T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
41
ISSN:3030-3613
ELEKTR STANTSIYA. ELEKTR JIHOZLARI FANI.
Qodirova Nargiza Tohirjon qizi.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada elektr stantsiyalarning turlari, ularning ishlash
prinsiplari hamda energetika tizimidagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy
texnologiyalar asosida faoliyat yuritayotgan issiqlik, gidro, atom va quyosh elektr
stantsiyalari haqida ma’lumot beriladi. Elektr stantsiyalarining ekologik ta’siri va
energiya manbalarining barqaror rivojlanishdagi ahamiyati ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
elektr stantsiya, energetika, issiqlik elektr stantsiyasi, gidroelektr
stantsiya, atom energiyasi, quyosh energiyasi, ekologik xavfsizlik, barqaror rivojlanish
Zamonaviy jamiyat hayotini elektr energiyasiz tasavvur qilish mushkul. Har
qanday sanoat korxonasi, transport vositasi yoki uy-ro‘zg‘or texnikasi uzluksiz elektr
ta’minotiga muhtoj. Elektr energiyasining asosiy manbai esa elektr stantsiyalaridir.
Elektr stantsiyalar turli tabiiy resurslardan foydalangan holda energiyani elektr tokiga
aylantiradi. Bugungi kunda issiqlik, gidro, atom va muqobil energiya manbalariga
asoslangan elektr stantsiyalar keng qo‘llanilmoqda. Ularning har biri o‘ziga xos
texnologik jarayonlarga ega bo‘lib, energetika xavfsizligi va ekologik muvozanatda
muhim o‘rin tutadi. Ushbu ishda elektr stantsiyalarining turlari, ularning ishlash
prinsipi hamda amaliy ahamiyati haqida fikr yuritiladi.
Elektr energiyasi insoniyat hayotining ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, uni
ishlab chiqarish va uzatishda elektr stantsiyalarning o‘rni beqiyosdir. Elektr
stantsiyalar turli tabiiy manbalar – gaz, ko‘mir, suv, quyosh nuri, shamol va hatto atom
energiyasi orqali ishlaydi. Ular bir necha asosiy turlarga bo‘linadi:
Issiqlik elektr stantsiyalari (IES):Bu turdagi stantsiyalar yoqilg‘i (ko‘mir, gaz yoki
neft) yoqish orqali issiqlik energiyasi hosil qiladi, bu energiya esa suvni bug‘ga
aylantirib, turbinalarni harakatga keltiradi. Turbinalar generatorlar yordamida elektr
tokini hosil qiladi. IESlar O‘zbekistonda eng keng tarqalgan elektr manbalaridan
biridir.
Gidroelektr stantsiyalar (GES):GESlar suv oqimining mexanik energiyasidan
foydalanadi. Suv turbinalarni aylantirib, generatorlar orqali elektr energiyasi ishlab
chiqariladi. Bu stantsiyalar toza va ekologik xavfsiz hisoblanadi, biroq ularni qurish
uchun katta suv resurslari va maxsus geografik sharoit talab etiladi.
Atom elektr stantsiyalari (AES):AESlar atom yadrosining parchalanishidan
hosil bo‘ladigan issiqlik energiyasidan foydalanadi. Bu energiya yordamida bug‘ hosil
qilinib, turbinalarni harakatlantiradi. AESlar katta quvvatga ega bo‘lib, uzoq muddat
ishlashi mumkin. Biroq xavfsizlik va chiqindilarni saqlash masalasi bu stantsiyalar
uchun dolzarbdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
42
ISSN:3030-3613
Muqobil (yashil) energiyaga asoslangan stantsiyalar:Quyosh, shamol va biogaz
kabi manbalarga asoslangan elektr stantsiyalar bugungi kunda ekologik xavfsizlik va
barqaror rivojlanish nuqtai nazaridan dolzarbdir. Quyosh panellari va shamol
turbinalari yordamida ishlab chiqarilgan energiya tabiatga zarar yetkazmaydi hamda
uzoq muddatli foyda keltiradi.
Elektr stantsiyalarning ahamiyati:Elektr stantsiyalar iqtisodiy taraqqiyot,
sanoatning ishlashi, ijtimoiy xizmatlar va aholi farovonligi uchun asosiy omildir.
Ularning samarali ishlashi energetik xavfsizlikni ta’minlaydi, barqaror rivojlanish
uchun zamin yaratadi.
Elektr stantsiyalarning ekologik ta’siri:Ba’zi elektr stantsiyalar, ayniqsa issiqlik
stantsiyalari, atmosferaga ko‘p miqdorda karbonat angidrid (CO₂), azot oksidi (NOx)
va boshqa zararli gazlarni chiqaradi. Bu global isish, havoning ifloslanishi va iqlim
o‘zgarishiga olib keladi. Shuning uchun ko‘plab davlatlar muqobil va ekologik toza
energiya manbalariga o‘tishga intilmoqda.
O‘zbekistondagi elektr stantsiyalar holati:O‘zbekiston energetika sohasida
issiqlik elektr stantsiyalari ustunlik qiladi. Navoi, Sirdaryo, Talimarjon kabi yirik
IESlar mamlakatning asosiy energiya manbalari hisoblanadi. So‘nggi yillarda quyosh
va shamol elektr stantsiyalari qurilishi yo‘lga qo‘yilgan. Masalan, Navoiy va
Qashqadaryo viloyatlarida quyosh panellari asosidagi stantsiyalar faoliyat yuritmoqda.
Energiya tejamkorligi va raqamli texnologiyalar:Zamonaviy elektr stantsiyalarida
raqamli boshqaruv tizimlari, avtomatlashtirilgan nazorat, sun’iy intellekt va IoT
texnologiyalari qo‘llanilmoqda. Bu texnologiyalar yordamida energiya ishlab
chiqarish samaradorligi oshadi, nosozliklar oldindan aniqlanadi va ekspluatatsiya
xarajatlari kamayadi.
Elektr energiyasini uzatish va taqsimlash tizimi:Elektr stantsiyada ishlab
chiqarilgan energiya bevosita iste’molchiga yetib bormaydi. Avval u yuqori
kuchlanishli elektr tarmoqlari orqali uzatiladi (masalan, 110 kV, 220 kV, 500 kV
kuchlanishda). Keyin esa past kuchlanishli transformator punktlari orqali uylar,
korxonalar va muassasalarga taqsimlanadi. Bu jarayon energiya yo‘qotishlarini
kamaytirish va xavfsizlikni ta’minlash uchun muhimdir.
Elektr stantsiyalarining ishlash prinsipi (qisqacha):Har qanday elektr
stantsiyaning asosiy vazifasi – mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantirishdir.
Bu jarayon generator yordamida amalga oshiriladi. Masalan:
Issiqlik stantsiyasida yoqilg‘i yonib, suvni bug‘ga aylantiradi → bug‘ turbina
bilan generatorni aylantiradi → elektr hosil bo‘ladi.
GESda suv oqimi turbinalarni aylantiradi → generator harakatga keladi → elektr
tok hosil bo‘ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
43
ISSN:3030-3613
Shamol turbinalarida esa shamol kuchi pichoqlarni aylantiradi → generator
orqali elektr ishlab chiqariladi.
Energiya ishlab chiqarish va iste’mol o‘rtasidagi muvozanat:Elektr energiyasi
omborlarda katta hajmda saqlanmaydi, shuning uchun ishlab chiqarish va iste’mol
o‘rtasida doimiy muvozanat bo‘lishi kerak. Agar ishlab chiqarish ortiqcha bo‘lsa,
energiya isrof bo‘ladi yoki tizim ishdan chiqadi. Kam bo‘lsa, elektr uzilishi yuz beradi.
Shu sababli elektr stantsiyalar real vaqt rejimida boshqariladi.
Jahonda eng yirik elektr stantsiyalar:
Xitoydagi Three Gorges Dam – dunyodagi eng katta GES bo‘lib, yillik ishlab
chiqarish quvvati 100 TWh dan ortiq.
Kashiwazaki-Kariwa (Yaponiya) – eng yirik AESlardan biri.
Bhadla Solar Park (Hindiston) – dunyodagi eng katta quyosh elektr
stantsiyalaridan biri.
Elektr stantsiyalarining iqtisodiy ta’siri:Yirik elektr stantsiyalar nafaqat energiya
manbai, balki ish o‘rinlari, infratuzilma rivoji va hududiy iqtisodiyotning o‘sishi uchun
ham muhim vosita hisoblanadi. Ko‘plab hududlarda stantsiya atrofida shaharchalar,
yo‘llar, texnik kollejlari vujudga kelgan.
Xulosa
Elektr stantsiyalar zamonaviy jamiyatning asosiy infratuzilma obyektlaridan biri
hisoblanadi. Ular orqali turli tabiiy manbalardan elektr energiyasi olinib, sanoat,
transport, sog‘liqni saqlash, ta’lim va boshqa sohalarning uzluksiz faoliyati
ta’minlanadi. Issiqlik, gidro, atom va muqobil elektr stantsiyalari har xil texnologiyalar
asosida ishlasa-da, ularning barchasi inson hayoti va iqtisodiy rivojlanishda muhim
o‘rin tutadi.
Bugungi kunda ekologik xavfsizlik, energiya tejash va muqobil manbalarni
kengaytirish dolzarb masalaga aylangan. Shuning uchun elektr stantsiyalarni
modernizatsiya qilish, zamonaviy texnologiyalar joriy etish va barqaror energiya
tizimini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Савельев Н. Ф. Электрические станции // Энциклопедический словарь
Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
2.
Рыжкин В. Я. Тепловые электрические станции. — М.: Энергия, 1976. — 448
с. — 20 000 экз.
