T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
115
ISSN:3030-3613
SOG’LOM VA PARAZITAR KASALLIKLARDA TOLSTOLOBIK HAMDA
KARP BALIQLARIDAGI QON KO’RSATKICHLARINING O’ZGARISHI
Ikromov Erkin Fayzulayevich
Namangan Davlat Universiteti Biotexnologiya
fakulteti biotexnologiya kafedrasi o’qituvchisi b.f.n dotsent
Azimova Naimaxon Odiljon qizi
Namangan davlat universiteti Biologiya yo’nalishi magistranti.
Annotatsiya
Tolstolobik
(Hypophthalmichthys molitrix)
va karp
(Cyprinus carpio)
baliqlarining sog‘lom holatdagi va parazitar kasalliklarga chalingan holatdagi qon
ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar o‘rganilgan. Parazitlar ta’sirida baliq organizmidagi
gematologik ko‘rsatkichlarda yuzaga keladigan o‘zgarishlar aniqlanib, ularning
ahamiyati tahlil qilingan. Baliqchilikda kasalliklarni erta aniqlash va profilaktika
choralarini ishlab chiqishda amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar
: tolstolobik, karp, parazitar kasallik, qon ko‘rsatkichlari,
gematologiya.
Аннотация
Изучены изменения показателей крови у толстолобика (
Hypophthalmichthys
molitrix
) и карпа (
Cyprinus carpio
) в здоровом состоянии и при паразитарных
заболеваниях.
Определены
изменения
гематологических
показателей,
возникающие под воздействием паразитов, и проанализировано их значение.
Исследование имеет практическое значение для ранней диагностики
заболеваний и разработки профилактических мер в рыбоводстве.
Ключевые слова:
толстолобик, карп, паразитарные заболевания,
показатели крови, гематология.
Abstract
Changes in blood parameters of silver carp (
Hypophthalmichthys molitrix
) and
common carp (
Cyprinus carpio
) were studied under healthy conditions and during
parasitic infections. Hematological changes caused by parasitic impact were identified
and their significance was analyzed. The study has practical importance for early
diagnosis of diseases and the development of preventive measures in aquaculture.
Keywords:
silver carp, common carp, parasitic disease, blood parameters,
hematology.
Kirish:
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda va butun dunyoda akvakultura
(baliqchilik) sohasi jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. Aholi sonining ortishi,
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, shuningdek, sog‘lom oqsilli oziq manbalariga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
116
ISSN:3030-3613
bo‘lgan talabning oshishi baliqchilikni strategik muhim tarmoqqa aylantirmoqda. Shu
bilan birga, baliqlarning salomatligi, ularning o‘sishi va mahsuldorligini ta’minlash
yo‘lida ilmiy tadqiqotlar tobora dolzarb bo‘lib bormoqda.
Akvakulturada yuqori mahsuldorlikka erishish, baliqlarning tabiiy va sun’iy
sharoitdagi o‘sishini kuzatish, ularning immun tizimi, modda almashinuvi,
shuningdek, kasalliklarni erta aniqlash va oldini olish bo‘yicha aniq, ishonchli
ma’lumotlarga ehtiyoj katta. Ayniqsa, baliqlar qonining tarkibini o‘rganish ularning
umumiy fiziologik holati, stressga chidamliligi va kasallikka qarshi kurashish
salohiyatini baholashda muhim vosita hisoblanadi.
Baliqlar organizmidagi fiziologik jarayonlar, ayniqsa, gematologik (qon)
ko‘rsatkichlar sog‘lom va kasallikka chalingan holatlarda sezilarli darajada farq qiladi.
Qon — organizmning hayotiy faoliyatini ifodalovchi eng muhim biologik
suyuqliklardan biri bo‘lib, uning tarkibi, shaklli elementlari soni va sifati baliq
organizmida kechayotgan ichki o‘zgarishlarning muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi.
Parazitar kasalliklar baliqlarda eng ko‘p uchraydigan va zararli kasalliklardan
bo‘lib, ular ko‘pincha yashirin shaklda rivojlanadi va erta aniqlanmasa, katta iqtisodiy
yo‘qotishlarga olib keladi. Ayniqsa,
protozoa (bir hujayrali parazitlar)
,
helmintlar
(qurtlar)
va
ektoparazitlar (tashqi parazitlar, jumladan suvo‘t parazitlari)
baliqlarning qon tizimiga bevosita yoki bilvosita zarar yetkazib, gematologik
ko‘rsatkichlarning o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Ushbu o‘zgarishlar esa o‘z navbatida
organizmning immun javobini, kislorod tashish imkoniyatini, oziq moddalarni
tashilishini va boshqa muhim funksiyalarni izdan chiqaradi.
Shu nuqtai nazardan, sog‘lom va parazitar kasallikka chalingan baliqlarning qon
ko‘rsatkichlarini o‘zaro solishtirish orqali organizmdagi patologik o‘zgarishlarni erta
aniqlash, parazitlarga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish va baliqlarning umumiy
salomatligini saqlash yo‘lidagi ilmiy-amaliy asoslarni belgilash mumkin.
Materiallar va uslublar
: Tadqiqot ishlari 2024–2025-yillar davomida Namangan
viloyatining turli hududlarida joylashgan baliqchilik xo‘jaliklarida olib borildi. Tajriba
uchun akvakultura sharoitida yetishtirilayotgan va xo‘jaliklar uchun iqtisodiy jihatdan
muhim hisoblangan ikki baliq turi —
tolstolobik (Hypophthalmichthys molitrix)
va
karp (Cyprinus carpio)
tanlab olindi. Har bir turning sog‘lom va parazitar kasallikka
chalingan namunalarini aniqlash maqsadida ularning tashqi holati, harakatchanligi, teri
va suzgichlarining holati, shuningdek, ichki a’zolari makroskopik usulda tekshirildi.
Tadqiqot uchun har bir turdan sog‘lom va kasallik belgilari mavjud bo‘lgan
10
tadan namunaviy baliq
tanlab olindi, jami 40 ta namunada tahlillar o‘tkazildi (20 ta
tolstolobik, 20 ta karp; ularning har biridan 10 tadan sog‘lom va 10 tadan kasallangan).
Baliqlarning yosh oralig‘i 1–2 yil bo‘lib, tana massasi va o‘lchamlari o‘rtacha bir xil
bo‘lishiga e’tibor qaratildi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
117
ISSN:3030-3613
Qon namunalarini olish uchun baliqlar oldindan anesteziya (masalan, MS-222
preparati) ostida tinchlantirildi. Qon
kaudal vena
(quyrug‘ venasi) orqali steril shprits
yordamida olinib, tarkibida antikoagulyant (EDTA) mavjud bo‘lgan maxsus
probirkalarga yig‘ildi. Qon tahlili laboratoriya sharoitida quyidagi usullar yordamida
o‘tkazildi:
Eritrotsitlar soni
– Goryaev sanash kamerasi orqali mikroskopik usulda
hisoblandi.
Leykotsitlar soni
– ham xuddi shu usulda, maxsus bo‘yoqlar yordamida
aniqlandi.
Gemoglobin miqdori
– Sali gemometrik usuli orqali baholandi.
Gematokrit darajasi
– kapillyar naychalar yordamida sentrifugadan o‘tkazish
orqali aniqlandi.
Leykotsitar formula
– qon surtmasi tayyorlanib, Romanovskiy-Gimza usulida
bo‘yab mikroskop ostida tahlil qilindi.
Barcha tahlillar 2–3 martadan takroran o‘tkazildi va o‘rtacha arifmetik qiymatlar
chiqarildi. Statistik ishlov berish
Microsoft Excel
va
Statistica
dasturlari yordamida
amalga oshirilib, ishonchlilik darajasi
P<0,05
deb belgilandi.
Ushbu metodika orqali sog‘lom va kasallik belgilari mavjud bo‘lgan baliqlarning
qon tarkibi o‘rtasidagi farqlar, parazitar kasalliklarning gematologik ko‘rsatkichlarga
ta’siri aniqlandi.
Natijalar va muhokama:
Tadqiqot natijalari sog‘lom va parazitar kasallikka
chalingan baliqlarning qon ko‘rsatkichlari o‘rtasida sezilarli farqlar mavjudligini
ko‘rsatdi. Tahlil qilingan asosiy gematologik parametrlar — eritrotsitlar soni,
leykotsitlar soni va gemoglobin miqdori sog‘lom baliqlarda me’yoriy diapazonda
bo‘lgan bo‘lsa, kasallikka chalinganlarda bu ko‘rsatkichlarda muhim darajadagi
o‘zgarishlar aniqlandi.
Sog‘lom baliqlarda qon ko‘rsatkichlari:
Eritrotsitlar soni:
o
Tolstolobikda:
2.5–3.0 mln/mm³
o
Karpda:
2.0–2.7 mln/mm³
Leykotsitlar soni:
o
Tolstolobikda:
20–25 ming/mm³
o
Karpda:
18–22 ming/mm³
Gemoglobin miqdori:
o
Har ikki turda:
80–100 g/l
Bu ko‘rsatkichlar sog‘lom baliqlarda kislorod tashish va immun
funksiyalarining me’yorida ekanligini anglatadi. Ular akvakultura sharoitidagi normal
fiziologik holatni ifodalaydi.
Parazitar kasallikka chalingan baliqlarda aniqlangan o‘zgarishlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
118
ISSN:3030-3613
Kasallangan baliqlarda
eritrotsitlar soni va gemoglobin darajasining pasayishi
,
aksincha,
leykotsitlar sonining oshishi
qayd etildi. Bu o‘zgarishlar gematologik
nuqtai nazardan
anemiya (kamqonlik)
va
leykositoz
(oq qon tanachalari sonining
ortishi) holatlariga mos keladi.
Eritrotsitlar soni ayrim hollarda
1.5 mln/mm³
gacha kamaygan,
Gemoglobin miqdori esa
60–70 g/l
atrofida bo‘lgan,
Leykotsitlar soni esa
30–40 ming/mm³
gacha ko‘tarilgan holatlar kuzatilgan.
Bu o‘zgarishlar baliq organizmida parazitlarning mavjudligi natijasida yuzaga
keladigan
immunologik stress
va
yallig‘lanish jarayonlari
bilan bog‘liq.
Asosiy aniqlangan parazitlar va ularning gematologik ta’siri:
Tadqiqot davomida parazitar zararlanish holatida ko‘proq quyidagi parazitlar
uchragan:
Dactylogyrus spp.
– jigar va jabra sohasini zararlovchi monogenetik
trematodalar.
Ichthyophthirius multifiliis
– “baliqda oq nuqtali kasallik”ni chaqiruvchi
infuzor.
Trichodina spp.
– teri va jabralarda joylashadigan suvo‘t parazitlari.
Ushbu parazitlar baliq organizmida surunkali yallig‘lanish, gematopoetik (qon
ishlab chiqarish) to‘qimalarda funksional buzilishlar va immun tizimning haddan
tashqari faollashuviga olib kelgan. Ayniqsa, Ichthyophthirius multifiliis bilan
zararlangan namunalarda
keskin leykositoz
va
eritrotsitlar sonining kamayishi
aniqlandi. Bu esa baliqlarda kislorod tashish qobiliyatining pasayishi va umumiy
fiziologik holatining yomonlashuviga sabab bo‘lgan.
Xulosa
Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, tolstolobik (Hypophthalmichthys
molitrix) va karp (Cyprinus carpio) baliqlarining qon ko‘rsatkichlari ularning sog‘lom
yoki parazitar kasallikka chalingan holatiga bevosita bog‘liq. Sog‘lom baliqlarda
eritrotsitlar, gemoglobin va leykotsitlar darajasi me’yorida bo‘lib, ularning fiziologik
holati barqaror ekanligi aniqlandi.
Parazitar kasallikka chalingan namunalarda esa eritrotsitlar soni va gemoglobin
miqdorining kamayishi, leykotsitlar sonining esa ortishi qayd etildi. Ushbu
gematologik o‘zgarishlar parazitlarning baliq organizmiga salbiy ta’siri natijasida
yuzaga kelayotganini, organizmning immun javobini faollashtirayotganini ko‘rsatadi.
Ayniqsa, Dactylogyrus, Ichthyophthirius multifiliis va Trichodina kabi parazitlar qon
ko‘rsatkichlariga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatgan.
Tadqiqot natijalari shuni tasdiqladiki, baliqlar qonining asosiy parametrlaridagi
o‘zgarishlar diagnostik mezon sifatida katta ahamiyatga ega bo‘lib, baliqchilik
xo‘jaliklarida parazitar kasalliklarni erta aniqlash, ularga qarshi kurashish va
profilaktika choralarini ishlab chiqishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
119
ISSN:3030-3613
tadqiqot baliq salomatligini monitoring qilishda va samarali boshqaruv tizimini
shakllantirishda amaliy ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Бердиев Ш.Р. Паразитология ва паразитар касалликлар. – Т.: «Fan va
texnologiya», 2017. – 280 б.
2.
Ахмедов У. Паразитлар биологияси. – Т.: «O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi», 2019. – 215 б.
3.
Қодиров Ж. Аквакультура асослари. – Т.: «Mehnat», 2016. – 324 б.
4.
Давлатов Ж. Аквариум ва балиқчилик хўжаликлари. – Тошкент: 2020. –
248 б.
5.
Ergashev A., Xudoyberdiyev Sh. Baliqchilikda parazit kasalliklar. – Namangan:
NDU nashriyoti, 2022. – 150 b.
6.
Никольский Г.В. Экология рыб. – Москва: Наука, 1974. – 367 с.
7.
Павловский Е.Н. Основы паразитологии. – Москва: МГУ, 1981. – 402 с.
8.
Кузнецов Л.А. Болезни пресноводных рыб. – Москва: Агропромиздат,
1992. – 336 с.
9.
Герасимов А.М., Журавлёв С.И. Гематология рыб. – Санкт-Петербург:
СПбГУ, 2003. – 192 с.
10.
Ильин А.В. Гельминты рыб и борьба с ними. – Ленинград: Наука, 1985. –
214 с.
11.
Roberts R.J.
Fish Pathology
. 4th ed. – Oxford: Wiley-Blackwell, 2012. – 472 p.
12.
Wedemeyer G.
Physiology of Fish in Intensive Culture Systems
. – Springer,
1996. – 232 p.
13.
Noga E.J.
Fish Disease: Diagnosis and Treatment
. – Wiley-Blackwell, 2010. –
519 p.
14.
Woo P.T.K.
Fish Diseases and Disorders. Volume 1: Protozoan and Metazoan
Infections
. – CABI Publishing, 2006. – 791 p.
15.
Palikova M., Navratil S. "Blood parameters in fish as indicators of disease",
Acta
Vet. Brno
, 2004; 73: 289–298.
16.
Hrubec T.C., Smith S.A. "Hematology of Fish", in
Schalm’s Veterinary
Hematology
, Wiley-Blackwell, 2010.
17.
Tavares-Dias M., Moraes F.R. "Hematological and biochemical reference
intervals for freshwater fish",
Fish Physiol Biochem
, 2007; 33: 21–26.
18.
Çelik E.Ş., "Parasitological and hematological examination of fish infected with
Trichodina spp.",
Turkish Journal of Veterinary and Animal Sciences
, 2004.
19.
Rehulka J. "Hematological analysis in rainbow trout under stress conditions",
Acta Vet Brno
, 2000; 69(4): 289–295.
20.
Barham W.T. et al. "The role of blood parameters in the diagnosis of fish
diseases",
Aquaculture Research
, 2001.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
120
ISSN:3030-3613
21.
Bashir S. et al. "Effects of parasitic infestation on hematological indices of fish",
International Journal of Fisheries and Aquatic Studies
, 2018; 6(3): 155–159.
22.
Khan R.A. "Blood parameters as diagnostic tools in parasitized fish",
Journal of
Fish Biology
, 1990.
23.
Molnár K. "Parasitic infections of Hungarian fish species",
Acta Veterinaria
Hungarica
, 1994.
24.
Шарипов З.Ф., Алимов А.Ш. Биология ва экология балиқлар. – Тошкент:
«O‘qituvchi», 2002. – 245 б.
25.
Бабаев Ш.Ҳ. Балиқлар физиологияси. – Самарқанд: 2020. – 182 б.
