T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
32
ISSN:3030-3613
KIMYO. UGLEVODLAR
Abdusamatova Zarnigor Maxammadjon qizi
Annotatsiya:
Mazkur ishda uglevodlarning kimyoviy tuzilishi, turlari, xossalari
va biologik ahamiyati haqida umumiy ma’lumotlar bayon etilgan. Uglevodlar —
organizm uchun asosiy energiya manbai bo‘lib, monosaxaridlar, disaxaridlar va
polisaxaridlar kabi turlarga bo‘linadi. Ularning tuzilishi, reaksiyaga kirishish
xususiyatlari va sanoatdagi qo‘llanilishi haqida tahlillar keltirilgan. Shuningdek, hayot
uchun muhim bo‘lgan glyukoza, saxaroza va kraxmal kabi uglevodlar misolida
ularning kimyoviy xossalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
uglevodlar,
monosaxaridlar,
disaxaridlar,
polisaxaridlar,
glyukoza, saxaroza, kraxmal, kimyoviy xossalar, energiya manbai, organik birikmalar.
Uglevodlar — tirik organizmlar hayotida muhim o‘rin tutuvchi organik
birikmalardan biridir. Ular tarkibida uglerod, vodorod va kislorod atomlari bo‘lib,
asosan energiya manbai sifatida xizmat qiladi. Uglevodlar nafaqat oziq-ovqat
mahsulotlarining asosiy tarkibiy qismlaridan biri, balki hujayra tuzilmasining muhim
elementlari hisoblanadi. Ular biologik jarayonlarda, xususan, modda almashinuvida
faol ishtirok etadi. Ushbu bobda uglevodlarning tuzilishi, kimyoviy va fizik xossalari,
hamda ularning turli sohalardagi qo‘llanilish xususiyatlari haqida fikr yuritiladi.
Uglevodlar – bu tarkibida uglerod (C), vodorod (H) va kislorod (O) atomlari
mavjud bo‘lgan organik birikmalardir. Ularning umumiy formulasi (CH₂O)ₙ
ko‘rinishida ifodalanadi. Uglevodlar tabiiy holda o‘simlik va hayvon organizmlarida
uchraydi. Ayniqsa, fotosintez jarayonida o‘simliklar atmosferadagi karbonat angidrid
va suvdan foydalanib uglevodlar hosil qiladi.
Uglevodlar turlari. Uglevodlar tuzilishi va murakkabligiga qarab quyidagi guruhlarga
bo‘linadi:
Monosaxaridlar – eng oddiy uglevodlar bo‘lib, tarkibida bitta glyukoza
molekulasi mavjud (masalan, glyukoza, fruktoza).
Disaxaridlar – ikki monosaxarid birikmasidan iborat (masalan, saxaroza,
laktoza, maltoza).
Polisaxaridlar – ko‘p sonli monosaxarid zanjirlaridan tashkil topgan murakkab
uglevodlar (masalan, kraxmal, glikogen, tsellyuloza).
Monosaxaridlarning xossalari. Monosaxaridlar rangsiz, suvda yaxshi eriydigan
va shirin ta’mga ega moddalardir. Ular aldehid yoki keton guruhlarini o‘z ichiga
olganligi sababli, kimyoviy jihatdan faol hisoblanadi. Glyukoza misolida uni Fehling
reaktivi bilan oksidlab, qizil cho‘kma hosil qilish mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
33
ISSN:3030-3613
Disaxaridlar va ularning gidrolizi. Disaxaridlar gidrolizlanganda ikkita monosaxarid
molekulasiga parchalanadi. Masalan:Saxaroza + H₂O → glyukoza + fruktoza. Ular
ham suvda eriydi va ko‘pincha shirinlik beruvchi modda sifatida
ishlatiladi.Polisaxaridlar va biologik roli. Polisaxaridlar ko‘pincha suvda erimaydi,
tuzilmasi murakkab, ammo energiya zaxirasi va strukturaviy rol o‘ynaydi:
Kraxmal – o‘simliklarda energiya zahirasi sifatida;
Glikogen – hayvonlar jigarida va mushaklarida zahira modda;
Tsellyuloza – o‘simlik hujayra devorining asosiy materiali.
Uglevodlarning amaliy ahamiyati. Uglevodlar oziq-ovqat sanoatida, farmatsevtikada,
to‘qimachilik va kimyo sanoatida keng qo‘llaniladi. Shuningdek, organizmda tez
parchalanib energiya ajratadi, bu esa hayot faoliyati uchun muhim hisoblanadi.
Uglevodlarning organizmdagi vazifalari. Uglevodlar tirik organizmlarda bir
nechta muhim funksiyalarni bajaradi:
Energiya manbai – 1 gramm uglevod parchalanganda taxminan 17,6 kJ (4,2
kkal) energiya ajraladi.
Zahira modda – glyukoza ortiqcha bo‘lsa, glikogen shaklida jigar va
mushaklarda saqlanadi.
Strukturaviy rol – tsellyuloza o‘simliklar hujayra devorini hosil qiladi;
mukopolisaxaridlar esa hayvon to‘qimalarida mavjud.
Biologik aloqadorlik – uglevodlar hujayralararo aloqa, immun tizimi va
gormonlar faoliyatida ham ishtirok etadi.
Uglevodlarning sanoatdagi qo‘llanilishi. Uglevodlar turli sohalarda keng qo‘llaniladi:
Oziq-ovqat sanoatida – saxaroza, glyukoza siroplari, kraxmal va sellyuloza;
Farmatsevtikada – dori vositalarini tayyorlashda o‘ramchi yoki biriktiruvchi
sifatida;
To‘qimachilikda – kraxmal matolarni qotirishda qo‘llaniladi;
Kimyo sanoatida – qog‘oz ishlab chiqarishda sellyuloza asosiy xom ashyo
hisoblanadi.
Uglevodlar bilan bog‘liq sog‘liq muammolari. Uglevodlar foydali modda bo‘lishiga
qaramay, ularni me’yoridan ortiq iste’mol qilish ayrim muammolarga sabab bo‘lishi
mumkin:
Qandli diabet – glyukoza almashinuvining buzilishi bilan bog‘liq kasallik;
Semizlik – ortiqcha energiya glikogen va yog‘ shaklida to‘planadi;
Tish kasalliklari – saxaroza va boshqa oddiy uglevodlar tish emalini yemiradi.
Shuning uchun uglevodlarni me’yorida va muvozanatli iste’mol qilish zarur.
Xulosa
Uglevodlar tirik organizmlar uchun asosiy energiya manbai bo‘lib, ularning
kimyoviy tuzilishi va turlari hayotiy jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
34
ISSN:3030-3613
Monosaxaridlar, disaxaridlar va polisaxaridlar shaklida mavjud bo‘lgan uglevodlar
organizmda energiya ta’minoti, modda almashinuvi va strukturalarni tashkil etishda
faol ishtirok etadi. Uglevodlarning sanoat va tibbiyot sohalaridagi qo‘llanilishi
ularning ahamiyatini yanada oshiradi. Shu bilan birga, uglevodlarni me’yorida iste’mol
qilish sog‘liqni saqlash uchun muhimdir, chunki ortiqcha miqdorda qabul qilish turli
kasalliklar xavfini oshiradi. Uglevodlar kimyosi va biologiyasi bo‘yicha chuqur
bilimlar ushbu moddalarning hayotdagi o‘rni va ahamiyatini yaxshiroq tushunishga
yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O.Ya.Neyland. Organik kimyo. M: " Viysshya shkola". 1990. S.615-63
2.
З.У.Хидирова. Значение удобрений в национальной экономике. Scientific
lmpulse 2(20),334-344.
3.
Mineral o‘gitlarni ishlab chiqarishda turli texnologik jarayonlar. X.Z.Uralovna
Научный Фокус 1(11), 295-307
4.
Organik kimyo. O‘quv qo'llanma. Туробжонов С.М, Eshmuhamedov M.A,
IsmailovR.I, Urinov U.K, 2020.365
5.
Organik kimyo elektron o‘quv qo‘llanma. Ixtiyarova G.A. Ixtiyarova G.A.365
