T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
47
ISSN:3030-3613
ENDOKRIN SISTEMA: ILMIY SHARH
Ilmiy rahbar:
Ibodulla Tursinmetov
2-son Davolash fakulteti
117-”A”guruh talabasi
Abdinumonova Osiyo
Annotatsiya
Ushbu maqolada endokrin sistemaning inson organizmidagi asosiy tarkibiy
qismlari, ularning vazifalari, gormonlar orqali amalga oshiriladigan muvozanat va
regulyatsiya jarayonlari, shuningdek, ushbu sistemaning buzilishi bilan bog‘liq keng
tarqalgan kasalliklar ilmiy asosda
Kalit so‘zlar:
Endokrin sistema, Gormonlar, Gipofiz bezi, Qalqonsimon bez,
Buyrak usti bezlari, Pankreas, Homeostaz, Metabolizm, Endokrin kasalliklar, Inson
fiziologiyasi sharhlanadi.
Kirish
Endokrin sistema — bu bezlardan tashkil topgan tizim bo‘lib, u organizmda
gormonlar ishlab chiqarish va ularni qon orqali turli organlarga yetkazib berish orqali
homeostazni saqlaydi. Bu tizim asab sistemasiga parallel holda ishlaydi va moddalar
almashinuvi, o‘sish, rivojlanish, reproduktiv faoliyat va emotsional holatlarni
boshqaradi.
Asosiy Endokrin Bezlar va Ularning Vazifalari
Gipotalamus va gipofiz bezi:
Markaziy boshqaruv markazi sifatida gipotalamus gipofiz bezini boshqaradi.
Gipofiz esa boshqa endokrin bezlarni faoliyatini nazorat qiladi.
Qalqonsimon bez:
Metabolizmni tartibga soluvchi gormonlarni (T3 va T4) ishlab chiqaradi.
Buyrak usti bezlari:
Stressga
javob
beruvchi
gormonlar
(adrenalin,
kortizol)
ishlab
chiqaradi.Endokrin Sistema: Ilmiy Sharh
Oshqozon osti bezi (pankreas):
Qand miqdorini boshqaruvchi insulinni va glyukagonni ishlab chiqaradi.
Jinsiy bezlar:
Ayollarda tuxumdonlar estrogen va progesteron ishlab chiqaradi, erkaklarda esa
moyaklar testosteronni ishlab chiqaradi.
Endokrin sistemalar patologiyasi — bu ichki sekretsiya bezlari faoliyatining
buzilishi natijasida yuzaga keladigan kasalliklar majmuasidir. Bu kasalliklar
bezlarning gormon ishlab chiqarishida ortiqcha yoki yetishmovchilik bo‘lishi bilan
bog‘liq bo‘ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
48
ISSN:3030-3613
Quyida asosiy endokrin bezlar va ularning patologiyalari keltirilgan:
Gipofiz bezi patologiyalari
Gigantizm – bolalikda o‘sish gormoni ortiqcha ishlab chiqadi, natijada haddan
tashqari bo‘y o‘sishi yuz beradi.
Akromegaliya – o‘sish gormoni kattalarda ortadi, qo‘l-oyoqlar, burun, jag’ kabi
a’zolar kattalashadi.
Gipofizar nanizm (patologik mittilik) – o‘sish gormoni yetishmaydi, odam juda
past bo‘yli bo‘ladi.
Qalqonsimon bez (shakal) patologiyalari
Gipotireoz – qalqonsimon bez gormonlari kam ishlab chiqariladi. Belgilari:
sustlik, sovuqsevarlik, semirish.
Gipertireoz (Basedow kasalligi) – gormonlar ortiqcha ishlab chiqariladi.
Belgilari: yurak urishining tezlashuvi, ozish, ko‘zning qonga to‘lishi.
Zob (guatr) – qalqonsimon bez kattalashadi, yod yetishmovchiligi asosiy sabab.
Qalqonsimon osti bezlari (paratireoid)
Gipoparatiroz – kaltsiy almashinuvi buziladi, mushak qaltirashi va qattiqlashishi
yuz beradi.
Giperparatiroz – suyaklar mo‘rtlashadi, qon tarkibida kaltsiy ortadi.
Buyrak usti bezlari patologiyasi
Kushing sindromi – kortizol ortiqcha ishlab chiqariladi. Belgilari: semirish
(asosan yuz va qorin), yuzi yumaloqlashadi, qandli diabet rivojlanadi.
Addison kasalligi – kortizol kam ishlab chiqariladi. Belgilari: charchoq, terining
qorayishi, bosimning tushishi.
Oshqozon osti bezi (insulin ishlab chiqaradi)
Qandli diabet (1- va 2-turi)
1-tur: Insulin umuman ishlab chiqarilmaydi (asosan yosh bolalarda).
2-tur: Insulin ishlab chiqadi, lekin tanada uning ta’siri pasaygan.
Belgilari: chanqoq, ko‘p siyish, vazn yo‘qotish, yaralar sekin bitadi.
Jinsiy bezlar (testosteron, estrogen) buzilishi
Erta balog‘atga yetish yoki kechikishi
Bezorilik (impotensiya), bepushtlik
Polikistik tuxumdon sindromi (ayollarda) – gormonal muvozanat buzilishi,
hayzning tartibsizligi.1. Endokrin va Nerv Tizimi O‘rtasidagi Aloqa
Endokrin tizim va nerv tizimi organizmning muvozanatli faoliyatini
ta’minlashda birgalikda ishlaydi. Nerv tizimi tezkor javob qaytarsa, endokrin tizim
sekinroq, lekin uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatadi.
Gipotalamus – bu miya tarkibidagi markaz bo‘lib, gipofiz bezining faoliyatini
boshqaradi. U endokrin va nerv tizimi o‘rtasidagi “ko‘prik” hisoblanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
49
ISSN:3030-3613
Misol: Stress holatida gipotalamus – gipofiz – buyrak usti bezlari o‘rtasida
gormonlar orqali reaksiya yuz beradi (HPA o‘qi).
Endokrin Bezlarning Turlari
Endokrin bezlar 3 asosiy turga bo‘linadi:
To‘liq endokrin bezlar – faqat gormon ishlab chiqaradi (masalan, gipofiz,
qalqonsimon bez).
Aralash bezlar – ham gormon, ham boshqa moddalarni ishlab chiqaradi.
Masalan, oshqozon osti bez (insulin – endokrin; ovqat hazm qilish fermentlari –
ekzokrin).
Tashqi sekretsiya (ekzokrin) va endokrin faoliyatga ega organlar – jigar, buyrak,
yurak, hatto yog’ to‘qimalari ham ayrim gormonlar ishlab chiqaradi.
Yordamchi Endokrin Organlar
Endokrin tizimda ba’zi organlar asosiy bo‘lmagan bo‘lsa-da, muhim gormonlar
ishlab chiqaradi:
Timus (ko‘krak orti bez) – bolalikda faol bo‘ladi, immun tizim rivojida muhim.
Epifiz (shamcha bez) – miya ichida joylashgan; melatonin ishlab chiqaradi. Bu
gormon uyqu-uyg‘oqlik ritmini boshqaradi.
Yurak – ANP (atrial natriuretik peptid) ishlab chiqaradi, qon bosimini
pasaytiradi.
Yog‘ to‘qimalari – leptin gormoni ishlab chiqaradi, bu ishtahani nazorat qiladi.
Gormonlarning Xususiyatlari
Gormonlar juda kichik miqdorlarda ta’sir ko‘rsatadi.
Ular maqsadli hujayralarga borib, faqat ularni ta’sirlantiradi (bu hujayralarda
maxsus retseptorlar bo‘ladi).
Gormonlar qon orqali butun tanaga tarqalsa-da, faqat kerakli joyda ta’sir
ko‘rsatadi.
Ular yordamchi, faollashtiruvchi yoki bostiruvchi bo‘lishi mumkin.
Endokrin Sistema Buzilishi va Atrof-muhit
So‘nggi yillarda ekologik omillar ham endokrin tizimga ta’sir qilishi aniqlangan:
Endokrin buzuvchilar (masalan, plastiklarda uchraydigan BPA, pestitsidlar)
ba’zi gormonlarning ishlab chiqarilishi yoki ta’sirini buzadi.
Ular bepushtlik, semizlik, erta balog‘at yoki qalqonsimon bez kasalliklarini
keltirib chiqarishi mumkin.
Endokrin Kasalliklarda Diagnostika va Davolash
Qon va siydik tahlillari orqali gormonlar miqdori aniqlanadi.
Ultratovush (UZI), KT va MRI yordamida bezlarning tuzilmasi tekshiriladi.
Gormonal terapiya: yetishmayotgan gormonlar tashqaridan beriladi (masalan,
insulin, tiroksin).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
50
ISSN:3030-3613
Jarrohlik yoki radiatsion davolash ba’zi holatlarda (masalan, bez o‘simtalari)
qo‘llaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Tortora, G. J., & Derrickson, B. (2017). Principles of Anatomy and Physiology.
15th Edition. Wiley.
2.
Martini, F. H., Nath, J. L., & Bartholomew, E. F. (2018). Fundamentals of Anatomy
& Physiology. 11th Edition. Pearson.
3.
Hall, J. E., & Guyton, A. C. (2020). Guyton and Hall Textbook of Medical
Physiology. 14th Edition. Elsevier.
4.
Sherwood, L. (2015). Human Physiology: From Cells to Systems. 9th Edition.
Cengage Learning.
5.
Sultonov, M., & Rajabov, M. (2021). Tibbiy biologiya va fiziologiya asoslari.
Toshkent: O‘zbekiston Tibbiyot Akademiyasi nashriyoti.
6.
MedlinePlus. (2024). Endocrine System. U.S. National Library of Medicine.
7.
Mayo Clinic. (2024). Hormones and the Endocrine System.
