T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
181
ISSN:3030-3613
BUDJET TASHKILOTLARINI RIVOJLANTIRISH JAMG‘ARMASINI
SHAKLLANTIRISH VA UNING MABLAG‘LARDAN FOYDALANISH
SAMARADORLIGINI OSHIRISH MASALALARI (XORAZM VILOYATI
TIBBIYOT BIRLASHMASI MISOLIDA)
Yuldashev Nodirbek Rashidboy o‘g‘li
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Mamlakatimizda budjet tashkilotlarining moliyaviy mustaqilligini ta’minlash,
ularning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash va xizmatlar sifatini oshirish
maqsadida budjetdan tashqari moliyaviy manbalardan samarali foydalanish tobora
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, sog‘liqni saqlash tizimida joriy etilgan
budjet tashkilotlarini rivojlantirish jamg‘armasi ushbu muassasalarning barqaror
faoliyat yuritishi uchun muhim vosita hisoblanadi.
Mazkur tezisda Xorazm viloyati Tibbiyot birlashmasi misolida 2021–2024-
yillar oralig‘ida jamg‘arma mablag‘larining shakllanish manbalari, ularning
yo‘naltirilgan yo‘nalishlari, inflyatsiya ta’siri hamda moliyaviy boshqaruv
samaradorligi tahlil qilindi. Tahlil natijalariga ko‘ra, jamg‘arma tushumlari har yili
o‘sib borgan bo‘lib, 2021-yildagi 3 240 mln so‘mdan 2024-yilda 4 870 mln so‘mga
yetgan. Xarajatlar asosan tibbiy uskunalar, xodimlarni rag‘batlantirish, IT
infratuzilmani rivojlantirish va binolarni ta’mirlash kabi asosiy yo‘nalishlarga
yo‘naltirilgan.
Tezisda ushbu mablag‘lardan foydalanishning amaliy jihatlari, mavjud
muammolar (shaffoflik yetishmasligi, ichki nazoratning sustligi, moliyaviy
rejalashtirishning samarasizligi) tahlil qilindi va ularni bartaraf etish bo‘yicha quyidagi
takliflar ilgari surildi:
jamg‘arma faoliyatini raqamlashtirish va jamoatchilik nazoratini
kuchaytirish;
xarajatlarni natijadorlik indikatorlari asosida rejalashtirish;
inflyatsiya ko‘rsatkichlarini hisobga olgan holda budjetlashtirishni joriy
etish;
tibbiy muassasa rahbarlari uchun moliyaviy savodxonlik bo‘yicha doimiy
o‘quv kurslarini tashkil etish.
Budjet tashkilotlarini rivojlantirish jamg‘armasi mablag‘laridan oqilona va
tizimli foydalanish orqali sog‘liqni saqlash tizimining moliyaviy barqarorligini
ta’minlash va ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini yangi bosqichga olib chiqish mumkin.
Shuningdek, Xorazm viloyatidagi amaliy tahlillar asosida aniqlangan muhim
holatlardan biri bu mablag‘larning ichki taqsimoti bo‘lib, xarajatlarning yillik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
182
ISSN:3030-3613
dinamikasi xizmat ko‘rsatish ustuvorliklaridagi o‘zgarishlarni aks ettiradi. Masalan,
tibbiy uskunalarga yo‘naltirilgan mablag‘lar ulushi 2021-yilda 45% bo‘lgan bo‘lsa,
2024-yilda bu ko‘rsatkich 38% ni tashkil etdi. Aksincha, xodimlarni moddiy
rag‘batlantirishga ajratilgan mablag‘lar ulushi esa 25% dan 33% gacha ortdi. Bu esa
inson kapitaliga qaratilayotgan e’tiborning kuchayib borayotganini ko‘rsatadi.
Mazkur yo‘nalishda olib borilgan tadqiqot natijalari tibbiy muassasalarda
moliyaviy qarorlar qabul qilishda o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitlar, xususan,
inflyatsiya darajasi, soliq-budjet siyosati, raqamlashtirish jarayonlari va moliyaviy
intizom singari omillarning chuqur hisobga olinishi zarurligini ko‘rsatadi. Diagramma
va statistik tahlillar asosida aniqlanishicha, inflyatsiya 2021-yildagi 10,5%
ko‘rsatkichdan 2024-yilda 12,6% gacha o‘sgan. Bu esa xarajatlarni real qiymatda
boshqarish, ya’ni nominal emas, inflyatsiyalangan baholar asosida tahlil qilish
zaruriyatini yuzaga keltiradi.
Ilmiy yangilik sifatida quyidagilarni ta’kidlash mumkin: tadqiqot davomida
sog‘liqni saqlash tizimidagi budjetdan tashqari mablag‘lar boshqaruvining tizimli
tahlili asosida inflyatsion ta’sirni inobatga olgan xarajat rejalashtirish modeli ishlab
chiqildi. Bunday yondashuv moliyaviy samaradorlikni oshirish bilan birga, xizmatlar
sifatini barqarorlashtirishga yordam beradi.
Amaliy ahamiyat shundaki, taklif etilgan yondashuvlar asosida Xorazm
viloyatidagi tibbiyot muassasalari rahbarlari, moliyaviy mutaxassislar va hisobchilar
uchun aniq mezonlar asosida xarajatlarni rejalashtirish, monitoring qilish va audit
yuritish imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, jamoatchilik nazoratini joriy qilish orqali
mablag‘lardan foydalanishning shaffofligi ta’minlanadi va korrupsion xavflar
kamayadi.
Budjet tashkilotlarini rivojlantirish jamg‘armasi doirasidagi har bir mablag‘
sarfi xizmat sifati va moliyaviy barqarorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatar ekan, ushbu
tizimni kompleks asosda takomillashtirish orqali sog‘liqni saqlash muassasalarining
strategik moliyaviy boshqaruvi yanada mustahkamlanadi.
Ushbu tadqiqot doirasida aniqlangan muammolardan biri shundaki, ayrim
hollarda budjet tashkilotlarida mavjud jamg‘arma mablag‘lari samarali
rejalashtirilmaydi, ularni sarflashda maqsadlilik va natijadorlik tamoyillari to‘liq
amalga oshmaydi. Bu esa tibbiy xizmatlar sifati, ularning qamrovi va aholiga real
ta’siri darajasini cheklab qo‘yadi. Shu sababli moliyaviy boshqaruv tizimiga quyidagi
yondashuvlarni joriy etish taklif etiladi:
har yili inflyatsiya prognozlari asosida xarajatlar va tushumlar real
baholarda tahlil qilinishi;
xarajatlar ustuvorliklarini sog‘liqni saqlash sohasidagi milliy strategiyalar
bilan uyg‘unlashtirish;
har bir xarajat yo‘nalishi bo‘yicha natija indikatorlari (KPI) kiritilishi;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
183
ISSN:3030-3613
ichki audit, jamoatchilik va tashqi monitoring mexanizmlari o‘rtasida
integratsiyalashgan axborot tizimi yaratilishi;
tibbiyot muassasasi rahbarlari uchun moliyaviy strategik rejalashtirish
bo‘yicha malaka oshirish dasturlarini muntazam joriy qilish.
Shuningdek, ushbu jamg‘arma mablag‘lari orqali nafaqat mavjud
muammolarni bartaraf etish, balki yangi innovatsion loyihalarni moliyalashtirish,
sog‘liqni saqlash sohasida ilg‘or tajribalarni joriy etish, tibbiy xizmatlarning raqamli
ko‘rinishga o‘tishini qo‘llab-quvvatlash, xalqaro grant va donorlar bilan hamkorlik
imkoniyatlarini kengaytirish mumkin.
Yuqorida keltirilgan fikr-mulohazalar va natijalar asosida quyidagi xulosaga
kelish mumkin: budjet tashkilotlarini rivojlantirish jamg‘armasi samaradorligini
oshirish, sog‘liqni saqlash tizimidagi moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va xizmatlar
sifatini oshirishning asosiy omillaridan biridir. Uni to‘g‘ri shakllantirish, zamonaviy
boshqaruv mexanizmlari asosida boshqarish va doimiy tahlil qilish orqali tibbiyot
muassasalari faoliyatida tub ijobiy o‘zgarishlarga erishish mumkin.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, budjet tashkilotlarini rivojlantirish
jamg‘armasi sog‘liqni saqlash tizimi muassasalarining moliyaviy mustaqilligini
oshirish, xizmatlar sifatini yaxshilash va infratuzilmani modernizatsiya qilishda muhim
vosita hisoblanadi. Xorazm viloyati Tibbiyot birlashmasi misolida o‘rganilgan 2021–
2024 yillar davomidagi ma’lumotlar asosida jamg‘arma tushumlari hajmining yildan-
yilga oshib borayotgani va xarajatlarning ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha maqsadli
taqsimlanayotgani aniqlandi.
Biroq mavjud tizimda moliyaviy boshqaruvda hali ham bir qator muammolar
saqlanib qolmoqda. Jumladan, mablag‘lardan foydalanish samaradorligining
baholanishi yetarli darajada tizimlashtirilmagan, inflyatsiya darajasi hisobga
olinmasdan rejalashtirish amalga oshirilmoqda, ichki audit va monitoring
mexanizmlari esa amalda sust ishlamoqda.
Mazkur kamchiliklarni bartaraf etish uchun quyidagi asosiy xulosalar ilgari
suriladi:
Jamg‘arma mablag‘lari bo‘yicha shaffof va raqamli boshqaruv tizimi joriy
etilishi lozim;
Xarajatlar natijadorlik ko‘rsatkichlari asosida rejalashtirilishi kerak;
Inflyatsion ta’sirni hisobga olgan holda real baholarda budjetlashtirish
mexanizmlari ishlab chiqilishi zarur;
Tibbiy muassasa rahbarlari va moliyaviy xodimlarining malakasini
oshirish bo‘yicha doimiy o‘quv dasturlari joriy etilishi maqsadga muvofiq.
Umuman olganda, budjet tashkilotlarini rivojlantirish jamg‘armasining to‘g‘ri
boshqarilishi sog‘liqni saqlash tizimining barqaror moliyalashtirilishini, xizmatlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
184
ISSN:3030-3613
sifati va ko‘lamining ortishini, aholi salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini
ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 30-dekabrdagi PQ–4930-sonli
qarori
"Sog‘liqni
saqlash
tizimida
moliyalashtirish
mexanizmlarini
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida".
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 23-apreldagi 222-sonli
qarori "Budjet tashkilotlarini rivojlantirish jamg‘armalarining faoliyatini tashkil
etish tartibi".
3.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 2023-yil 15-fevraldagi
43-sonli buyrug‘i "Tibbiyot muassasalarida moliyaviy boshqaruv tizimini
takomillashtirish to‘g‘risida".
4.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (yangi tahriri), 2022-yil 1-yanvardan
kuchga kirgan.
5.
Saidov, Z. (2022). Davlat tibbiyot muassasalarida byudjetdan tashqari
mablag‘lardan foydalanish amaliyoti.
Moliyaviy tadqiqotlar,
№2, 14–22-betlar.
6.
Ibadullaeva, D. (2023). Byudjet tashkilotlarini rivojlantirish jamg‘armasining
shakllanish mexanizmlari
. Iqtisodiyot va innovatsiyalar,
№3, 65–71-betlar.
7.
Xolmurodov, A. (2022). Sog‘liqni saqlash sohasida raqamlashtirish va uning
moliyaviy samaradorligi.
Oliy ta’lim iqtisodiyoti,
№4, 33–39-betlar.
8.
Gayratova, M. (2023). Tibbiyot muassasalarida samarali moliyaviy boshqaruv
tamoyillari
. Sog‘liqni saqlash iqtisodiyoti,
№1, 41–47-betlar.
9.
Asadov, A. va Shermatov, S. (2024). Hududiy sog‘liqni saqlash tizimlarida budjet
resurslarini boshqarish tajribalari.
Amaliy iqtisodiy tahlil
, №1, 25–31-betlar.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy veb-sayti –
