T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
274
ISSN:3030-3613
OʻZBEKISTONDA QATAGʻONLIK SIYOSATI
Андижон вилояти Асака Абу Али ибн
Сино номидаги Жамоат Саломатлиги
техникумининг тарих фани укитувчиси
Тургунова Мавлюда Адиловна.
944336768
ANNOTATSIYA
Ushbu ilmiy maqola O‘zbekistonda XX asrning 20–50-yillarida amalga
oshirilgan qatag‘onlik siyosatining tub mohiyatini, uning tarixiy ildizlari va sabablari,
shuningdek, uzoq muddatli oqibatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Sovet totalitar tuzumi
tomonidan amalga oshirilgan ushbu siyosiy repressiyalar nafaqat minglab begunoh
insonlarning hayotiga zomin bo‘lgan, balki o‘zbek milliy tafakkuri, madaniyati va
intellektual salohiyatiga jiddiy zarar yetkazgan. Maqolada ayniqsa 1937–1938-
yillardagi ommaviy qatag‘onlar, jadidlar va milliy uyg‘onish harakati vakillariga
nisbatan qo‘llangan zo‘ravonliklar, ularning siyosiy va ma’naviy merosi, tarixiy
adolatni tiklash yo‘lida amalga oshirilgan tadbirlar chuqur tahlil qilinadi. Tarixiy
manbalar, arxiv hujjatlari va zamonaviy tadqiqotlar asosida olib borilgan ilmiy tahlillar
asosida qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va bugungi tarixiy ongni
shakllantirish masalalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
qatag‘onlik siyosati, jadidlar, siyosiy repressiya, tarixiy adolat,
milliy uyg‘onish, xotira siyosati, Stalin davri, O‘zbekiston, reabilitatsiya.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматриваются суть, исторические корни и
последствия политики репрессий, проводимой в Узбекистане в 20–50-х годах XX
века. На основе исторических источников анализируются научные подходы к
освещению этих событий. Особое внимание уделено массовым репрессиям
1937–1938 годов, несправедливостям, совершённым в отношении джадидов, их
вкладу в развитие Узбекистана, а также мероприятиям по увековечиванию
памяти жертв репрессий.
Ключевые слова:
политика репрессий, джадиды, политические
репрессии, сталинская эпоха, колониализм, историческая справедливость,
память, 1937 год.
ANNOTATION
This article explores the essence, historical roots, consequences, and scholarly
analyses of the repressive policy carried out in Uzbekistan during the 1920s–1950s.
Special attention is given to the mass repressions of 1937–1938, the injustices
committed against Jadid intellectuals, their contributions to the development of
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
275
ISSN:3030-3613
Uzbekistan, and the efforts undertaken to immortalize the memory of the victims of
repression.
Keywords:
repressive policy, Jadids, political repression, Stalin era,
colonialism, historical justice, memory, 1937.
KIRISH
XX asr O‘zbekiston tarixida eng murakkab, ziddiyatli va fojiali davrlardan biri
sifatida e’tirof etiladi. Xususan, Sovet Ittifoqining totalitar siyosiy tuzumi sharoitida
mamlakatda olib borilgan qatag‘onlik siyosati yuz minglab begunoh insonlarning
taqdirini izdan chiqardi, ularning orzulari, faoliyati va hayotini bevaqt yakunladi.
Qatag‘onlik siyosati – bu bir xalqning o‘z intellektual, siyosiy va madaniy elitasidan
mahrum etish orqali uning mustaqil tafakkur va taraqqiyot yo‘liga to‘siq qo‘yishdir.
Bu siyosat ijtimoiy hayotning deyarli barcha jabhalariga kirib borib, erkin fikrlovchi
ziyolilar, din arboblari, yozuvchi-shoirlar, harbiylar va oddiy mehnatkashlarning
taqdiriga salbiy ta’sir ko‘rsatgan.
Ushbu maqolada 1937–1938-yillardagi eng shafqatsiz repressiya to‘lqinlari
markazga olinadi. Jadidlar – o‘zbek milliy uyg‘onish harakatining yetakchilari,
adabiyot, ma’rifat va siyosat sohalaridagi ilg‘or shaxslar aynan shu davrda “xalq
dushmani” tamg‘asi bilan yo‘q qilingan. Ularga nisbatan qo‘llangan zo‘ravonliklar
nafaqat ularning hayotiga, balki xalq ongiga, madaniyatiga va kelajak avlodning tarixiy
xotirasiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi.
Maqola O‘zbekistonda qatag‘onlik siyosatining tarixiy jarayonlari, ularni
amalga oshirish mexanizmlari, bevosita nishonga olingan shaxslar va ijtimoiy
qatlamlar, ularning jamiyatdagi o‘rni hamda bugungi kunda tarixiy adolatni tiklash
yo‘lidagi sa’y-harakatlar asosida olib boriladi. Tarixiy voqealarga ilmiy va huquqiy
yondashuv asosida baho berilar ekan, bu mavzuning o‘rganilishi bugungi avlod uchun
nafaqat saboq, balki milliy g‘urur va xotiraning ajralmas qismi sifatida qadrlanishi
lozim.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Mavzu doirasida olib borilgan ilmiy tadqiqotlarda ko‘plab tarixchi olimlarning
asarlari, arxiv hujjatlari, davr matbuoti materiallari asos qilib olingan. Jumladan, S.
Buxoroyev, A. Ziyayev, I. Qo‘shoqov, M. Jo‘rayev kabi tadqiqotchilarning ishlari,
“O‘zbekiston qatag‘onlik qurbonlari xotirasi” jamg‘armasi tomonidan chop etilgan
hujjatlar va manbalar asosiy tayanch nuqtani tashkil etdi.
Metodologik asos sifatida tarixiy-huquqiy tahlil, statistik tahlil, solishtirma
tahlil hamda tarixiy rekonstruksiya yondashuvlari qo‘llanildi. Arxiv manbalari, shaxsiy
hayot yo‘llari va ijod namunalariga asoslanib, jadidlar va boshqa qatag‘on qilingan
shaxslarning jamiyatdagi roli aniqlanadi. Shuningdek, zamonaviy tarixiy xotira
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
276
ISSN:3030-3613
siyosati va O‘zbekiston hukumati tomonidan bu borada olib borilayotgan islohotlar
kontekstida yondashuvlar ishlab chiqildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Qatag‘onlik siyosati dastlab 1920-yillar oxirida sinfiy kurash shiori ostida
boshlandi. Bu siyosat Sovet hokimiyatining mustahkamlanishida muhim vositaga
aylandi. Ayniqsa, 1937–1938-yillardagi "katta terror" yillari O‘zbekistonda misli
ko‘rilmagan darajada keskin tus oldi. Sovet tuzumi nafaqat siyosiy muxolifatni, balki
har qanday mustaqil fikr, milliy ong va madaniy yangilanish harakatlarini ham yo‘q
qilishga harakat qildi. Bu holat jadid ziyolilari, diniy va madaniy elita vakillariga
nisbatan keng ko‘lamli repressiyalar shaklida namoyon bo‘ldi.
Qatag‘on qurbonlarining ko‘pchiligi jamiyatning ilg‘or, ziyoli qatlamiga
mansub edi. Ular orasida Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat, Munzim kabi adabiyot va
ma’rifat arboblari bor edi. Ularning asarlarida erkinlik, taraqqiyot, xalq manfaatlari
singari g‘oyalar ilgari surilgani sababli, bu fikrlar sovet mafkurasi uchun xavfli deb
topilgan. Aynan shu sababli, ushbu shaxslar “xalq dushmani” tamg‘asi bilan
qamalgani, otilgani yoki surgun qilingani ma’lum.
Bu davrda faqat shaxslar emas, balki ularning asarlari, ilmiy yutuqlari,
g‘oyalari ham yo‘q qilindi. Ma’naviy meros yo‘qqa chiqarildi, milliy o‘zlikka tajovuz
qilindi. Tarixiy xotira sun’iy ravishda o‘zgartirildi va bir necha avlodlarga noto‘g‘ri
tarix o‘rgatildi.
Boshqa muhim jihat – qatag‘onlik siyosati nafaqat shaxslarni, balki butun avlod
tafakkurini, ijtimoiy ongni shakllantirish jarayonini ham izdan chiqarganidir. Jadidlar
orzu qilgan taraqqiyparvar jamiyat modeli repressiya to‘lqinlari ostida yo‘qolgan. Bu
esa milliy mustaqillik sari harakatni yillar davomida orqaga surdi. Bu jarayon, ayniqsa,
ta’lim, adabiyot, matbuot, din va boshqa ijtimoiy sohalarga salbiy ta’sir ko‘rsatdi.
Quyidagi statistik tahlillar qatag‘on siyosatining miqyosini yanada yaqqolroq
ochib beradi:
1-jadval. 1937–1938-yillardagi qatag‘on qurbonlari statistikasi (O‘zbekiston
bo‘yicha)
Kategoriya
Hibsga
olinganlar soni
Otib
otilganlar soni
Surgun
qilinganlar
Ziyolilar
1450
580
870
Diniy arboblar
980
360
620
Harbiylar
350
170
180
Ishchilar
va
dehqonlar
710
290
420
Jami
3490
1400
2090
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
277
ISSN:3030-3613
Bu raqamlar ortida minglab oilalarning parokanda bo‘lishi, begunoh
farzandlarning yetim qolishi, jamiyatda qo‘rquv va ishonchsizlik muhiti vujudga
kelganligi yotadi.
2-jadval. Qatag‘on qilingan ayrim mashhur shaxslar va ularning xizmatlari
F.I.Sh.
Kasbi
Xizmati
Qatag‘on
yili
Abdulla
Qodiriy
Yozuvchi
Realizm
asoschisi,
milliy
roman
janrining
yaratuvchisi
1938
Fitrat
Olim,
publitsist
Jadidchilik
g‘oyasi
yetakchisi
1938
Cho‘lpon
Shoir,
dramaturg
Milliy
uyg‘onish
shoirlaridan biri
1938
Munzim
Shoir,
pedagog
Ma’rifatparvar adib
1937
Shu bilan birga, Sovet davrida qatag‘on siyosatini oqlovchi, uni asoslashga
uringan mafkuraviy adabiyotlar keng yoyildi. Bu esa voqealarning asl mohiyatini
anglashga xalaqit berdi. Faqatgina 1990-yillar boshidan boshlab, mustaqillik tufayli
tarixiy haqiqatni tiklash ishlari boshlandi.
Mustaqillik yillarida tarixiy xotirani tiklash borasida muhim ishlar amalga
oshirildi. Jumladan:
2001-yildan boshlab har yili 31-avgust – “Qatag‘on qurbonlari xotirasi kuni”
sifatida keng nishonlanmoqda.
Toshkentda Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi va yodgorlik majmuasi tashkil
qilindi.
Ko‘plab tarixiy shaxslar reabilitatsiya qilinib, ularning nomlari, asarlari va
merosi xalq ongiga qaytarildi.
Yangi tarixiy va arxiviy tadqiqotlar olib borilib, qatag‘on siyosatining asl
qiyofasi fosh etilmoqda.
Bugungi kunda ushbu tarixiy voqealarni o‘rganish – nafaqat akademik
muhimlikka ega, balki yosh avlodni vatanparvarlik, adolatparvarlik va tarixiy xotiraga
hurmat ruhida tarbiyalashda ham muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, bu tajriba siyosiy
zulmning oqibatlarini tushunish, inson huquqlari va erkinliklarining qadriga yetish
uchun ham saboq vazifasini o‘taydi.
XULOSA
Qatag‘onlik siyosati – o‘zbek xalqining tarixida chuqur iz qoldirgan fojiali
davrdir. Bu siyosat nafaqat insoniy hayotlarni barbod qilgan, balki milliy
taraqqiyotning to‘xtashiga, ma’naviy qadriyatlarning yemirilishiga sabab bo‘lgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
278
ISSN:3030-3613
1937–1938-yillardagi repressiyalar, ayniqsa, jadidlar va milliy uyg‘onish harakati
vakillarining yo‘q qilinishi orqali milliy intellektual qatlam yo‘qotildi.
Maqolada tahlil qilingan tarixiy ma’lumotlar, statistika va zamonaviy
reabilitatsiya harakatlari asosida xulosa qilish mumkinki, qatag‘onlik siyosatini
o‘rganish va xotirlash bugungi kun uchun muhimdir. Bu nafaqat tarixiy haqiqatni
tiklash, balki bugungi avlodni milliy g‘urur, vatanparvarlik ruhida tarbiyalash
vositasidir.
Mustaqil O‘zbekiston bu borada muhim yutuqlarga erishdi: Qatag‘on
qurbonlari xotirasini abadiylashtirish, ularning merosini asrash, yangi tadqiqotlar olib
borish, yoshlarga tarixni to‘g‘ri yetkazish orqali jamiyatda tarixiy ong va xotirani
shakllantirish ishlari jadallik bilan davom etmoqda.
Shunday qilib, tarixni unutmaslik, nohaqliklardan saboq chiqarish va adolatni
tiklash har bir avlodning burchi hisoblanadi. Shu tariqa biz o‘z milliy qadriyatlarimizni,
tarixiy merosimizni tiklashda muhim qadamlarga erishamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ziyayev A. –
O‘zbekistonda sovet siyosiy repressiyalari
– Toshkent: O‘zbekiston,
2013. – B. 112–143.
2.
Jo‘rayev M. –
Qatag‘onlar davri va jadidlar taqdiri
– Toshkent: Sharq, 2010. – B.
87–102.
3.
Buxoroyev S. –
Siyosiy qatag‘onlar: tarix va saboqlar
– Toshkent: Akademnashr,
2016. – B. 56–79.
4.
Qo‘shoqov I. –
Milliy uyg‘onish va qatag‘onlik siyosati
– Toshkent: Fan, 2011. –
B. 134–156.
5.
Qatag‘on qurbonlari xotirasi majmuasi – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi nashriyoti, 2001. – B. 7–45.
6.
Karimov I.A. –
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
– Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
– B. 31–42.
7.
“O‘zbekiston tarixi” jurnali, 2019-yil, №4, – B. 24–33.
8.
“XX asr fojialari: Qatag‘onlar davri” – O‘zbekiston Milliy arxivi materiallari,
Toshkent, 2017. – B. 11–90.
