaklarining yuzasi tashqi va ichki qismlarga bo'linadi. Misol uchun, ko'krak
qafasi suyaklari yurak va o'pka uchun himoya qatlami hosil qiladi.
Suyak iligi va uning vazifasi: - G'ralvirsimon suyaklarning ichki bo'shlig'ida
joylashgan suyak iligi qon hosil qilishda ishtirok qiladi. Ko'pincha qizil suyak iligi
mavjud bo'lib, u qizil qon hujayralari ishlab chiqaradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Kalla suyagi va uning yoshga doir xususiyatlari haqida o'qish uchun quyidagi
adabiyotlar ro‘yxatidan foydalanishingiz mumkin. Ushbu ro‘yxat ilmiy, tibbiy va
anatomiya sohasidagi eng yaxshi manbalarni o‘z ichiga oladi:
Adabiyotlar ro‘yxati:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
163
ISSN:3030-3613
1.
Gray's Anatomy for Students
o
Muallif: Richard L. Drake, A. Wayne Vogl, Adam W. M. Mitchell
o
Nashr: Elsevier, 2019
o
Tavsif: Bu kitob inson anatomiyasini o‘rgatish uchun keng qo‘llaniladi. Kalla
suyagi va uning tuzilmasi bo‘yicha aniq tavsiflar berilgan.
2.
Human Anatomy and Physiology
o
Muallif: Elaine N. Marieb, Katja Hoehn
o
Nashr: Pearson, 2018
o
Tavsif: Bu kitob insonga oid anatomiyani va fiziologiyani taqdim etadi, kalla
suyagi va uning rivojlanishi haqidagi bilimlarni o‘z ichiga oladi.
3.
Clinical Anatomy by Regions
o
Muallif: Richard S. Snell
o
Nashr: Wolters Kluwer, 2012
o
Tavsif: Kalla suyagi va boshqa suyaklar bilan bog‘liq anatomik tuzilmalar
to‘g‘risida batafsil ma’lumot beradi.
4.
The Anatomy of the Human Body
o
Muallif: Henry Gray
o
Nashr: Dover Publications, 1985 (asl nashr 1918 yilda)
o
Tavsif: Kalla suyagi va boshqa organlar haqidagi ilmiy ma’lumotlar bilan klassik
manba hisoblanadi.
5.
Developmental and Evolutionary Aspects of the Human Skull
o
Mualliflar: Michael J. O’Hara, William H. Kimbel
o
Nashr: Springer, 2017
o
Tavsif: Inson kalla suyagining rivojlanishi va evolyutsiyasi haqida ilmiy
maqolalar to‘plami.
6.
Human Osteology
o
Muallif: Tim D. White, Michael T. Black, Pieter A. Folkens
o
Nashr: Academic Press, 2012
o
Tavsif: Inson skeletining tuzilishi va funktsiyasi haqida keng qamrovli ma’lumot,
kalla suyagi suyaklarining yoshga oid xususiyatlari haqida batafsil tushuntirishlar
mavjud.
7.
Anatomy of the Human Body
o
Muallif: Frederic H. Getman, Arthur W. Tandy
o
Nashr: Harper & Row, 1990
o
Tavsif: Kalla suyagi, peshona, tepa va boshqa suyaklar haqida aniq anatomik
tasvirlar bilan tavsiflangan.
o
Muallif: Frank H. Netter
o
Nashr: Elsevier, 2014
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
164
ISSN:3030-3613
o
Tavsif: Netterning atlasida kalla suyagi va bosh miya tuzilmasi haqida rasm va
diagrammalar mavjud.
o
Muallif: Roger L. Lund, David S. McLone
o
Nashr: Elsevier, 2010
o
Tavsif: Bolalar nevrologiyasiga oid muhim ma’lumotlar, kalla suyagi rivojlanishi
va yoshga doir o‘zgarishlar.
