T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
284
ISSN:3030-3613
TIJORAT BANKLARIDA ISTE'MOL KREDITLARINI
SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO’LLARI
Soxibjonov Asadbek Sobirjon O’g’li
O’zbekiston Respublikasi Bank
moliya akademiyasi magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tijorat banklarining iste’mol kreditlari berishdagi
muammolar va ularni kamaytirish strategiyalari yoritib berilgan. Har sohada bo‘lgani
kabi bank tizimida ham mavjud kamchiliklar iste’molchilar uchun bir qancha
murakkabliklarni keltirib chiqarmoqda. Maqolada asosan iste’mol kreditlari va ularni
takomillashtirish yo‘llari bayon etilgan. Bundan tashqari mamlakatimizning ayrim
tijorat banklaridagi iste’mol kreditlari haqida ham umumiy tushunchalar berib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
bank, iste’mol, muammo, strategiya, moliya, imtiyoz, foiz
stavkalari, samaradorlik.
Abstract:
This article describes the problems of commercial banks in providing
consumer loans and strategies to reduce them. As in any field, the deficiencies in the
banking system create a number of complications for consumers. The article mainly
describes consumer loans and ways to improve them. In addition, general concepts
were given about consumer loans in some commercial banks of our country.
Key words:
banking, consumption, problem, strategy, finance, benefit, interest
rates, efficiency.
Kirish.
Iste’mol kreditlarining rivojlanishini ta’minlash aksariyat tijorat
banklarining strategik vazifalaridan biridir. Zamonaviy sharoitda iste’mol kreditini
tashkil etishni takomillashtirish asosiy muammo bo‘lib, uning yechimi aholining
samarali talabini oshirish, ushbu turdagi bank xizmatlaridan mamlakat aholisining
ko‘pchiligi uchun foydalanish imkoniyatini yaratish va kredit risklarini kamaytirish
imkonini beradi. Iste’mol kreditlari jismoniy shaxslarning kredit olishini
osonlashtirish, ularga muhim xaridlarni amalga oshirish, ta’limga sarmoya kiritish,
biznes boshlash va umumiy hayot sifatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Tijorat
banklari iste’mol kreditlarining asosiy provayderlari bo‘lib, ushbu moliyaviy
mahsulotlar bilan bog‘liq samaradorlik va mijozlar tajribasini oshirish uchun juda
muhimdir. Ushbu maqolada biz tijorat banklarining iste’mol kreditlari takliflarini
yaxshilash va moliyaviy inklyuzivlikni rivojlantirish strategiyalarini muhokama
qilamiz.
Tahlil va natijalar.
Bank tizimi barqarorligini ta’minlashning zarur sharti bank
kreditlashini rivojlantirish hisoblanadi. Bank xizmatlari bozorining doimiy o‘zgarishi
va tashqi muhitga ochiqligi banklardan doimiy ravishda bozorlar va kreditlash
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
285
ISSN:3030-3613
mexanizmlarini, jumladan, iste’mol kreditini izlab borishni taqozo etadi. Aynan
iste’mol kreditining rivojlanishi aholining samarali talabini shakllantirish va oshirishni,
shu orqali butun iqtisodiyotning rivojlanishini belgilab beradi. Shu sababli, qarz
oluvchilar uchun uzoq muddatli bank kreditlarini faollashtirish mamlakatimiz strategik
rivojlanishining eng muhim vazifalaridan biridir. So‘nggi yillarda iste’mol kreditlash
sektorida o‘sish tendentsiyasi kuzatildi, bu bir tomondan, banklarning kreditlash
faollashuvining ko‘rsatkichiga aylangan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, chakana
kreditlashning tez o‘sishi qarzning oshishiga olib keldi. Shu sababli, kredit xavfini
oldini olish uchun tijorat banklariga iste’mol kreditlarini berishni tashkiliy va iqtisodiy
qo‘llab-quvvatlash darajasini oshirishning ob’ektiv zarurati mavjud. Iste’mol krediti
rentabelligini oshirishning muhim yo‘li kreditlar sifatini oshirishdir. Shu maqsadda
bankning muammoli kreditlar monitoringi bo‘yicha bo‘limlari faoliyatini
takomillashtirish, skoring tizimlarini qo‘llash, banklarning kartochkalar bilan
kreditlash bo‘yicha moliyaviy risklarini sug‘urtalashni joriy etish tavsiya etiladi.[1]
Mamlakatimizda mavjud 32 ta bankning 17 tasida iste’mol kreditlari mavjud.
Tariflar 23% dan 37,99% gacha. Kredit muddati bir yildan to‘rt yilgacha.
Maksimal 200 million so‘m “Ipak yo‘li” banki tomonidan taklif etiladi.
1-ladval
Tijorat banklarida iste’mol kreditlari
Bank nomi
Taklif
Maksimal miqdor
Muddati
30 %
Cheklanmagan
3 yilgacha
29%
60 mln
2 yilgacha
28%
60 mln
2 yilgacha
32%
3 yilgacha
38%
30 mln
18 oy
26%
200 mln
3 yilgacha
24%
45 mln
4 yilgacha
27%
80 mln
2 yilgacha
Ushbu jadvalda ham ko‘rinib turibdiki mamlakatimizning tijorat banklaridagi
iste’mol kreditlari uchun yuqori foiz stavkalari bir me’yorga tushgani yo‘q. Ko‘pgina
banklar o‘zlarining iste’mol kreditlari turlarini faol ravishda kengaytirdilar, ularning
qarz oluvchilar uchun jozibadorligini oshirishga harakat qildilar, shuningdek, ularni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
286
ISSN:3030-3613
taqdim etishning ba’zi narx bo‘lmagan shartlarini yumshatadilar. Cheklangan
miqdordagi eng ishonchli qarz oluvchilar bilan yuqori foydani saqlab qolish uchun bir
qator banklar ushbu kreditlar bo‘yicha foiz stavkalarini oshirdilar. Mijozlar bazasini
yanada kengaytirish zarurati banklar va mikromoliya tashkilotlari o‘rtasidagi iste’mol,
shu jumladan garovsiz kreditlar segmentida raqobatni kuchaytirdi. Kafolatsiz kreditlar
banklarning eng xavfli aktivlari qatoriga kiradi. [2]
Iste’mol kreditlarining katta qismi hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan. Kredit
asosan uy-joylarni ta’mirlash, yangi mebel sotib olish, avtomobil sotib olish, o‘z-
o‘zidan dam olish, tibbiy xizmatlarni to‘lash uchun sarflanadi. Iste’mol kreditining
asosiy omili bo‘lgan elektronika yoki turizm xizmatlarini sotishda chakana savdoni
tezkor kreditlarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Sayohat yoki smartfonlar uchun
chegirmalar bekor qilinishi mumkin, tovarlarning o‘zi yoki issiq narxlarda turlar
sotuvdan yo‘qolishi mumkin. Nihoyat, bir vaqtning o‘zida katta miqdorni to‘lash
o‘rniga, bir necha oylar yoki hatto yillar davomida kichik muntazam to‘lovlarda to‘lash
imkoniyati ham iste’molchi uchun jozibador.[3]
Tijorat banklarida iste’mol kreditlari berishning ayrim kamchiliklari mavjud va
ularga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
Iste’mol kreditlari ko‘pincha yuqori foiz stavkalari bilan ta’minlanadi, bu esa
ko‘plab jismoniy shaxslar, ayniqsa daromadi past aholi qatlami uchun murakkab
hisoblanadi.
Aholining ayrim qatlamlari, masalan, kam taʼminlangan shaxslar, qishloq
aholisi, kredit risklari yoʻqligi sababli tijorat banklaridan isteʼmol kreditlarini olishda
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. [4]
Tijorat banklari uchun iste’mol kreditlarini yaxshilash ustida mamlakatimiz va
xorij tajribasi mavjud. Ushbu sohani rivojlantirishda strategiyalar quyidagicha:
Tijorat banklari alohida qarz oluvchilarning o‘ziga xos ehtiyojlari va moliyaviy
holatiga moslashtirilgan shaxsiylashtirilgan kredit mahsulotlarini taqdim etish orqali
iste’mol kreditlari takliflarini oshirishlari mumkin. Bunga moslashuvchan to‘lov
shartlari, ayrim mijozlar segmentlari uchun past foiz stavkalari va turli maqsadlar
uchun
(masalan,
uy-joylarni
obodonlashtirish, ta’lim, sog‘liqni saqlash)
diversifikatsiya qilingan kredit variantlari kiradi.
Raqamli kreditga ariza berish jarayonlarini amalga oshirish hujjatlarni
qisqartirish, tasdiqlash vaqtlarini tezlashtirish va qarz oluvchilar uchun qulaylikni
oshirish orqali mijozlar tajribasini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin. Tijorat
banklari texnologiyadan foydalanish orqali kredit olish uchun arizalar, tekshirishlar va
to‘lovlarni soddalashtirishi, natijada mijozlar ehtiyojini qondirishni oshirishi mumkin.
Mijozlar oʻrtasida masʼuliyatli qarz olish va moliyaviy savodxonlikni oshirish
maqsadida tijorat banklari jismoniy shaxslarga isteʼmol kreditlari boʻyicha ongli qaror
qabul qilish imkoniyatini beruvchi moliyaviy taʼlim dasturlari, resurslar va vositalarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
287
ISSN:3030-3613
taklif qilishlari mumkin. Byudjet tuzish, qarzni boshqarish va kredit ballari bo‘yicha
ko‘rsatmalar berib, banklar qarz oluvchilarga kredit jarayonini yanada samarali
boshqarishga va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan tuzoqlardan qochishga yordam beradi.
Fintech kompaniyalari bilan hamkorlik qilish tijorat banklariga innovatsion
texnologiyalar va maʼlumotlar tahlilidan isteʼmol krediti jarayonlarini yaxshilash,
kreditga layoqatlilikni yanada aniqroq baholash va xizmat koʻrsatilmayotgan aholi
qatlamlarini kengaytirish uchun foydalanish imkonini beradi.
Tijorat banklari kreditni har tomonlama baholash, kredit berish shartlarining
shaffofligini ta’minlash va risklarni boshqarishning tegishli mexanizmlarini ta’minlash
orqali mas’uliyatli kreditlash amaliyotiga ustuvor ahamiyat berishlari kerak.
Kreditlashning axloqiy standartlari va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish orqali
banklar mijozlar o‘rtasida ishonchni mustahkamlashi va uzoq muddatli moliyaviy
barqarorlikka hissa qo‘shishi mumkin.[5]
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklari jismoniy shaxslarning turli moliyaviy
ehtiyojlarini qondiradigan va iqtisodiy o‘sishga yordam beruvchi iste’mol kreditlarini
taqdim etishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shaxsiylashtirilgan kredit mahsulotlari,
raqamli ariza berish jarayonlari, moliyaviy ta’lim tashabbuslari, fintech kompaniyalari
bilan hamkorlik va mas’uliyatli kreditlash amaliyoti kabi strategiyalarni amalga
oshirish orqali banklar iste’mol kreditlari bilan bog‘liq qulaylik, samaradorlik va
mijozlar tajribasini oshirishi mumkin. Oxir oqibat, bu sa’y-harakatlar moliyaviy
inklyuzivlikni oshirishga hissa qo‘shishi, jismoniy shaxslarga o‘z moliyaviy
maqsadlariga erishish uchun imkoniyat yaratishi va tijorat banklari tomonidan xizmat
ko‘rsatadigan jamoalarda ijobiy ijtimoiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Iste’mol krediti
iste’mol ehtiyojlari uchun bank krediti shaklida, to‘lov muddati kechiktirilgan
mahsulotni lizingga sotish va boshqa mashhur modellar shaklida berilishi mumkin.
Bugungi kunda iste’mol krediti sohasida deyarli barcha savdo kompaniyalari
shug‘ullanadi. Bozorda turli xil takliflar raqobatlashadi, ular ba’zan iste’molchilar
uchun harakat qilish qiyin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Akhmadjonov O. X. et al. ISLOM BANK TIZIMI UCHUN SHARTNOMA
HUQUQI VA ASOSIY TAMOYILLARI //Educational Research in Universal
Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С. 600-613.
2.
Habibullayev A. BANK TIZIMI. MARKAZIY VA TIJORAT BANKLAR
HAMDA ULARNING VAZIFALARI //Центральноазиатский журнал
образования и инноваций. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С. 179-182.
3.
Bakhodirovna D. S. BANK TIZIMI TRANSFORMATSIYASI JARAYONI VA
UNING BANKLAR BARQARORLIGIGA TA’SIRI (O’ZMILLIYBANK AJ
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
288
ISSN:3030-3613
MISOLIDA) //Новости образования: исследование в XXI веке. – 2024. – Т. 2.
– №. 17. – С. 437-442.
4.
Normurot o’g’li V. A. BANK TIZIMI EVOLUTSIYASI, RAQAMLI BANK
XIZMATLARI VA ULARNING RIVOJLANISH TENDENSIYASI //Yangi
O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari. – 2023. – Т. 1.
– №. 1. – С. 44-51.
5.
Axrorjon o'g'li, Ilyosov Asrorjon, va Abdullayev Jahongir Nurali o'g'li. "DAVLAT
BYUDJETINING ILMIY TADQIQOTLARGA AJRATAYOTGAN MABLAG
'LARI TAHLILI: XORIJ VA MILLIY TAJRIBA." TADQIQOTLAR. UZ 33.1
(2024 yil): 186-193.
6.
Xakimovna, Oxunova Maʼrifat va Abdullayev Jahongir Nurali oʻgʻli. "YASHIRIN
IQTISODIYOT VA MAMLAKATDA UNI KAMAYTIRISH YOʼLLARI." Ta'lim
innovatsiyasi va integratsiyasi 17.1 (2024): 42-46.
7.
Jumaniyazov, I. T. (2021). The Progressive Foreign Experiments in the Activity of
Sovereign Wealth Funds. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 109-
116.
8.
Jumaniyozov, I. (2018). Impact of Development Finance Institutions on Economic
Growth: Implications for Reconstruction and Development Fund of
Uzbekistan. International Journal of Management Science and Business
Administration, 4(2), 84-88.
9.
Jumaniyozov, I. (2020). ISSUES OF ENSURING THE TRANSPARENCY OF
SOVEREIGN WEALTH FUNDS. International Finance and Accounting, 2020(5),
1.
10.
Jumaniyazov, I. (2020). FOREIGN EXPERIENCE IN THE ACTIVITIES OF
SOVEREIGN FUNDS. International Finance and Accounting, 2020(2), 1.
11.
Jumaniyazov, I. T. (2021). Transparency Is A Key Indicator Of The Activity Of
Sovereign Wealth Funds. The American Journal of Management and Economics
Innovations, 3(05), 30-37.
12.
Inomjon Turaevich Jumaniyazov, & Bexruz Hazratov (2022). Foreign experience
in the development of special economic zones in Uzbekistan. Science and
Education, 3 (5), 1628-1636.
13.
Jumaniyazov, I. T. (2019). The impact of Uzbekistan Reconstruction and
development fund’s expenditure on GDP growth. Science, research, development
№ 16. Monografiya pokonferencyjna.
14.
Jumaniyazov, I., & Xaydarov, A. (2023). The importance of social insurance in
social protection. Science and Education, 4(1), 1033–1043. Retrieved from
https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/4941
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
289
ISSN:3030-3613
15.
Jumaniyazov, I. T. (2019). Evaluation criteria for the efficiency of sovereign funds.
Global science and innovations 2019: Central Asia. In International scientific
conference.–Nur-Sultan (Kazakhstan) (Vol. 340, pp. 226-229).
16.
Jumaniyazov, I. T. The significance of Uzbekistan reconstruction and development
fund’s financial capital on economic growth of Uzbekistan. International Journal of
Economics, Commerce and Management United Kingdom ISSN, 2348, 0386.
17.
Jumaniyazov, I., & Mahmudov, M. (2022). Experience of foreign countries in
attracting foreign investment. Asian Journal of Research in Banking and
Finance, 12(5), 32-37.
18.
Jumaniyozov, I. T., & Abdumannobov, A. M. (2020). MANAGING PUBLIC
DEBT. In Ключевые проблемы современной науки (pp. 3-7).
19.
Jumaniyozov, I. T., & Bakhodirkhujayev A.F. (2020). ISSUES AND
CHALLENGES FOR THE IMPLEMENTATION OF MACROPRUDENTIAL
POLICY IN UZBEKISTAN. In Ключевые проблемы современной науки (pp. 8-
11).
20.
T. Jumaniyazov, & A. Khaydarov. (2023). THE İMPACT OF UZBEKİSTAN’S
SOVEREİGN WEALTH FUNDS ON ECONOMİC GROWTH. American Journal
of Research in Humanities and Social Sciences, 10, 1–7. Retrieved from
https://www.americanjournal.org/index.php/ajrhss/article/view/495
21.
Jumaniyazov, I. T. (2019). The impact of Uzbekistan Reconstruction and
development fund’s expenditure on GDP growth. Science, research,
development, 16.
22.
I.T.Jumaniyazov, & I.A.Mingboyev (2023). Gender budgeting and prospects for its
implementation in Uzbekistan. Science and Education, 4 (5), 1518-1523.
