T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
233
ISSN:3030-3613
O'ZBEK BADIIY MATNLARIDA PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNING
FUNKSIONAL-STILISTIK XUSUSIYATLARI
Muborakxon Dilbarjonova
FarDU magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqola o‘zbek badiiy matnlarida paremiologik
birliklarning funksional-stilistik xususiyatlarini tadqiq etishga bag‘ishlangan.
Tadqiqotda maqol, matal va boshqa paremiologik birliklarning badiiy asarlarda
qo‘llanilishining o‘ziga xos jihatlari, ularning obrazlilik, emotsionallik va
ekspressivlikni oshirishdagi roli, shuningdek, matnning uslubiy xususiyatlarini
shakllantirishdagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Аннотация:
Данная статья посвящена исследованию функциональных и
стилистических особенностей паремиологических единиц в узбекских
художественных текстах. В исследовании анализируются конкретные аспекты
использования пословиц, маталов и других паремиологических единиц в
художественных произведениях, их роль в повышении образности,
эмоциональности и выразительности, а также их значение в формировании
стилистических особенностей текста.
Annotation:
This article is devoted to the study of the functional-stylistic
characteristics of paremiological units in Uzbek literary texts. The study analyzes the
specific aspects of the use of proverbs, idioms and other paremiological units in literary
works, their role in enhancing imagery, emotionality and expressiveness, as well as
their importance in forming the stylistic features of the text.
Kalit so’zlar:
O‘zbek badiiy matnlari, paremiologik birliklar, maqol, matal,
funksional-stilistik xususiyatlar, obrazlilik, ekspressivlik, emotsionallik, uslub,
kompozitsiya, personaj, g‘oyaviy-estetik mazmun, badiiy ifoda vositalari.
Ключевые слова:
Узбекские художественные тексты, паремиологические
единицы, пословицы, пословицы, функционально-стилистические особенности,
образность, выразительность, эмоциональность, стиль, композиция, характер,
идейно-эстетическое содержание, средства художественной выразительности.
Keywords:
Uzbek literary texts, paremiological units, proverb, idiom,
functional-stylistic features, imagery, expressiveness, emotionality, style, composition,
character, ideological-aesthetic content, means of artistic expression. Tadqiqotlar
ko‘rsatadiki, o‘zbek badiiy matnlarida paremiologik birliklar (maqollar, hikmatli
so‘zlar) asosan ma’naviy chuqurlik va hissiyotni kuchaytirish uchun ishlatiladi. Ular
o‘zbek madaniyati va an’analarini aks ettiradi, she’riy va didaktik xususiyatlarga ega.
Paremiologik birliklarning stilistik xususiyatlari ularni ifodaviy va esda qolarli qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
234
ISSN:3030-3613
Dalillar ko‘rsatadiki, bu birliklar adabiy matnlarda milliy qadriyatlarni
ifodalashda muhim rol o‘ynaydi, lekin ularning to‘liq tahlili hali ham munozarali
bo‘lishi mumkin.
O‘zbek adabiyotida paremiologik birliklar, ya’ni maqollar va boshqa qat’iy
ifodalar, matnning ma’niviy va hissiy jihatini boyitishda muhimdir. Ular odatda o‘zbek
xalqining madaniy qadriyatlari, hayot tarzi va tarixiy tajribasini aks ettiradi. Masalan,
maqollar she’riy elementlar, qofiya yoki metafora orqali ifodaviy bo‘lib, o‘quvchiga
chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ular didaktik maqsadga xizmat qilib, axloqiy
darslar yoki amaliy maslahatlar beradi.
Stilistik jihatdan, paremiologik birliklar gradunomiya kabi xususiyatlarga ega
bo‘lib, ma’nolarni darajali ifodalashda yordam beradi. Masalan, "Bir kishi hamma
uchun, hamma bir kishi uchun" kabi maqollar shaxsiy farqlilikni ta’kidlaydi. Bu
birliklar, shuningdek, o‘zbek adabiyotida milliy o‘ziga xoslikni ta’minlaydi, lekin
ularning barcha jihatlari hali ham tadqiqotga muhtoj. Kutilmagan jihat sifatida, ba’zi
paremiologik birliklar ingliz tilidagi ekvivalentlarga ega emas, bu esa o‘zbek
madaniyati va tilining noyobligini ko‘rsatadi.
Paremiologik birliklar, ya’ni paremiya, odatda maqollar, hikmatli so‘zlar va
boshqa qat’iy ifodalar bo‘lib, xalq og‘zaki an’analarining bir qismidir. Ular adabiy
matnlarda hikmat, haqiqat, axloqiy qadriyatlarni ifodalash va an’analarni saqlash
uchun ishlatiladi. Paremiologiya, bu birliklarni o‘rganish sohasi, filologiya,
folkloristika va lingvistikaning kichik bo‘limidir.
O‘zbek adabiyotida paremiologik birliklarning funksional va stilistik
xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Ma’niviy va hissiy chuqurlikni kuchaytirish:
- Paremiologik birliklar matnning ma’niviy va hissiy jihatini boyitishda muhim
rol o‘ynaydi. Ular she’riy va ifodaviy xususiyatlarga ega bo‘lib, o‘quvchiga chuqur
ta’sir ko‘rsatadi.
- Masalan, "Ko’ringaning kabi bo’l, bo’lganing kabi ko’rin" maqoli metafora
orqali ichki xarakterni tashqi ko‘rinish bilan bog‘laydi, bu esa matnni poetik qiladi.
2. Madaniy qadriyatlarni aks ettirish:
- Bu birliklar o‘zbek xalqining madaniy an’analari, hayot tarzi va tarixiy
tajribasini aks ettiradi. Ular milliy o‘ziga xoslikni ta’minlaydi va adabiy matnlarda
madaniy identifikatsiyani qo‘llab-quvvatlaydi.
- Masalan, "Onasini ko’rib qizini ol" maqoli oila va qarindoshlik qadriyatlari
ustuvorligini ko‘rsatadi.
3. Stilistik qurilmalarga ega bo‘lish:
- Paremiologik birliklar gradunomiya kabi stilistik xususiyatlarga ega bo‘lib,
ma’nolarni darajali ifodalashda yordam beradi. Bu ularni ifodaviy va esda qolarli
qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
235
ISSN:3030-3613
- Masalan, "Bir kishi hamma uchun, hamma bir kishi uchun" maqoli shaxsiy
farqlilikni ta’kidlaydi va darajali ta’rif orqali ifodaviy bo‘ladi.
4. Didaktik funksiya:
- Ko‘plab paremiologik birliklar axloqiy darslar yoki amaliy maslahatlar
berishda ishlatiladi. Ular qisqa, lekin chuqur ma’noli bo‘lib, o‘quvchiga o‘quv yoki
hayotiy maslahatlar taqdim etadi.
5. Qat’iy shakl va esda qolarlilik:
- Ularning qat’iy shakli va ko‘pincha qofiyali yoki ritmik tuzilishi ularni esda
qolarli qiladi, bu esa og‘zaki an’analarda muhimdir.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, paremiologik birliklar o‘zbek adabiyotida
nafaqat stilistik, balki pragmatik jihatdan ham muhimdir. Ular matnning ifodaviy
quvvatini oshiradi va o‘quvchiga madaniy kontekstni taqdim etadi.
Adabiyotlar ro’yxati
1.
Sh.Rahmatullayev, “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati” – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2012.
2.
D.Ashurova, “Badiiy matn lingvistikasi” – Toshkent: Fan, 2006.
3.
Sh.Safarov, “Pragmalingvistika” – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2008.
4.
A.Mamatov, “O‘zbek tilida frazeologik birliklarning lingvomadaniy
xususiyatlari” – Toshkent: Akademnashr, 2010.
5.
Sh.Imyaminova, “Frazeologizmlarning badiiy matndagi lingvomadaniy
ahamiyati” – Toshkent: Yangi Asr Avlodi, 2015.
6.
D.Quronov, “Adabiyotshunoslikka kirish” – Toshkent: Akademnashr, 2009.
7.
Z.Tursunova, “O‘zbek adabiy asarlarida badiiy tilning o‘rni va ahamiyati” –
Toshkent: Muharrir Nashriyoti, 2021.
8.
M.No‘monova, “Hamid Olimjon lirikasida epitetning semantik-stilistik
xususiyatlari” – Toshkent: Fan va Texnologiya, 2022.
9.
W.Mieder, “The Routledge Book of World Proverbs” – Routledge, 2020
10.
D.Dobrovol’skij, E.Piirainen, “Figurative Language: Cross-Cultural and Cross-
Linguistic Perspectives (2nd Edition)” – Brill, 2021
11.
O.Lauhakangas, “The Matti Kuusi International Type System of Proverbs – Finnish
Literature Society”, 2022
