T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
63
ISSN:3030-3613
MA’MURIY SUDLARNING SUD TIZIMIDAGI O’RNI
Sadullayeva Farida Farxod qizi
Termiz Davlat Universiteti
Yuridik Fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi sud tizimidagi
ma’muriy sudlarning tutgan o‘rni, ularning huquqiy asoslari va funksional vazifalari
ilmiy-nazariy jihatdan tahlil etilgan. Ma’muriy sudlar davlat organlari va fuqarolar
o‘rtasida vujudga keladigan huquqiy nizolarni hal etishda qanday rol o‘ynashi,
fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilishdagi ahamiyati yoritilgan.
Shuningdek, oxirgi yillarda olib borilgan sud-huquq islohotlari, mavjud muammolar
va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar keltirib o‘tilgan. Maqola huquqiy davlat
qurilishi, sud tizimining demokratik tamoyillari va qonun ustuvorligini ta’minlashda
ma’muriy sudlarning beqiyos o‘rni borligini asoslab beradi.
Kalit so’zlar:
Demokratik, islohot, mexanizm, yurisdiksiya, protsess, huquqiy
ong, da’vo.
МЕСТО АДМИНИСТРАТИВНЫХ СУДОВ В СУДЕБНОЙ СИСТЕМЕ
Аннотация:
В статье дается научно-теоретический анализ роли
административных судов в судебной системе Республики Узбекистан, их
правовых
основ
и
функциональных
задач.
Подчеркивается
роль
административных
судов
в
разрешении
правовых
споров
между
государственными органами и гражданами, их значение в защите прав и свобод
граждан. В нем также рассматриваются проведенные за последние годы судебно-
правовые реформы, существующие проблемы и предложения по их устранению.
В статье обосновывается неоценимая роль административных судов в
построении правового государства, обеспечении демократических принципов
судебной системы и верховенства закона.
Ключевые слова:
Демократический, реформа, механизм, юрисдикция,
процесс, правосознание, судебный процесс.
THE PLACE OF ADMINISTRATIVE COURTS IN THE JUDICIAL SYSTEM
Abstract:
This article provides a scientific and theoretical analysis of the role of
administrative courts in the judicial system of the Republic of Uzbekistan, their legal
foundations and functional tasks. The role of administrative courts in resolving legal
disputes between state bodies and citizens, their importance in protecting the rights and
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
64
ISSN:3030-3613
freedoms of citizens are highlighted. The judicial and legal reforms carried out in recent
years, existing problems and proposals for their elimination are also presented. The
article substantiates the incomparable role of administrative courts in building a legal
state, ensuring the democratic principles of the judicial system and the rule of law.
Keywords:
Democratic, reform, mechanism, jurisdiction, process, legal
consciousness, lawsuit.
Demokratik jamiyatda huquqiy davlat qurilishi jarayonida sud hokimiyatining
mustaqilligi va uning samarali faoliyat yuritishi muhim ahamiyatga ega. Bu jihatdan
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan sud-huquq islohotlari doirasida
ma’muriy sudlarning joriy etilishi va ularning faoliyat mexanizmini takomillashtirish
masalasi alohida e’tiborga loyiqdir. Ma’muriy sudlar davlat hokimiyati organlari,
mahalliy boshqaruv idoralari, mansabdor shaxslar bilan fuqarolar o‘rtasidagi huquqiy
nizolarni hal qilish orqali fuqarolarning huquq va erkinliklarini, qonuniy manfaatlarini
himoya qiladi. Ular zamonaviy huquqiy davlatning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib,
jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Ma’muriy sudlar — bu davlat organlari va fuqarolar, shuningdek, yuridik
shaxslar o‘rtasida vujudga kelgan ma’muriy-huquqiy munosabatlardan kelib
chiqadigan nizolarni ko‘rib chiqadigan maxsus sud organlaridir. O‘zbekiston
Respublikasining 25.01.2018 yildagi “Ma’muriy sud ishlarini yuritish tog’risidagi
kodeks” ushbu sudlarning huquqiy asoslarini belgilab bergan. Mazkur qonun
hujjatlarida ma’muriy sudlar faoliyatining prinsiplari, yurisdiksiyasi, protsessual
tartiblari va sudlov ishi yuritish mezonlari aniq ko‘rsatib o‘tilgan.
Ma’muriy sudlar fuqarolarning davlat hokimiyati organlari, ularning mansabdor
shaxslari tomonidan qabul qilingan qarorlar, harakatlar (harakatsizliklar) ustidan
bergan shikoyatlarini ko‘rib chiqadi. Bu jarayonda sud mustaqil ravishda holatni
o‘rganib, faqat qonun asosida xulosa chiqaradi. Shu jihatdan, ma’muriy sudlar
fuqarolarning davlat tuzilmalari oldidagi huquqiy tengligini ta’minlovchi kuchli vosita
hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 131-moddasiga muvofiq,
mamlakatda yagona sud tizimi mavjud bo‘lib, u Konstitutsiyaviy sud, Oliy sud va
boshqa qonun bilan tashkil etilgan sudlardan iborat. Ma’muriy sudlar ushbu tizimda
mustaqil yo‘nalish sifatida faoliyat yuritadi. Ular fuqaroviy, jinoyat va iqtisodiy
ishlarni ko‘ruvchi sudlardan farqli ravishda, faqat davlat boshqaruvi organlari va
fuqarolar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarga doir ishlarni hal etishga ixtisoslashgan.
Ma’muriy sudlarning asosiy vazifasi — fuqarolarning davlat idoralari bilan
bog‘liq nizolari yuzasidan odil sudlovni amalga oshirishdir. Bunda quyidagi holatlar
ma’muriy sudlar yurisdiksiyasiga kiradi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
65
ISSN:3030-3613
- mansabdor shaxslar va davlat organlarining noqonuniy qaror, harakat yoki
harakatsizligidan
norozi
bo‘lgan
fuqarolarning
arizalari;
-
davlat
xizmatiga
oid
nizolar;
- soliq, bojxona, ekologiya va boshqa ma’muriy-huquqiy munosabatlardan kelib
chiqadigan
da’volar;
- saylov va referendum huquqlariga oid nizolar va boshqalar.
Ma’muriy sudlar fuqarolarning davlat idoralari oldida ojiz emasligini,
ularning har qanday noqonuniy qaror ustidan qonuniy tartibda shikoyat qilish huquqiga
egaligini amalda isbotlaydi.
Islohotlar va zamonaviy rivojlanish bosqichlari
O‘zbekiston Prezidenti tomonidan 2017-yildan boshlab sud-huquq sohasida
tub islohotlar boshlab yuborildi. Sud hokimiyatining mustaqilligini mustahkamlash,
fuqarolarning huquqiy himoyasini kuchaytirish maqsadida bir qator qaror va farmonlar
qabul qilindi va ularning barchasi ma’muriy sudalr faoliyatida sezilarli o’zgarishga
sabab bo’ldi.
Shu bilan birga, ma’muriy sudlar faoliyatida muayyan muammolar ham
mavjud. Avvalo, ayrim hollarda fuqarolar ma’muriy sudlarga murojaat qilish
imkoniyatlari haqida yetarli ma’lumotga ega emas. Shuningdek, ba’zi hududlarda
sudyalarning malaka va tajribasi yetarli darajada emasligi, yurisdiksiya masalasida
aniqlik yetishmasligi kabi muammolar ham mavjud.
Mazkur muammolarni hal qilish uchun quyidagicha takliflar mavjud:
1. Aholining huquqiy ongini oshirish maqsadida ommaviy axborot vositalari orqali
ma’muriy
sudlar
haqida
keng
tushuntirish
ishlarini
olib
borish;
2. Sudyalar malakasini oshirish, ular uchun doimiy treninglar, o‘quv kurslari va xalqaro
tajriba
almashinuvlarini
yo‘lga
qo‘yish;
3. Sudlov tizimini raqamlashtirishni jadallashtirish, ayniqsa elektron da’vo arizalarini
ko‘rib
chiqish
mexanizmlarini
takomillashtirish;
4. Ma’muriy sudlar faoliyatiga oid qonun hujjatlarini yanada aniq va mukammal holga
keltirish.
Xulosa qiladigan bo’lsak, ma’muriy sudlar zamonaviy huquqiy davlatning
ajralmas bo‘g‘ini sifatida faoliyat yuritmoqda. Ular orqali fuqarolar va yuridik shaxslar
davlat organlari ustidan qonuniy tartibda shikoyat qilishi, o‘z huquqlarini tiklashi
mumkin. Bu esa jamiyatda adolat, qonun ustuvorligi va fuqarolik ishonchini
mustahkamlaydi. Shuning uchun ham ma’muriy sudlarning sud tizimidagi o‘rni
beqiyos bo‘lib, ularning samarali faoliyat yuritishi mamlakatimizda huquqiy
madaniyatni rivojlantirish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat
kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (1992 y., amaldagi tahrir)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
66
ISSN:3030-3613
2.
“Ma’muriy sudlar to‘g‘risida”gi Qonun (2016-yil 30-dekabr, 2017-yil 1-iyuldan
kuchga kirgan)
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari va farmonlari, xususan: 2017-
yildan keyingi sud-huquq islohotlariga oid hujjatlar.
4.
“Sud-huquq sohasini tubdan isloh qilish bo‘yicha konsepsiya” (2017–2021 yillar).
5.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining rasmiy ma’lumotlari, sud statistikasi va
tahliliy sharhlari.
6.
Huquqshunos olimlar va amaliyotchilarning sud tizimi, ma’muriy yurisdiksiya va
huquqiy islohotlar bo‘yicha maqolalari.
