T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
279
ISSN:3030-3613
ZAMONAMIZ YOSHLARIMIZNING OGʻZAKI NUTQIDA SOʻZ
BOYLIGINING KAMAYISH SABABLARI VA NUTQNI OʻSTIRISH
USULLARI
Kenjayev Sindor Faxriddin o‘g‘li,
ToshDOʻTAU OTAT fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘quvchilarning og‘zaki nutqida uchrab
turadigan kamchiliklar, so‘z boyligining kamayish sabablari va ularni oldini olish
usullari haqida so‘z boradi. O‘quvchilar nutqiga ijtimoiy tarmoqlarning, ommaviy
axborot vositalarining qay darajada ta’siri yoritilgan. Bundan tashqari, nutqni o‘stirish
shartlari maqolada birma-birma sanab o‘tilgan va nutq o‘stirish yo‘nalishlari
keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Og‘zaki nutq, qoida, ijtimoiy tarmoqlar, jamiyat, talaffuz, tajriba.
Article:
This article discusses the shortcomings of students' oral speech, the
reasons for the decrease in vocabulary, and methods for preventing them. The extent
to which social networks and mass media influence students' speech is highlighted. In
addition, the article lists the conditions for developing speech one by one and presents
directions for developing speech.
Keywords:
Oral speech, rule, social networks, society, pronunciation,
experience.
Аннотация:
В статье рассматриваются нарушения, возникающие в устной
речи учащихся, причины потери словарного запаса и методы выявления
проблем. В какой степени учащиеся обеспечены социальными сетями и
социальной информацией? Кроме того, направления развития речи перечислены
по порядку в вопросах развития речи.
Ключевые слова:
Устная речь, правило, социальная сфера, общество,
произношение, опыт.
Nutq - ma’lum qoidalar asosida yaratilgan til tuzilmalari orqali odamlar
oʻrtasidagi tarixan shakllangan muloqot shakli. Hisoblash jarayoni, bir tomondan, til
(nutq) vositalari bilan fikrni bayon qilish va shakllantirishni, ikkinchi tomondan, til
tuzilmalarini idrok etish va ularni tushunishni oʻz ichiga oladi. Nutq ogʻzaki muloqot
hisoblanadi. Nutq psixolingvistik jarayon boʻlib, inson tillari mavjudligining ogʻzaki
shaklidir. Insonning oʻtmishda ham, hozirgi paytda ham umuminsoniy tajribasidan
foydalanishga imkon bergan eng muhim yutugʻi mehnat faoliyati asosida rivojlangan
nutq aloqasi edi. Nutq harakatdagi tildir. Til - bu soʻzlarni ularning ma’nolari va
sintaksisi bilan oʻz ichiga olgan belgilar tizimi - jumlalardan tuziladigan qoidalar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
280
ISSN:3030-3613
toʻplami. Nutq, bevosita til bilan bogʻliq boʻlgan jarayon. Shu nuqtayi nazardan tilning
quyidagi asosiy funksiyalari ajralib turadi:
- ijtimoiy-tarixiy tajribaning mavjudligi, uzatilishi va oʻzlashtirilishi vositasi;
- aloqa vositalari (aloqa).
I.P.Pavlov
ta’kidlaganidek, faqat nutq faoliyati odamga voqelikni mavhumlash
va umumlashtirish imkoniyatini beradi, bu esa inson tafakkurining oʻziga xos
xususiyati hisoblanadi.
Bugungi globallashuv davrida til – har bir xalqning maʼnaviy boyligi, milliy
o‘zligini ifodalovchi asosiy vosita sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa,
yosh avlodning og‘zaki nutq boyligi jamiyat madaniyatining muhim ko‘rsatkichlaridan
biridir. Ammo afsuski, so‘nggi yillarda zamonaviy yoshlarning og‘zaki nutqida so‘z
boyligi kamayib borayotgani kuzatilmoqda. Bu holat bevosita bir nechta ijtimoiy,
madaniy va texnologik omillar bilan bog‘liq. Avvalo, bugungi yoshlar orasida
kitobxonlik madaniyatining pasaygani sezilarli darajada ta’sir qilmoqda. Badiiy va
ilmiy adabiyotlarni mutolaa qilish so‘z boyligini oshirish, fikrni aniq va ravon ifoda
eta olish ko‘nikmasini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ammo hozirgi
yoshlarning katta qismi vaqtlarini ko‘proq telefon, kompyuter va boshqa raqamli
qurilmalar bilan o‘tkazmoqda. Ikkinchi muhim omil – ijtimoiy tarmoqlarning ta’siridir.
Yoshlar orasida ommalashgan ijtimoiy tarmoqlarda qisqa, sodda, ko‘pincha adabiy
me’yorlarga zid bo‘lgan jumlalar ishlatiladi. Bu esa ularning nutqida so‘zlarning
xilma-xilligi yo‘qolib borishiga olib keladi. Bundan tashqari, ingliz tilidan yoki boshqa
xorijiy tillardan kirib kelgan so‘zlarning ko‘p ishlatilishi ham ona tilidagi boy so‘zlarni
siqib chiqaradi. Shuningdek, maktab va oliy taʼlim muassasalarida og‘zaki nutqni
rivojlantirishga yetarlicha e’tibor berilmayotgani ham muammo hisoblanadi. Dars
jarayonlarida asosan yozma ishlar baholanadi, og‘zaki muloqotga esa ikkinchi darajali
vazifa sifatida qaraladi. Bu esa yoshlarning o‘z fikrini erkin, aniq va to‘g‘ri ifodalash
qobiliyatini sustlashtiradi. Ommaviy axborot vositalari, televideniye va internetda
keng tarqalgan ommaviy madaniyat ham yoshlar nutqiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Chunki bu platformalarda ko‘pincha sodda, ba’zida esa nuqtai nazardan yiroq, qoloq
uslubdagi nutqlar tarqatiladi. Natijada yoshlar boy va ifodali nutqni emas, balki
soddalashtirilgan, hatto lo‘nda bo‘lsa-da mazmunsiz iboralarni ko‘proq qo‘llashga
odatlanadi. Zamonamiz yoshlarining og‘zaki nutqida so‘z boyligining kamayishiga
ko‘plab omillar sabab bo‘lmoqda. Bu esa tilimiz boyligining yo‘qolishiga, milliy
o‘zligimizga putur yetkazishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, ta’lim tizimida, oilada
va jamiyatda yoshlarning og‘zaki nutqini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish,
ularni kitobxonlikka, sof va boy tilni qadrlashga undash dolzarb masala bo‘lib
qolmoqda.
Lekin shu nutqni o‘stirishning ham bir qancha usullari mavjud. Agar oʻquvchi
va uning tildan bajargan ishlari koʻzda tutilsa, nutq oʻstirish deganda tilni har
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
281
ISSN:3030-3613
tomonlama (talaffuzi, lugʻati, sintaktik qurilishini, bogʻlanishli nutqni) faol amaliy
oʻzlashtirish tushuniladi. Agar oʻqituvchi koʻzda tutilsa, nutq oʻstirish deganda,
oʻquvchilarning tilning talaffuzi, lugʻati, sintaktik qurilishi va bogʻlanishli nutqni faol
egallashlariga yordam beradigan metod va usullarni qoʻllash tushuniladi. Shuning
uchun ham Milliy oʻquv dasturiga koʻra oʻquvchilarda nutqiy kompetensiyani
shakllantirishga e’tibor beriladi va sinflar kesimida amalga oshiriladi. Nutq faoliyati
uchun, shuningdek, oʻquvchilar nutqini oʻstirish uchun bir necha
shartga
rioya qilish
zarur:
1. Kishi nutqining yuzaga chiqishi uchun talab boʻlishi kerak. Oʻquvchilar
nutqini oʻstirishning metodik talabi oʻquvchi oʻz fikrini, nimanidir ogʻzaki yoki yozma
bayon qilish xohishini va zaruriyatini yuzaga keltiradigan vaziyat yaratish hisoblanadi.
2. Har qanday nutqning mazmuni, materiali boʻlishi lozim. Bu material
qanchalik toʻliq, boy, qimmatli boʻlsa, uning bayoni shunchalik mazmunli boʻladi.
Shunday ekan, oʻquvchilar nutqini oʻstirishning ikkinchi sharti nutqqa oid
mashqlarning materiali haqida boʻlib, oʻquvchi nutqi mazmunli boʻlishi uchun
gʻamxoʻrlik qilish hisoblanadi.
3. Fikr tinglovchi tushunadigan soʻz, soʻz birikmalari, gap, nutq oborotlari
yordamida ifodalansagina tushunarli boʻladi. Shuning uchun nutqni muvaffaqiyatli
oʻstirishning uchinchi sharti − nutqni til vositalari bilan qurollantirish hisoblanadi.
Oʻquvchilarga til namunalarini berish, ular uchun yaxshi nutqiy sharoit yaratish zarur.
Nutqni eshitish va undan oʻz tajribasida foydalanish natijasida bolalarda ta’lim
metodikasi asoslanadigan ongli ravishda “tilni sezish” shakllanadi. Nutq oʻstirishning
metodik sharti nutqiy faoliyatning keng tizimini yaratish, ya’ni, birinchidan, yaxshi
nutq namunasini idrok etish, ikkinchidan, oʻrgangan til vositalaridan foydalanib, oʻz
fikrini bayon etish uchun sharoit yaratish hisoblanadi. Bola tilni nutqiy faoliyat
jarayonida oʻzlashtiradi. Buning oʻzi yetarli emas, chunki u nutqni yuzaki oʻzlashtiradi.
Nutqni egallashning qator
aspektlari
mavjud. Bular:
1. Adabiy til me’yorlarini oʻzlashtirish. Maktab oʻquvchilarni adabiy tilni sodda
soʻzlashuv tilidan, sheva va jargondan farqlashga oʻrgatadi, adabiy tilning badiiy,
ilmiy, soʻzlashuv variantlari bilan tanishtiradi.
2. Jamiyatimizning har bir a’zosi uchun zarur boʻlgan muhim nutq malakalarini,
ya’ni oʻqish va yozish malakalarini oʻzlashtirish. Bu bilan oʻquvchilar yozma nutqning
xususiyatlarini, uning ogʻzakisoʻzlashuv nutqidan farqini bilib oladi.
3. Oʻquvchilar nutq madaniyatini takomillashtirish. Til jamiyatdagi eng muhim
aloqa vositasidir. Tilning mana shu ijtimoiy ahamiyatidan kelib chiqib, maktabda
oʻquvchilarning nutq madaniyatiga alohida e’tibor beriladi. Bu vazifalarni bajarish
uchun oʻqituvchi oʻquvchilar bilan rejali ish olib borishi lozim. Buning uchun esa
oʻquvchilar nutqini oʻstirish ustida ishlash tushunchasiga nimalar kirishini bilib olish
muhimdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
282
ISSN:3030-3613
Nutq oʻstirishda
uch yoʻnalish
aniq ajratiladi:
1) soʻz ustida ishlash;
2) soʻz birikmasi va gap ustida ishlash;
3) bogʻlanishli nutq ustida ishlash.
Soʻz, soʻz birikmasi va gap ustida ishlash uchun lingvistik baza boʻlib
leksikologiya (frazeologiya va stilistika bilan birgalikda), morfologiya, sintaksis
xizmat qiladi; bogʻlanishli nutq esa mantiqqa, adabiyotshunoslik va murakkab
sintaktik butunlik lingvistikasiga asoslanadi. Maktabda oʻquvchilar nutqini oʻstirishga
ona tili oʻqitishning asosiy vazifasi deb qaraladi. Nutq oʻstirish faqat ona tili va oʻqish
darslarininggina emas, balki oʻquv rejasidagi barcha fanlar (tabiiy fanlar, matematika,
texnologiya, tasviriy san’at, musiqa darslari)ning, shuningdek, sinfdan tashqari
oʻtkaziladigan tadbirlarning ham vazifasidir.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy yoshlarning og‘zaki nutqida so‘z boyligining
kamayishiga zamonaviy texnologiyalar, kitobxonlikning kamayishi, noto‘g‘ri muloqot
vositalarining ommalashuvi kabi ko‘plab omillar sabab bo‘lmoqda. Buni bartaraf etish
uchun esa o‘z ustida tinimsiz ishlash, til boyligini oshirishga yo‘naltirilgan faoliyatlar
bilan shug‘ullanish zarur. Zero, nutqi ravon, so‘zi boy avlod – har qanday jamiyatning
ma’naviy tayanchidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Azimova I. Ona tili va oʻqish savodxonligi. 2-sinf oʻqituvchilar uchun
metodik qoʻllanma. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. 128 bet.
2. Hamroyev A., Poʻlotova Y. Ona tili oʻqitish metodikasi. – B.: Durdona, 2021.
312 bet.
3. Fayzullayeva М., Raximova Z., Rustamova M. Maktabgacha yoshdagi
bolalarning nutqini o‘stirish. -Тoshkent: O‘qituvchi, 2010. 47 bet.
4. Shodiyeva Q., Maktabgacha yoshdagi bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish. -
Тoshkent: O‘qituvchi, 1990. 54 bet.
5. Shodiyeva Q. O‘rta guruh bolalari nutqini o‘stirish. -Тoshkent: O‘qituvchi,
1993. 17 bet.
6. Qodirova R., Qodirova R. Bolalar nutqini rivojlantirish nazariyasi va
metodikasi. - Тoshkent: Istiqlol, 2006. 67 bet.
7. Abdullayeva Q. Nutq o‘stirish. -Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 66 bet
8. Muhiddinov G‘. O‘quv jarayonida nutq faoliyati. Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
78 bet.
Referens:
1.
Azimova I. Ona tili va oʻqish savodxonligi. 2-sinf oʻqituvchilar uchun metodik
qoʻllanma. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. 128 bet.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
283
ISSN:3030-3613
2.
Hamroyev A., Poʻlotova Y. Ona tili oʻqitish metodikasi. – B.: Durdona, 2021. 312
bet.
3.
Fayzullayeva М., Raximova Z., Rustamova M. Maktabgacha yoshdagi bolalarning
nutqini o‘stirish. -Тoshkent: O‘qituvchi, 2010. 47 bet.
4.
Shodiyeva Q., Maktabgacha yoshdagi bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish. -
Тoshkent: O‘qituvchi, 1990. 54 bet.
5.
Shodiyeva Q. O‘rta guruh bolalari nutqini o‘stirish. -Тoshkent: O‘qituvchi, 1993.
17 bet.
6.
Qodirova R., Qodirova R. Bolalar nutqini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi. -
Тoshkent: Istiqlol, 2006. 67 bet.
7.
Abdullayeva Q. Nutq o‘stirish. -Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 66 bet
8.
Muhiddinov G‘. O‘quv jarayonida nutq faoliyati. Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 78
bet.
