T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
124
ISSN:3030-3613
JISMONIY FAOLLIKNING YOSH FIZIOLOGIYASIGA TA’SIRI: MUSHAK
VA YURAK-QON TOMIR TIZIMI ADAPTATSIYASI
Aliyeva Ra’no Amanullayvna
ADCHTI Ijtimoiy gumanitar pedagogika
Va psixologiya Kafedrasi o’qituvchisi
G’aniyeva Durdona Akmaljon qizi
ADCHTI, Ingliz filalogiyasi o’qitish
metodikasi, Tarjimashunoslik fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada jismoniy faollikning yosh fiziologiyasiga,
ayniqsa mushak va yurak-qon tomir tizimining adaptatsion o‘zgarishlariga ta’siri tahlil
qilingan. Yosh davrida organizmning rivojlanish bosqichlari, gormonal holat, genetik
omillar va psixologik motivatsiya jismoniy faollik samaradorligini belgilaydi.
Maqolada har bir kishi uchun moslashtirilgan mashq dasturlarining ahamiyati asoslab
berilgan.
Kalit so‘zlar:
jismoniy faollik, yosh fiziologiyasi, mushak tizimi, yurak-qon
tomir tizimi, adaptatsiya, o‘smirlar, mashqlar, motivatsiya, genetik omillar, sport
fiziologiyasi
Har bir yosh davrining o‘ziga xos fiziologik jihatlari mavjud bo‘lib, jismoniy
faollik bu jarayonlarga turlicha ta’sir qiladi. Odatda, mashq dasturlari yoshi va jinsidan
qat’i nazar umumlashtirilgan tarzda tuziladi, ammo yosh fiziologiyasi nuqtai nazaridan
individual yondashuv zarurdir. Ayniqsa, mushak va yurak-qon tomir tizimining
adaptatsiyasi yoshga, irsiy omillarga, genderga hamda mashg‘ulot turi va intensivligiga
bog‘liq holda farqlanadi. Ushbu maqolada aynan yosh davrida kuzatiladigan individual
adaptatsion javoblar tahlil qilinadi. Yosh davridagi jismoniy faollik inson
organizmining shakllanishi va funksional imkoniyatlarining kengayishida muhim o‘rin
tutadi. Ayniqsa, mushak tizimi va yurak-qon tomir tizimi yoshga qarab jismoniy
yuklamalarga turlicha javob beradi. Maqolada ushbu tizimlarning yosh fiziologiyasiga
ko‘ra adaptatsiyasi, ularni boshqaruvchi omillar va individual farqlar yoritilgan.
1. Mushak tizimining moslashuvi va rivojlanishi Yosh bolalarda mushak hujayralari
soni va tolalari hajmi asta-sekin ortadi. Jismoniy faollik bu jarayonni tezlashtiradi:
Harakatlar koordinatsiyasi va mushaklararo muvofiqlik kuchayadi.Aerob va anaerob
metabolik yo‘llar faollashadi.Mushak to‘qimalarida kapillyarlar soni oshadi — bu
kislorod yetkazib berishni yaxshilaydi.Amaliy kuzatuv: O‘smirlar bilan olib borilgan
tajribalarda 8 hafta davomida yugurish mashqlari mushak kuchini o‘rtacha 20–25% ga
oshirgani aniqlangan.2. Yurak-qon tomir tizimining moslashuvi
Jismoniy faollik yurakning hajmini kattalashtiradi, yurak chiqish hajmini
oshiradi va yurak zarbining barqarorligini ta’minlaydi. Shuningdek:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
125
ISSN:3030-3613
Tinch holatda yurak urish tezligi kamayadi (bradikardiya holati sportchilar
uchun me’yor hisoblanadi).
Arterial bosimni boshqarish mexanizmlari mustahkamlanadi.
Yurak devorlari qalinlashadi, lekin bu fiziologik gipertrofiya hisoblanadi.
Statistik ma’lumot: Sport bilan muntazam shug‘ullanuvchi o‘smirlarning yuragi
oddiy tengdoshlarnikiga nisbatan 10–15% kattaroq bo‘lishi aniqlangan.
3. Gormonal o‘zgarishlarning ta’siri
Yosh organizmda gormonlar jismoniy faollik ta’sirini kuchaytiradi:
Somatotropin (GH) mushak va suyak o‘sishini rag‘batlantiradi.
Testosteron mushak massasining ko‘payishiga xizmat qiladi.
Estrogen suyak zichligini oshiradi, ayniqsa qizlar uchun ahamiyatli.
Ilmiy kuzatuv: Jismoniy faollik bilan shug‘ullangan o‘smir qizlarda osteopeniya
(suyak zaiflashishi) xavfi 30% ga kamayadi.
4. Vegetativ asab tizimi orqali nazorat
Mashqlar organizmning vegetativ asab tizimiga ham kuchli ta’sir qiladi:
Parasempatik faollik oshadi — bu dam olishda yurak tezligining tezroq
tiklanishini anglatadi.
Simpatik tizim sport mashqlariga moslashgan holda qon bosimi va yurak zarbini
boshqaradi.
Natija: Mashg‘ulotli o‘smirlar dam olish holatida past yurak urish tezligi va
barqaror qon bosimi bilan ajralib turadi.
5. Biologik yosh va yuklamalarga individual javob
Har bir bolaning biologik rivojlanish darajasi har xil. Shu sababli:
Pasport yoshi 13 bo‘lgan ikki bola turlicha jismoniy yuklamani ko‘tara oladi.
Biologik yoshni aniqlash — skelet tizimi rentgeni, ikkinchi jinsiy belgilar, gormonal
fon orqali amalga oshiriladi.
Xulosa: Mashq dasturlari shaxsiylashtirilmasa, ortiqcha yuklama ortopedik
muammolarga olib kelishi mumkin.
6. Jismoniy faollik
Jismoniy mashqlar nafaqat jismga, balki aqlga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi:
BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) ajralishi ortadi — bu neyronlar
o‘sishiga xizmat qiladi.Kognitiv salohiyat (diqqat, xotira, ijodkorlik) yaxshilanadi.
Mashqlar stress gormonlarini pasaytiradi, hissiy barqarorlikni oshiradi.
Tadqiqotlar: Har kuni jismoniy faollikka ega bolalarda test natijalari o‘rtacha
10–15% yuqoriroq chiqadi.
7. Mushak tizimi: individual o‘sish va differensial javobi
Yosh
organizmlarda
mushak
tizimi
faolligi,
asosan,
nerv-mushak
bog‘lanishlarining shakllanishi bilan bog‘liq. 10–14 yoshli bolalarda jismoniy faollik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
126
ISSN:3030-3613
mushak to‘qimasining o‘zlashuvini tezlashtiradi, ammo bu adaptatsiya bir xil sur’atda
kechmaydi:
Ba’zi bolalarda yuqori kuch ko‘rsatkichlari bilan birga muvozanat zaif
rivojlangan bo‘lishi mumkin.Ayrimlarida esa chidamlilik yuqori bo‘lsa-da, tezlik past
darajada qoladi.
Bu farqlar mushak tolalarining nisbatiga, ya’ni "tez" va "sekin" qisqaruvchi
tolalarning genetik ustunligiga bog‘liq. Bu jihatlar mashq dasturlarini tuzishda hisobga
olinmasa, noto‘g‘ri yuklama mushak faoliyatini susaytirishi mumkin.
8. Yurak-qon tomir tizimi: funksional yetuklik va fiziologik moslashuv
Yosh yurakning adaptatsion imkoniyatlari juda keng, ammo bu imkoniyatlar
doimo optimal holatda bo‘lmaydi. Misol uchun:
O‘smirlikda gormonlar ta’sirida yurakning o‘sishi yurak devorlarining
qalinlashuvi hisobiga kechadi. Bu esa mashqlar davomida yurak zarbining
moslashuvchanligini vaqtincha kamaytiradi.
Shu davrda yurak chiqish hajmining ortishi o‘rta intensivlikdagi mashqlarga
nisbatan ijobiy, ammo yuqori yuklamalarda tormozlanishi mumkin.
9. Psixofiziologik omillar va motivatsion jihatlar
Jismoniy faollikning fiziologik adaptatsiyasi ko‘pincha psixologik
motivatsiyaga bog‘liq bo‘ladi. O‘z salohiyatini to‘liq ko‘rsata olmagan o‘quvchi
organizmi doimo maksimal javob bermaydi. Aksincha, o‘ziga ishongan, motivatsiyasi
yuqori bo‘lgan yoshlar mushak va yurak tizimida kuchli adaptatsion o‘zgarishlarga ega
bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, jismoniy faollik yosh organizmning mushak va yurak-
qon tomir tizimida ko‘plab ijobiy o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Ammo bu
jarayonlar har bir individda turlicha kechadi. Shuning uchun mashq dasturlarini ishlab
chiqishda yosh fiziologiyasi, genetik omillar, gormon holati va psixologik tayyorgarlik
darajasi inobatga olinishi lozim. Faqat individual yondashuvgina sog‘lom va bardoshli
avlodni shakllantirishda asos bo‘la oladi.Yosh organizm uchun jismoniy faollik bu —
nafaqat harakat, balki fiziologik va psixologik rivojlanish vositasidir. Shaxsiy
yondashuv asosida tuzilgan mashg‘ulotlar sog‘lom, bardoshli va aqliy jihatdan faol
avlodni tarbiyalaydi.
Albatta! Quyida sizning maqolangizga mos, ilmiy va ishonchli manbalarga
asoslangan foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini taqdim etaman. Ular asosan jismoniy
faollik, yosh fiziologiyasi, mushak va yurak-qon tomir tizimi adaptatsiyasi bo‘yicha
xalqaro va mahalliy ilmiy manbalarga tayangan holda tuzilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
127
ISSN:3030-3613
1.
Атаханов А.Х., Шарипов Ш. «Инсон физиологияси» – Тошкент: O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi, 2020.
2.
Wilmore, J.H., Costill, D.L., & Kenney, W.L. Physiology of Sport and Exercise.
6th Edition. Human Kinetics, 2018.
3.
Маликов У. «Ёш физиологияси ва гигиенаси» – Тошкент: Fan, 2019.
4.
Guyton, A.C., Hall, J.E. Textbook of Medical Physiology. 14th Edition. Elsevier,
2020.
5.
Бобожонов С.Р., Абдурахмонов Ш.Х. «Жисмоний тарбия ва спорт назарияси
ва методикаси» – Тошкент: O‘zDJTI nashriyoti, 2021.
6.
World Health Organization (WHO). Physical activity and young people.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity
