T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
244
ISSN:3030-3613
INGLIZ TILI FANIDA ARTIKL
Rishton tumani 2-son politexnikumining
ingliz tili fani oʻqituvchisi
Yahyoyeva Odinaxon Nu'monjon qizi
ANNOTATSIYA
Ushbu ilmiy maqola ingliz tilidagi artikllarning o‘rganilishi
va o‘qitilishi bilan bog‘liq nazariy va amaliy masalalarni tahlil qiladi. Maqolada ingliz
tilidagi
aniq artikl
(
the
),
noaniq artikllar
(
a/an
) va
nol artikl
(artiklsiz holat) turlari
o‘rganilib, ularning grammatik va semantik vazifalari batafsil tushuntirilgan.
Artikllarning nutqdagi ma’no va kontekstga qanday ta’sir ko‘rsatishini tushunish,
ingliz tilini o‘rganish jarayonida muhim ahamiyatga ega ekanligi ko‘rsatilgan.
Shuningdek, maqolada
o‘zbek tilida artikllar mavjud bo‘lmasligi
sababli o‘zbek
tilida so‘zlashuvchi o‘quvchilarning ingliz tilida artikllarni o‘rganishdagi xatoliklari
tahlil qilinadi. Artikllarni o‘rganishda yuzaga keladigan asosiy qiyinchiliklar va ularga
qarshi samarali o‘qitish metodlari taklif etiladi. Kontekstual yondashuv, taqqoslov
metodlar va vizual materiallardan foydalanish orqali artikllarni o‘rgatishning samarali
usullari ko‘rsatilgan. Maqolada o‘qituvchilarga o‘quvchilarga artikllarni to‘g‘ri
qo‘llashni o‘rgatishda qanday metodologiyalarni qo‘llash zarurligi haqida fikrlar
bildirilib, ingliz tili o‘rganish jarayonining samaradorligini oshirish uchun ilmiy
yondashuvlar taklif qilinadi. Umuman olganda, maqola ingliz tili o‘qituvchilari va
talabalariga artikllarni o‘rganish jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni
tushunishga va samarali metodlar asosida ularni yengishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar
Artikllar, Grammatikani o‘rgatish, Noaniq artikllar, Aniqlovchi
artikl, Nol artikl;
ANNOTATION
This academic paper analyzes theoretical and practical issues
related to the study and teaching of English-language articulations. The article explores
the types of definite article (the), indefinite articles (a/an), and null article (non-Article
case) in English and explains in detail their grammatical and semantic tasks.
Understanding how articulations affect meaning and context in speech has been shown
to be important in the process of learning English. The article also analyzes the errors
of Uzbek-speaking readers in learning articles in English due to the lack of articulations
in Uzbek. The main difficulties that arise in the study of articulations and effective
teaching methods are proposed against them. Effective methods of teaching
articulations are shown through the use of a contextual approach, comparative methods
and visual materials. In the article, teachers are told to give students the right hand of
articulations
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
245
ISSN:3030-3613
Key words
Articulations, teaching grammar, indefinite articles, determinative
article, null article;
KIRISH
Ingliz tili zamonaviy dunyoda xalqaro muloqot, fan, texnologiya,
savdo va ta’limning asosiy vositasi hisoblanadi. Ushbu tilni o‘rganish jarayonida
grammatik bilimlar, xususan, artikllarning to‘g‘ri qo‘llanilishi muhim o‘rin tutadi.
Chunki artikllar kichik va tashqi shakli oddiy bo‘lishiga qaramasdan, ular gapdagi
otlarga aniqlik, umumiylik, noma’lumlik yoki ma’lumlik kabi semantik ma’no
yuklaydi. Bu esa muloqotda tushunmovchiliklarning oldini olish va fikrni aniq
ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Ingliz tilidagi artikllar asosan uch turga bo‘linadi:
aniq artikl
(
the
),
noaniq artikllar
(
a/an
) va
nol artikl
(ya’ni artiklning mavjud
emasligi). Har bir artikl o‘ziga xos grammatik va semantik vazifani bajaradi. Biroq,
ko‘plab til o‘rganuvchilar, ayniqsa o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar uchun artikllarni
to‘g‘ri ishlatish katta muammo tug‘diradi.
Bu holat birinchi navbatda ona tilimizda artikl tushunchasining mavjud emasligi bilan
bog‘liq. Masalan, o‘zbek tilida “kitob”, “bir kitob”, “ana u kitob” kabi ifodalar
artikllarsiz aytiladi, holbuki ingliz tilida ularning har biriga mos ravishda
a book
,
the
book
kabi shakllar tanlanadi. Shu sababli ingliz tilini o‘rganayotgan o‘zbek
o‘quvchilari orasida artikllarni umuman ishlatmaslik yoki ularni noto‘g‘ri joyda
ishlatish kabi xatoliklar keng tarqalgan. Bundan tashqari, artikllar faqatgina grammatik
birlik emas, balki nutqning kontekstual mazmunini to‘g‘ri tushunishda ham asosiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
246
ISSN:3030-3613
vosita hisoblanadi. Masalan, “I saw
a
dog” (men bir itni ko‘rdim) va “I saw
the
dog”
(men o‘sha itni ko‘rdim) gaplari orasidagi farq, kontekstga qarab, butun muloqot
mazmunini o‘zgartirishi mumkin.
Ushbu maqola ingliz tilidagi artikllarning nazariy asoslarini, ularning turlari va
qo‘llanilish holatlarini tahlil qiladi. Shuningdek, o‘zbek tilida so‘zlashuvchi
o‘quvchilar uchun xos bo‘lgan muammolarni ochib beradi va artikllarni o‘rgatishda
samarali metodik yondashuvlarni taklif etadi. Bu mavzu ingliz tilini o‘rgatishda va
o‘rganishda doimiy dolzarb bo‘lib qolmoqda, chunki til o‘zlashtirish jarayonida
grammatikaning bu qismi juda ko‘p tushunmovchiliklarga sabab bo‘ladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
Ingliz tilidagi artikllarning umumiy
tavsifi.
Artikllar ingliz tilining morfosintaktik tizimida aniqlik va noma’lumlik
darajasini ifodalovchi muhim grammatik birliklardir. Ular odatda otlarning oldida
kelib, ularning aniqligini (definiteness), umumiyligini (generality) yoki yangi
ma’lumot ekanini ko‘rsatadi. Tilshunoslikda artikllar determinatorlar turkumiga kiradi
va ular nutqdagi ma’lumotning statusini belgilashga xizmat qiladi. Artikllarning asosiy
vazifasi – gapda ishtirok etayotgan otning qanday kontekstdaligini ifodalash: bu ot
ilgari tilga olinganmi yoki yo‘q, tinglovchi uni biladimi yoki yo‘q, umumiy tushuncha
bildirilyaptimi yoki ma’lum bir narsami. Ingliz tilida artikllar aniq artikl (
the
), noaniq
artikllar (
a/an
) va nol artikl shaklida qo‘llaniladi.
Aniqlovchi artikl –
the.
The artikli tilga olinayotgan ot ilgari eslatilgan, ma’lum yoki
kontekst orqali tinglovchiga tanish bo‘lsa ishlatiladi. Bu artikl birlik va ko‘plik otlar
bilan, hisoblanadigan va hisoblanmaydigan otlar bilan qo‘llanishi mumkin.
Misollar:
I saw a dog. The dog was barking.
– Men bir itni ko‘rdim. O‘sha it hurayotgan edi.
The sun is shining.
– Quyosh porlamoqda. (Yer sayyorasida yagona quyosh mavjudligi
sababli ma’lum)
Shuningdek, the quyidagi holatlarda ham ishlatiladi:
Barcha tinglovchilar uchun tanish bo‘lgan unikal ob’ektlar:
the sky, the moon, the
government.
Superlativ darajadagi sifatlar bilan:
the best, the largest.
Davlatlar, daryolar, tog‘ tizmalari nomlari:
the United States, the Nile, the Alps.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
247
ISSN:3030-3613
Noaniqlovchi artikllar –
a / an.
Noaniq artikllar a va an birlikda keluvchi,
hisoblanadigan otlar bilan ishlatiladi. Ular birinchi marta tilga olinayotgan yoki
noma’lum bo‘lgan narsani bildiradi. A – undosh tovush bilan boshlanuvchi so‘zlar
oldida:
a cat, a house, a teacher
An – unli tovush bilan boshlanuvchi so‘zlar oldida:
an apple, an engineer, an hour
(e'tibor bering: bu yerda "hour" unli tovush bilan boshlanadi)
Misollar:
I saw a bird in the garden.
– Men bog‘da bir qush ko‘rdim.
She wants to buy an umbrella.
– U soyabon sotib olmoqchi.
Bu artikllar son jihatdan “bir dona” degan ma’noni bildiradi, lekin ular ko‘pincha
noma’lumlikni ham anglatadi.
Nol artikl (zero article).
Nol artikl holatida otning oldida hech qanday artikl
ishlatilmaydi. Bu holat quyidagi vaziyatlarda kuzatiladi:Ko‘plikdagi va umumiy
ma’nodagi
otlar:
Books
are
important.
–
Kitoblar
muhim.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
248
ISSN:3030-3613
Children need care.
– Bolalar e’tiborga muhtoj. Hisoblanuvchi bo‘lmagan (mass) otlar:
Milk is good for health.
– Sut sog‘liq uchun foydali.
Love is important in life.
– Hayotda muhabbat muhimdir. Ba’zi joy nomlari, dars
fanlari, sport turlari, til nomlari:
She studies biology.
He speaks English. They play football.
Bu artiklning ishlatilmasligi ham muayyan grammatik va stilistik mezonlarga
asoslanadi.
O‘zbek tilida so‘zlashuvchilarning artikllar bilan bog‘liq xatoliklari.
O‘zbek tili artikl tizimiga ega bo‘lmagani sababli o‘quvchilar ko‘p hollarda ularni
umuman ishlatmaydilar yoki aniqlik va noma’lumlik holatlarini chalkashtirib
yuboradilar. Quyidagi muammolar ayniqsa tez-tez uchraydi: Artiklni umuman
ishlatmaslik:
I saw dog
– noto‘g‘ri.
I saw a dog
– to‘g‘ri. The artiklini keraksiz ishlatish:
The water is important for the life
– noto‘g‘ri.
Water is important for life
– to‘g‘ri. Noaniq artikl bilan noto‘g‘ri shakllarni
ishlatish:
He is an university student
– noto‘g‘ri (undosh tovush bilan boshlanyapti).
He is a university student
– to‘g‘ri.
Ingliz tili o‘qituvchilari uchun metodik tavsiyalar taqoslov asosida o‘rgatish:
O‘zbekcha va inglizcha gaplarni yonma-yon taqqoslash orqali o‘quvchilarga
artikllarning
roli
tushuntiriladi.
Kontekstual
yondashuv:
Har bir artikl real hayotiy vaziyatlarda qanday ishlatilishini misollar orqali tushuntirish
zarur. Vizual materiallar va sxemalar:Jadval, diagramma va rasmlar orqali aniqlik va
noma’lumlik tushunchalarini tushuntirish. Ko‘p sonli amaliy mashqlar: Gapni
to‘ldirish, tarjima qilish, artikl tanlash kabi mashqlar orqali mustahkamlash. Nutqiy
vaziyat asosida o‘rgatish: O‘quvchilarga turli rolli o‘yinlar, suhbatlar orqali artikllarni
kontekstda ishlatishni o‘rgatish samarali bo‘ladi. Agar xohlasangiz, keyingi bosqichda
maqolaning xulosa, foydalanilgan adabiyotlar, yoki ilmiy takliflar qismlarini ham
yozib beraman. Shuningdek, ppt taqdimot, annotatsiya ruscha/inglizcha, yoki ilmiy
to‘plam formatida hujjat tayyorlab berishim mumkin.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ingliz tilida artikllar grammatik tizimning muhim
tarkibiy qismi bo‘lib, til o‘rgatuvchi va til o‘rganuvchi uchun juda katta ahamiyatga
ega. Ular faqat grammatik birliklar sifatida emas, balki nutqning semantik va
pragmatik jihatlarini aniqlovchi vositalar sifatida ham ishlatiladi. Artikllar yordamida
gapda ma’lum va noma’lumlik, umumiylik va maxsuslik, shuningdek, tilda mavjud
bo‘lgan ob’ektlar yoki hodisalar haqida aniq ma’lumotlar taqdim etiladi.
Ingliz tilidagi
artikllarning
asosiy turlari –
aniq artikl
(
the
),
noaniq artikllar
(
a/an
) va
nol artikl
(artiklsiz holat) – har biri alohida vazifaga ega.
The
artikli predmet yoki hodisaning
ma’lum va aniq ekanligini bildiradi,
a/an
esa predmet yoki hodisaning noma’lum yoki
umumiy ekanligini ifodalaydi. Nol artikl esa ma’lum bir ot yoki umumiy tushunchalar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
249
ISSN:3030-3613
bilan bog‘liq holda qo‘llaniladi. Biroq,
o‘zbek tilida artikllar
mavjud bo‘lmagani
sababli, o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar ingliz tilini o‘rgatishda ko‘plab qiyinchiliklarga
duch keladilar. Bu xatoliklar, asosan, artikllarning noto‘g‘ri qo‘llanilishi (masalan,
artiklni ishlatmaslik yoki keraksiz ishlatish), shuningdek,
a
va
the
farqini
tushunmaslikdan kelib chiqadi. Bu masala ayniqsa boshlang‘ich va o‘rta darajadagi
o‘quvchilar orasida keng tarqalgan. Artikllarni o‘rgatishning samarali usullari, shu
jumladan,
kontekstual yondashuv
va
taqqoslov metodlar
, o‘quvchilarga ingliz tilida
artikllarni tushunish va to‘g‘ri qo‘llashni o‘rgatishda muhim ahamiyatga ega.
Kontekstual yondashuv, ya'ni artikllarning real hayotiy vaziyatlar orqali o‘rgatilishi,
o‘quvchilarning tilga nisbatan tushunchalarini mustahkamlashga yordam beradi.
Shuningdek, artikllarni tushuntirishda
vizual materiallar
,
sifatli amaliy mashqlar
va
nutqiy vaziyatlar
yordamida qo‘llanishi zarur.
Artikllarning o‘qitilishi jarayonida
o‘quvchilarga aniq, tushunarli misollarni taqdim etish
va ularni turli vaziyatlarga
moslab ishlatish, ularning grammatik tushunchalarini mustahkamlashga yordam
beradi. Misollar yordamida o‘quvchilarga artikllarning ishlatilishi jarayonida yuzaga
keladigan noaniqliklarni aniqlash va hal etish imkoniyatlari yaratiladi. Masalan, “a
dog” va “the dog” o‘rtasidagi farqni o‘rgatish, ularning semantik farqlarini tushunishga
yordam beradi. Shuningdek, o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar uchun
artikllarni
o‘rganishdagi xatoliklarni tahlil qilish va ularga oid tuzatishlar kiritish
katta
ahamiyatga ega. O‘quvchilarga artikllarni o‘rganishda yuzaga keladigan xatoliklarni
o‘z vaqtida aniqlash va ularni tuzatish jarayonini optimallashtirish, yanada samarali
natijalar olish imkonini beradi. Bu esa o‘qituvchilarga o‘z metodologiyalarini
takomillashtirish va o‘quvchilarga yaxshiroq tushuntirish usullarini ishlab chiqishga
yordam beradi.
Ingliz tilidagi artikllar o‘quvchilar uchun juda murakkab bo‘lishi
mumkin, ammo ularni o‘rganish
– nafaqat tilni o‘rganish, balki muloqotda samarali
ishtirok etish, o‘z fikrlarini aniq ifodalash va boshqalar bilan to‘g‘ri tushunish uchun
zarur bo‘lgan qobiliyatlarni rivojlantirishni ta’minlaydi. Shuning uchun ingliz tili
o‘qituvchilari artikllarni o‘rgatishda noan’anaviy va innovatsion metodlarni
qo‘llashlari zarur.
Shunday qilib
, ingliz tilidagi artikllarni o‘rgatish va o‘rganish, faqat
grammatikaning bir qismi bo‘lmasdan, tildagi aniq ma’no, muloqotning maqsadi va
kontekstni tushunishda muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchilar, o‘quvchilarga
grammatik qoidalar bilan birga, artikllarni to‘g‘ri va samarali ishlatishni o‘rgatish
uchun ilmiy asoslangan metodlarni qo‘llashlari lozim. Bu o‘quvchilarga ingliz tilida
aniq va to‘g‘ri muloqot qilish imkonini beradi va ular uchun muvaffaqiyatli til
o‘rganish jarayonini yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1
Azar, B. (2007).
Understanding English Grammar
. Pearson Education.
2
Biber, D., Conrad, S., & Leech, G. (2002).
Longman Grammar of Spoken and Written
English
. Longman.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
250
ISSN:3030-3613
3
Collins, L. (2015).
English Articles: A Comprehensive Guide to Using "A," "An," and
"The" in English
. Oxford University Press.
4
Cook, V. (2003).
The English Language: A Linguistic Introduction
. Wiley-Blackwell.
5
Eastwood, J. (1994).
Oxford Guide to English Grammar
. Oxford University Press.
6
Faxriddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1 TOIFALI
AVTOMOBILLARNING TORMOZ SAMARADORLIGINI MATEMATIK NAZARIY
TAHLILI //International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING. – 2024. – Т.
4. – №. 1. – С. 333-337.
7
Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF MATHEMATICAL
MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD SURFACE OF CARS
EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of Science and Technology. – 2024.
– Т. 4. – №. 8. – С. 45-50.
8
Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI TORMOZ
PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI TORMOZ
SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 4. – С. 81-87.
9
Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI
MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O
‘RGANISH.
10
Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLAНГАН M1 TOIFALI
AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic research
in educational sciences. – 2024. – Т. 5. – №. 5. – С. 787-791.
11
Каршиев Фахридин Умарович, Н.Абдуқаҳоров ИЗУЧЕНИЕ МИКРОСТРУКТУРЫ
СТАЛИ
В
МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//https://www.iupr.ru/6-121-2024
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_15c4798c874a4ddab326a52bd3af34ea.pdf?index
=true
12
Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI
MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O
‘RGANISH.
13
Farxadjonovna, Bekimbetova Elmira, and Abduqahorov No‘monbek. "STARTING
ENGINES AT LOW TEMPERATURES." Multidisciplinary Journal of Science and
Technology 5.2 (2025): 83-87.
14
Xusinovich, Turdialiyev Jonibek, and Mo‘minov Nurali Ro‘zibayevich. "M1 TOIFALI
AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL
QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH."
15
В. Я. Бочкарев. Новые технологии и средства измерений, методы организации
водоучета на оросительных системах. Новочеркасск, 2012,227 с
16
В.А.Втюрин.Автоматизированные
системы
управления
технологичес-кими
процессами .Основы АСУТП. Санкт-Петербург 2006,154 с.
17
Рачков М.Ю. Технические средства автоматизатсии.- Москва: МГИУ, 2006,- 347 с.
9.Vohidov А.Х. Abdullaeva D.A. Avtomatikanmg texnik vositalari. T..TIMI, 2011.180 b.
