T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
68
ISSN:3030-3613
BOLALAR VA O`SMIRLARNING NAFAS OLISH TIZIMI: RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI VA EKOLOGIK OMILLAR TA’SIRI.
Ilmiy rahbar: Aliyeva Ra’no
Ijtimoiy Fanlar, Pedagogika va Psixologiya
Kafedrasi o`qituvchisi
Abdumutalibova Kibriyo
ADCHTI Ingliz filologiyasi yo`nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bolalar va o‘smirlarning nafas olish tizimining
anatomo-fiziologik rivojlanish xususiyatlari hamda unga tashqi muhit — ya’ni
ekologik omillar (havo ifloslanishi, allergenlar, sanoat chiqindilari, iqlim sharoiti va
boshqalar)ning ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida yosh organizmning himoya
tizimi yetarli darajada shakllanmaganligi sababli nafas yo‘llari kasalliklariga yuqori
darajada moyilligi aniqlanadi. Shuningdek, ekologik xavf omillarining bola
salomatligiga, ayniqsa bronxial astma, surunkali bronxit va allergik rinit kabi
holatlarning rivojlanishidagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Maqolada shuningdek, nafas olish
tizimini himoyalash va profilaktik chora-tadbirlar yuzasidan tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar:
Nafas olish tizimi, bolalar salomatligi, o‘smirlar fiziologiyasi,
ekologik omillar, havo ifloslanishi, bronxial astma, allergik kasalliklar, profilaktika,
respirator infektsiyalar, nafas yo‘llari rivojlanishi
Inson organizmidagi eng muhim hayotiy tizimlardan biri bu — nafas olish
tizimidir. Ayniqsa, bolalar va o‘smirlar davrida bu tizim hali to‘liq shakllanmagan
bo‘ladi, shuning uchun turli tashqi omillarga nisbatan juda sezuvchan hisoblanadi.
So‘nggi yillarda ekologik muhitning yomonlashuvi, atmosferaga chiqarilayotgan
zararli gazlar va sanoat chiqindilari bolalar salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ayniqsa, nafas yo‘llariga oid kasalliklar — bronxial astma, surunkali bronxit, allergik
rinit kabi kasalliklar soni ortib borayotgani kuzatilmoqda. Shuning uchun ushbu
maqolada bolalar va o‘smirlarning nafas olish tizimining rivojlanishiga xos
xususiyatlar va ekologik omillarning unga ko‘rsatadigan ta’siri tahlil qilinadi. Bu
mavzuni o‘rganish orqali sog‘lom avlodni shakllantirish va ularning sog‘lig‘ini himoya
qilishda muhim qadamlar qo‘yish mumkin.
Nafas olish tizimi tug‘ilishdan boshlab asta-sekin rivojlanib boradi. Bolalarda
nafas yo‘llari torroq, o‘pka to‘qimalari elastikligi past, alveolalar soni esa yetilmagan
bo‘ladi. Shu sababli, bolalar nafas olish orqali kislorodga bo‘lgan ehtiyojni qondirish
uchun ko‘proq va tez-tez nafas oladi. O‘smirlik davriga kelib o‘pkaning hajmi va
alveolalar soni ortadi, mushaklar mustahkamlanadi, nafas olish harakati tartibliroq
bo‘lib
boradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
69
ISSN:3030-3613
Immun tizimning yetarli darajada shakllanmaganligi sababli, aynan bolalar turli virusli
va bakterial infeksiyalarga nisbatan zaifroq bo‘lishadi. Bu esa tez-tez respirator
infeksiyalar (masalan, O‘RVI, bronxit, pnevmoniya) bilan kasallanish ehtimolini
oshiradi.
Zamonaviy dunyoda ekologik muhit bolalar salomatligiga katta xavf
tug‘dirmoqda. Eng muhim ekologik omillar quyidagilardir:
Havo ifloslanishi:
Transport vositalarining chiqindilari, sanoat gazlari va chang
zarralari nafas yo‘llarini tirnash xususiyatiga ega. Ayniqsa, PM2.5 zarralari
o‘pka to‘qimasiga chuqur kirib borib, yallig‘lanish va nafas qisishi keltirib
chiqarishi mumkin. Bu holat bronxial astma, allergik rinit va surunkali bronxit
kabi kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
Iqlim o‘zgarishlari:
Haroratning keskin o‘zgarishi, havo namligi darajasining
pastligi yoki yuqoriligi bolalarning nafas tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Quruq
yoki sovuq havo bronxial spazmlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Allergenlar:
Uy changi, hayvonlarning tuklari, gulchanglar (polen) bolalarda
allergik nafas olish kasalliklarini kuchaytiradi.
Ichki muhit ifloslanishi:
Uy ichidagi tamaki tutuni, chang, mog‘or va gaz
plitalarining chiqindilari bolalarning nafas tizimi uchun xavfli bo‘lib, ayniqsa
yopiq joylarda bo‘lish ko‘p hollarda kasallikni og‘irlashtiradi.
Ekologik zararli ta’sirlar fonida quyidagi kasalliklar bolalarda keng tarqalgan:
Bronxial astma:
Havo yo‘llarining surunkali yallig‘lanishi, nafas olishda
qiyinchilik, yo‘tal va qisqa nafas bilan kechadi.
Surunkali bronxit:
Doimiy yo‘tal va balg‘am ajralishi, ayniqsa sovuq fasllarda
kuchayadi.
Allergik rinit:
Burun bitishi, aksirish, ko‘z qichishishi bilan kechadigan holat.
Pnevmoniya:
O‘pka to‘qimalarining yallig‘lanishi bo‘lib, bolalarda og‘ir
kechishi mumkin.
Bu kasalliklar ko‘pincha bolalarning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, o‘qish faoliyatini, immunitetni pasaytiradi va hayot sifati yomonlashadi.
Bolalar va o‘smirlarning nafas olish tizimini himoya qilish uchun quyidagi
profilaktik chora-tadbirlar muhim hisoblanadi:
Tashqi muhitni tozalash, yashil hududlarni ko‘paytirish
Uy ichidagi havo sifatini nazorat qilish (ventilyatsiya, namlikni saqlash)
Bolalarni tamaki tutunidan, allergenlardan, sanoat hududlaridan himoyalash
Sport bilan shug‘ullanish, immunitetni mustahkamlovchi choralarni ko‘rish
Vaqtida emlashlar va tibbiy ko‘riklardan o‘tish
Bolalar organizmida himoya mexanizmlari yetarlicha shakllanmagan bo‘ladi.
Quyidagi asosiy tizimlar bu yo‘nalishda muhim rol o‘ynaydi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
70
ISSN:3030-3613
Burun sochchalari va shilliq qavat
– havoni filtrlaydi va mikroblarni to‘sadi,
lekin bolalarda bu tizim hali kuchsiz bo‘lgani uchun mikroorganizmlar osongina
pastki nafas yo‘llariga tushadi.
Yallig‘lanishga qarshi mexanizmlar
– yetuk organizmda yallig‘lanishga
javoban tezkor immun javob hosil bo‘ladi, lekin bolalarda immun tizimi to‘liq
shakllanmagani sababli infeksiya oson tarqaladi.
Yuqori nafas yo‘llarining tuzilmasi
– tor bo‘lishi sababli ozgina shish yoki
yallig‘lanish ham nafas olishni qiyinlashtiradi.
Bu omillar tufayli hatto engil shamollashlar ham bolalarda og‘ir nafas yo‘llari
kasalliklariga olib kelishi mumkin.
Nafaqat ekologik, balki ijtimoiy omillar ham bolalar salomatligiga kuchli ta’sir
ko‘rsatadi:
Ijtimoiy tengsizlik
– daromadi past oilalarda yashovchi bolalar ko‘proq
ifloslangan muhitda, nosog‘lom sharoitda voyaga yetadi.
Ota-onaning xabardorligi
– sog‘lom turmush tarziga rioya qilmaslik, changli
yoki tamaki tutunli muhitda bola bo‘lishi, to‘g‘ri parvarish qilinmasligi
salomatlikka salbiy ta’sir qiladi.
Stress va emotsional holatlar
– surunkali stress immun tizimga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, bu esa nafas yo‘llari kasalliklarini kuchaytiradi.
Erta tashxis qo‘yish orqali kasalliklarning og‘irlashuvining oldini olish mumkin:
Nafas olishda g‘o‘ldirash yoki xirillash
– astma belgisi
Doimiy yo‘tal, ayniqsa tunda
– allergik yoki surunkali bronxit alomati
Nafas qisishi yoki tez-tez nafas olish
– o‘pka faoliyatidagi buzilish
Tez-tez shamollash
– immun tizimi zaifligi yoki ekologik xavflarning belgisi
Shifokorlar tomonidan eshitish (auskultatsiya), rentgen, allergik testlar,
spirometriya kabi vositalar orqali aniq tashxis qo‘yiladi.
Kasallik turiga qarab, quyidagi yondashuvlar qo‘llaniladi:
Dori-darmon bilan davolash
– bronxial astmada inhalyatorlar, allergik
kasalliklarda antihistaminlar
Fizioterapiya
– nafas mashqlari, in'ektsion muolajalar
Allergenlardan himoya qilish
– uy sharoitlarini yaxshilash, gigiena
Reabilitatsiya
– kasallikdan so‘ng o‘pka faoliyatini tiklash mashqlari
Bugungi kunda biologik preparatlar va individual terapiya usullari ham keng
qo‘llanilmoqda.
Qo‘shimcha ilmiy faktlar:
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra,
dunyoda har
yili 7 millionga yaqin odam havo ifloslanishi sababli vafot etadi
, ularning
ko‘pi bolalar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
71
ISSN:3030-3613
AQSh, Yevropa, Osiyo davlatlarida
olib borilgan ilmiy tadqiqotlar nafas olish
kasalliklari bilan bog‘liq holatlar ekologik muhit bilan kuchli bog‘liqligini
tasdiqlaydi.
Bolalarda
bronxial astma eng ko‘p uchraydigan surunkali kasalliklardan
biri
hisoblanadi va bu holat yildan-yilga ortib bormoqda.
Xulosa qilib aytganda,
bolalar va o‘smirlarning nafas olish tizimi hali to‘liq
shakllanmagan bo‘lishi sababli tashqi omillarga, ayniqsa ekologik xavflarga nisbatan
nihoyatda sezuvchan hisoblanadi. Nafas yo‘llarining anatomik torligi, immun
tizimining yetarlicha rivojlanmaganligi va himoya mexanizmlarining zaifligi ularni
nafas yo‘llari kasalliklariga moyil qiladi. Ekologik muhitdagi havo ifloslanishi,
allergenlar, sanoat chiqindilari va iqlim o‘zgarishlari bolalarda bronxial astma,
surunkali bronxit va allergik kasalliklarning kuchayishiga olib kelmoqda.
Shu sababli, bolalar salomatligini saqlashda ekologik muhitni yaxshilash, sog‘lom
turmush tarzini shakllantirish, erta tashxis va profilaktik chora-tadbirlarni yo‘lga
qo‘yish muhim ahamiyatga ega. Nafas olish tizimi bilan bog‘liq kasalliklarning oldini
olish orqali sog‘lom avlodni tarbiyalash va ularning kelajakdagi salomatligini
ta’minlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Gofman A.G., Martynyuk V.S.
"Pediatriyada nafas olish tizimi kasalliklari"
.
– Moskva: Meditsina, 2018. – 312 b.
2.
Xolmatova M.X.
"Bola va o‘smirlar fiziologiyasi"
. – Toshkent: O‘qituvchi,
2020. – 220 b.
3.
Karimov B.B., Tursunov N.K.
"Nafas olish tizimining anatomik va fiziologik
xususiyatlari"
// Tibbiyot jurnali. – 2021. – №2. – B. 34–39.
4.
Hasanov A.R.
"Bola organizmining rivojlanishida nafas olish tizimining
o‘rni"
// Pediatriya va neonatologiya. – 2022. – №4. – B. 21–27.
5.
Mirzayev S.S.
"Bolalarda nafas yo‘llari infeksiyalari va ularning oldini olish
yo‘llari"
. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2019. – 198 b.
