T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
251
ISSN:3030-3613
INGLIZ TILIDA ZAMONLAR
Rishton tumani 2-son politexnikumining
ingliz tili fani oʻqituvchisi
Abduvoxidova Shukuronaxon Qahramon qizi
shukronaxonabduvoxidova100@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada ingliz tilidagi zamonlar tizimining
grammatik tuzilishi, semantik vazifalari va ularning o‘quvchilarga o‘rgatilishidagi
metodik yondashuvlar tahlil qilinadi. Ingliz tilida mavjud 12 ta zamon shaklining har
biri alohida o‘rganilib, ularning kontekstda ishlatilishi, o‘zbek tilidagi zamonlar bilan
farqlari hamda o‘quvchilarda uchraydigan xatoliklar asosida izohlanadi. Maqolada
zamonlarni o‘rgatishda qo‘llaniladigan samarali usullar — vizual chizmalar, taqqoslov
metod, kontekstual o‘qitish va amaliy mashg‘ulotlar muhim ahamiyatga ega ekani
asoslab berilgan. Tadqiqot ingliz tili grammatikasini chuqur o‘zlashtirish va muloqot
kompetensiyasini shakllantirishda zamonlar mavzusining markaziy o‘rinni egallashini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar
ingliz tili, grammatika, zamonlar, Present, Past, Future, murakkab
zamonlar;
ANNOTATION
This article analyzes the grammatical structure of the English
system of tenses, semantic tasks and methodological approaches to their teaching to
students. Each of the 12 present tense forms in English is studied separately and
explained on the basis of their use in context, their differences with Uzbek tenses, as
well as errors found in readers. The article is based on the importance of effective
methods used to teach tenses — visual drawings, comparative method, contextual
teaching, and practical training. The study shows that the topic of tenses occupies a
central place in the deep assimilation of English grammar and the formation of
communication competence.
Key words
English, grammar, tenses, Present, Past, Future, complex tenses;
KIRISH
Til — bu muloqot vositasi, grammatika esa tilning ichki tizimini
tashkil etuvchi asosiy bo‘g‘indir. Ingliz tili grammatikasida zamonlar tizimi muhim
markaziy o‘rin egallaydi. Har qanday harakatning
qachon
sodir bo‘lganligi, uning
davomiyligi yoki natijasi aynan
fe’lning zamon shakli
orqali ifodalanadi. Shu
boisdan, zamonlar — ingliz tilidagi
verbial sistemaning
ajralmas va eng murakkab
qismlaridan biridir. Ingliz tilida zamonlar tizimi ancha murakkab bo‘lib, u
3 asosiy
zamon
(hozirgi –
Present
, o‘tgan –
Past
, kelajak –
Future
) asosida
12 ta grammatik
zamon shaklidan
iborat. Har bir zamon turli grammatik konstruksiyalar (yordamchi
fe’llar, asosiy fe’l shakllari) yordamida ifodalanadi. Bundan tashqari,
zamonga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
252
ISSN:3030-3613
bog‘liq holda harakatning davomiyligi (Continuous), mukammalligi (Perfect)
yoki
ikkalasining birgalikda qo‘llanishi (Perfect Continuous)
ham grammatik
jihatdan alohida shakllar orqali ifodalanadi.
Zamonlar faqat grammatik kategoriya emas, balki
semantik
va
pragmatik
jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Har bir zamon nutqdagi ma’lumotni qanday
tushunishimizga, uni qanday kontekstda qabul qilishimizga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
“He is going”
va
“He goes”
jumlalari grammatik jihatdan o‘xshash ko‘rinsa-da,
semantik nuqtai nazardan har xil vaqt va harakat holatlarini bildiradi. Ingliz tilida
zamonlar tizimi Yevropa tillariga xos
analitik
(yordamchi fe’llar yordamida) va
sintetik
(fe’lning o‘zi shakl o‘zgaradi) yondashuvlarning uyg‘unlashuvi orqali
ifodalanadi. Bu tizim
o‘zbek tiliga nisbatan ancha aniq va qat’iy qoidalarga
ega.
Masalan, o‘zbek tilida “Men boraman” fe’lini turli kontekstlarda ishlatish mumkin:
bugun, ertaga, har doim. Ammo ingliz tilida bu farqlarni aniq zamonlar orqali
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
253
ISSN:3030-3613
ko‘rsatish talab etiladi:
I go
(doimiy),
I am going
(hozir),
I will go
(ertaga). Shuningdek,
ingliz tilida zamonlar muloqotda
aniq vaqt nuqtasini bildiruvchi ko‘rsatkichlar
(time markers)
bilan birgalikda qo‘llanadi:
yesterday, now, at the moment, since 2000,
tomorrow
va boshqalar. Bular o‘quvchilarga harakatning aynan qachon sodir
bo‘lganini aniqlashda yordam beradi.
O‘zbek tilida zamonlar grammatik jihatdan sodda tuzilgan
bo‘lib, ko‘p
hollarda zamon faqat fe’l oxiridagi qo‘shimchalar bilan ifodalanadi. Bu esa ingliz
tilidagi murakkab zamonlar tizimini o‘rganishda o‘zbek tilida so‘zlashuvchi
o‘quvchilar uchun muayyan chalkashliklar tug‘diradi. Aynan shu sababli ingliz tilidagi
zamonlarni o‘rgatishda aniq metodik yondashuvlar, kontekstual tahlil va vizual
vositalardan foydalanish zarur. Ushbu maqolada ingliz tili zamonlar tizimining
tuzilishi, semantik jihatlari, o‘qitishdagi dolzarb muammolar hamda ularni bartaraf
etishga qaratilgan metodik yondashuvlar ilmiy asosda tahlil qilinadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI. Ingliz tilidagi zamonlar tizimining
umumiy ko‘rinishi.
Ingliz tilida zamonlar tizimi harakat yoki holatning vaqt
mobaynidagi sodir bo‘lish usulini aniqlovchi vosita hisoblanadi. Ingliz tilida zamonlar
3 asosiy vaqt guruhiga ajraladi:
Present (Hozirgi zamon), Past (O‘tgan zamon), Future (Kelajak zamon), Har bir zamon
quyidagi 4 ta ko‘rinishda qo‘llanadi:
Simple (Oddiy), Continuous/Progressive (Davomli), Perfect (Mukammal), Perfect
Continuous (Mukammal davomli).
Bu tizim jami 12 ta zamon formasini tashkil etadi. Har biri ma’lum vaqt ifodasi,
yordamchi fe’llar va fe’lning shakllari orqali hosil qilinadi. Quyida har bir zamon
turiga oid grammatik tuzilma, semantik vazifasi va o‘rganishda e’tibor beriladigan
jihatlar tahlil qilinadi.
Present tenses (hozirgi zamonlar).
Present Simple Tuzilma: Subject + V1 (yoki
he/she/it uchun V+s/es)
Misol:
She goes to school every day.
Ma’no: Odatdagi, doimiy, takrorlanuvchi harakat.
O‘rganishda muammo: O‘quvchilar ko‘pincha “s” qo‘shimchasini unutadilar (
She go
– noto‘g‘ri).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
254
ISSN:3030-3613
Present Continuous
Tuzilma: Subject + am/is/are + V-ing
Misol:
I am reading now.
Ma’no: Hozirgi paytda sodir bo‘layotgan harakat.
Xato:
He reading
(to‘g‘risi:
He is reading
)
Present Perfect
Tuzilma: Subject + have/has + V3
Misol:
We have finished the task.
Ma’no: Harakat tugagan, natijasi hozir seziladi.
Ko‘p uchraydigan xato:
I have seen him yesterday
(Vaqt ko‘rsatkichi bilan
ishlatilmaydi)
Present Perfect Continuous
Tuzilma: Subject + have/has been + V-ing
Misol:
She has been working since morning.
Ma’no: Biror vaqtdan beri davom etayotgan harakat.
Past tenses (o‘tgan zamonlar).
Past Simple Tuzilma: Subject + V2
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
255
ISSN:3030-3613
Misol:
They visited Paris last year.
Ma’no: O‘tgan vaqtda tugagan harakat.
Muammo: O‘quvchilar fe’lning ikkinchi shaklini yodda saqlashda qiynaladilar.
Past Continuous
Tuzilma: Subject + was/were + V-ing
Misol:
I was watching TV at 8 p.m.
Ma’no: O‘tgan vaqtda davom etgan harakat.
Past Perfect
Tuzilma: Subject + had + V3
Misol:
She had left before I arrived.
Ma’no: O‘tgan harakatdan ham oldin sodir bo‘lgan harakat.
Past Perfect Continuous
Tuzilma: Subject + had been + V-ing
Misol:
They had been studying for two hours before the bell rang.
Ma’no: O‘tgan vaqtgacha davom etgan harakat.
Future tenses (kelajak zamonlar)
Future Simple Tuzilma: Subject + will + V1
Misol:
I will travel tomorrow.
Ma’no: Oddiy kelajakdagi harakat. Future Continuous
Tuzilma: Subject + will be + V-ing Misol:
This time tomorrow, I will be flying.
Ma’no: Kelajakda ma’lum bir vaqtda davom etayotgan harakat.
Future Perfect Tuzilma: Subject + will have + V3 Misol:
By next week, we will have
completed the report.
Ma’no: Kelajakda tugallanishi kutilayotgan harakat.
Future Perfect Continuous Tuzilma: Subject + will have been + V-ing
Misol:
By 2026, I will have been teaching for 10 years.
Ma’no: Kelajakda muayyan vaqt davomida amalga oshayotgan harakat.
Inglizcha zamonlarni o‘zbekcha zamonlar bilan solishtirish.
Ingliz va o‘zbek tillari
grammatik tizimi jihatidan farqli bo‘lgani sababli, zamonlar to‘g‘risidagi tushunchalar
ham bir-biriga to‘liq mos kelmaydi:
Inglizcha zamon
O‘zbekchadagi ifoda
Farq va muammo
Present Simple
Men har kuni boraman.
O‘zbek tilida yordamchi fe’l
yo‘q, soddalashtirilgan.
Present Perfect
Men ketganman.
O‘zbek tilida bu zamon kam
ishlatiladi, ko‘proq kontekst
orqali anglashiladi.
Future Continuous
Men
ertaga
ketayotgan
bo‘laman.
O‘zbek tilida bu ifoda ancha
murakkab.
Past Perfect
Men borgan edim.
Tushunilishi uchun mantiqiy
izoh kerak bo‘ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
256
ISSN:3030-3613
Zamonlarni o‘qitish bo‘yicha metodik yondashuvlar.
1. Vizual metod (time lines –
vaqt chiziqlari) Har bir zamonni grafik ko‘rinishda tushuntirish, harakatning vaqt
davomiyligi va boshqa harakatlarga nisbatan joylashuvi orqali tushunishni
yengillashtiradi. Zamonlarni alohida qoidalar orqali emas, balki hayotiy misollar,
suhbatlar va matnlar orqali o‘rganish samaradorlikni oshiradi. O‘zbek tilidagi
ekvivalent jumlalar bilan inglizcha zamonlar orasidagi farqni taqqoslab o‘rgatish. Har
bir zamon uchun mustahkamlovchi mashqlar, jumlalarni qayta tuzish, rol o‘ynash,
hikoya yozish kabi usullar orqali avtomatlashtirish.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ingliz tilidagi zamonlar tizimi — grammatikaning eng
muhim va murakkab qismlaridan biri bo‘lib, u nafaqat fe’l shakllarini, balki
harakatning sodir bo‘lgan vaqtini, davomiyligini, ketma-ketligini va natijaviyligini
ifodalashda asosiy vosita hisoblanadi. Ingliz tilidagi 12 ta zamon shakli turli
kontekstlarda har xil ma’no yuklaydi va nutqda aniqlik, izchillik hamda mantiqiylikni
ta’minlaydi. O‘zbek tilida zamonlar tizimi nisbatan sodda bo‘lib, ko‘plab inglizcha
zamonlarning aniq grammatik muqobili mavjud emas. Bu esa o‘zbek tilida
so‘zlashuvchi o‘quvchilar uchun inglizcha zamonlarni o‘zlashtirishda muayyan
qiyinchiliklar tug‘diradi. Ayniqsa,
Present Perfect
,
Past Perfect
, va
Future Perfect
Continuous
kabi shakllarni tushunish va to‘g‘ri qo‘llash ko‘p hollarda qiyin bo‘ladi.
Shu boisdan ingliz tilida zamonlarni o‘rgatishda an’anaviy grammatik qoidalarni
yodlash bilan cheklanmasdan, ularni
real muloqot kontekstida
tushuntirish,
ko‘rgazmali vositalar
,
grafik chizmalar
va
taqqoslov metodlardan
foydalanish
zarur. Zamonlarni samarali o‘rgatishda quyidagi metodik yondashuvlar muhim
ahamiyat kasb etadi:
Kontekstual yondashuv
– zamonlar turli vaziyatlar va
suhbatlarda qanday ishlatilishini ko‘rsatish orqali tushunishni osonlashtiradi.
Kontrastiv tahlil
– o‘zbek va ingliz tillaridagi farqlarni taqqoslab tushuntirish orqali
noto‘g‘ri tushunchalarni bartaraf etadi.
Vaqt chiziqlari (timelines)
– vizual
ko‘rinishlar
o‘quvchilarning
xotirasida
zamonlarning
farqini
yaxshiroq
mustahkamlaydi.
Amaliy mashg‘ulotlar, suhbatlar va rolli o‘yinlar
– o‘quvchilar
zamonlarni faqat nazariy emas, amaliy jihatdan ham o‘zlashtirishiga yordam beradi.
Shuningdek, o‘qituvchilar har bir o‘quvchining individual o‘zlashtirish darajasini
inobatga olib, differensial yondashuvni qo‘llashlari kerak. Har bir zamon alohida
o‘rganilishi, so‘ngra ularning o‘zaro farqlari va o‘xshashliklari muhokama qilinishi
maqsadga muvofiqdir. Xulosa qilib aytganda, ingliz tilidagi zamonlar nafaqat
grammatika sohasi, balki tilshunoslik, tarjima, va muloqot kompetensiyasini
shakllantirishda ham muhim o‘rin tutadi. Ularni mukammal o‘zlashtirish —
o‘quvchilarning ingliz tilida erkin va to‘g‘ri so‘zlasha olishiga, shuningdek, yozma va
og‘zaki muloqotda fikrni aniq ifoda etishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1
Azar, B. (2007).
Understanding English Grammar
. Pearson Education.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
257
ISSN:3030-3613
2.
Biber, D., Conrad, S., & Leech, G. (2002).
Longman Grammar of Spoken and
Written English
. Longman.
3.
Collins, L. (2015).
English Articles: A Comprehensive Guide to Using "A," "An,"
and "The" in English
. Oxford University Press.
4.
Cook, V. (2003).
The English Language: A Linguistic Introduction
. Wiley-
Blackwell.
5.
Eastwood, J. (1994).
Oxford Guide to English Grammar
. Oxford University
Press.
6.
Faxriddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1
TOIFALI
AVTOMOBILLARNING
TORMOZ
SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific
researchers (IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – С. 333-337.
7.
Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF
MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD
SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of
Science and Technology. – 2024. – Т. 4. – №. 8. – С. 45-50.
8.
Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI
TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI
TORMOZ
SAMARADORLIGIGA
TA’SIRINI
TAHLIL
QILISH
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. –
Т. 47. – №. 4. – С. 81-87.
9.
Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI
MUHITLARDA
TORMOZLANISHINI
TAHLIL
QILISH
VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
10.
Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLAНГАН M1 TOIFALI
AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic
research in educational sciences. – 2024. – Т. 5. – №. 5. – С. 787-791.
11.
Каршиев
Фахридин
Умарович,
Н.Абдуқаҳоров
ИЗУЧЕНИЕ
МИКРОСТРУКТУРЫ
СТАЛИ
В
МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//https://www.iupr.ru/6-121-2024
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_15c4798c874a4ddab326a52bd3af34ea.pdf?
index=true
12.
Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI
MUHITLARDA
TORMOZLANISHINI
TAHLIL
QILISH
VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
13.
Farxadjonovna, Bekimbetova Elmira, and Abduqahorov No‘monbek. "STARTING
ENGINES AT LOW TEMPERATURES." Multidisciplinary Journal of Science
and Technology 5.2 (2025): 83-87.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
258
ISSN:3030-3613
14.
Xusinovich, Turdialiyev Jonibek, and Mo‘minov Nurali Ro‘zibayevich. "M1
TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI
TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH."
15.
В. Я. Бочкарев. Новые технологии и средства измерений, методы организации
водоучета на оросительных системах. Новочеркасск, 2012,227 с
16.
В.А.Втюрин.Автоматизированные системы управления технологичес-кими
процессами .Основы АСУТП. Санкт-Петербург 2006,154 с.
17.
Рачков М.Ю. Технические средства автоматизатсии.- Москва: МГИУ, 2006,-
347 с. 9.Vohidov А.Х. Abdullaeva D.A. Avtomatikanmg texnik vositalari. T..TIMI,
2011.180 b.
