T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
211
ISSN:3030-3613
BULOQLARNING MUHOFAZASINI TA'MINLASH VA ULARDAN
SAMARALI FOYDALANISH, ZAMONAVIY ILM-FAN YUTUQLARI BILAN
UYG‘UNLASHTIRISH ORQALI EKOLOGIK BARQARORLIKNI
SAQLASH
Sherpoʻlatova Shohsanam Panji Qizi
Termiz Davlat Universiteti magistranti
shokhsanamsherpulatova@gmail.com
Zokirov Xolmat Xurramovich
Termiz Davlat Universiteti q-x.f.n.,professori
ANNOTATSIYA
Maqolada buloqlarning joylashishi ekologiyasi, shifobaxshlik xususiyatlari
keltirilgan. Buloqlarning muhofazasini ta'minlash va ulardan samarali foydalanish,
zamonaviy ilm-fan yutuqlari bilan uyg‘unlashtirish orqali ekologik barqarorlikni
saqlash muhim ekanligi yoritilgan.
Kalit so’zlar:
Buloqlar, gidrogeologiya, Xo’jaipok ota bulog’i, tabiiy omillar,
geomorfologik, rejim, qorabuloq, qo’tirbuloq, qilichbuloq.
ABSTRACT
The article presents the ecology of the location of springs, their healing
properties. It emphasizes the importance of ensuring the protection and effective use
of springs in combination with the achievements of modern science to maintain
environmental sustainability.
Keywords:
Springs, hydrogeology, Xo’jaipok ota spring, natural factors,
geomorphological, regime, qorabuloq, qo’tirbuloq, qilichbuloq.
KIRISH.
O’zbekiston Respublikasi geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi Surxondaryo
viloyati gidrogeologiya qo’mitasi ma’lumotiga ko‘ra viloyatda bugungi kunda 300 dan
ortiq buloqlar mavjud bo‘lib, hozirgi kunda 6 ta uchaskaga qarashli 33 ta mineral suvli
buloqda viloyat gidrogeologiya qo‘mitasi xodimlari tomonidan muntazam kuzatuv
ishlari olib borilmoqda. Mazkur buloqlarning asosiy qismi tog‘li va tog‘oldi
hududlarida joylashgan. Surxondaryo hududidagi buloqlarning mavjudligi va
tarqalishi shu hududning yer sath tuzilishiga, iqlimiy sharoitiga, dengiz sathiga
nisbatan tutgan o‘rniga, tog‘ jinslarining tarkibiga, xossa va xususiyatlariga, tektonik
holatiga bog‘liq. Buloqlar o‘zlarining vujudga kelish tabiiy sharoiti, tarqalish,
joylashish, suvga serob yoki kam suvliligi (debeti) qarib baland tog‘ mintaqasidan,
o‘rta, past tog‘, tog‘ oldi va tekislik mintaqalariga, ya’ni dengiz sathiga nisbatan mutlaq
balandlikni kamayib borishi bilan o‘zgarib borish-zonallashish (mintaqalanish)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
212
ISSN:3030-3613
xususiyatiga ega. Buloqlar rejimi deganda, ulardan ma‘lum vaqt (oylar, fasllar, yillar,
ko‘p yillar) mobaynida oqib chiquvchi suv miqdorini, tarkibini, haroratini o‘zgarishi
tushuniladi Buloqlar rejimi o‘zgarishi qator tabiiy va tabiiy bo‘lmagan omillarga
bog‘liq. Tabiiy omillarga buloqlarni vujudga kelish va sarflanish viloyatining geologik,
klimatik (ob-havo), geomorfologik sharoiti, o‘simliklar dunyosi va boshqalar kiradi.
Tabiiy bo‘lmagan omillarga, odamlarning injenerlik va xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq
bo‘lgan omillarga: suv omborlari va to‘g‘onlarini qurish, yer osti inshootlarini (suv
chiqarish burg‘i quduqlari, metropoliten, gaz suv omborlaRespublikamiz hududida
shunday buloqlar borki, ularning debiti yil fasllari bo‘ylab nixoyatda o‘zgarib turadi,
jumladan Urgut shahri (Samarqand viloyati) janubi-sharqiy qismidagi devon davrini
ohaktoshlari tektonik yoriqlaridan chiquvchi «Torinisoq» bulog‘idan chiquvchi
suvning miqdori yoz va bahor fasllarida sekundiga 150 l dan 345 l, minerallashish
darajasi 0,1 dan 0,2 g-l ga, qattiqligi (jeskost) 3,7-3,9 oralig‘ida o‘zgarib turadi. Bunday
buloqlar qatoriga Kitob (qashqadaryo viloyati) shahrining shimoli-sharqiy qismida
joylashgan «qorabuloq», obizarang daryosi xavzasiga joylashgan «Xoji mayxona»,
«Chakanak»(Surxondaryo viloyati) va boshqa qator buloqlarni ko‘rsatish mumkin
(Mavlonov, 2006). larini qurish va b.)
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Surxondaryo viloyati Oʻzbekiston janubidagi murakkab relyefli hudud boʻlib,
uning togʻli landshaftlari (Hisor, Bobotogʻ tizmalari) buloq shakllanishi uchun qulay
sharoit yaratadi. Masalan, Oltinsoy tumanidagi "Qo‘tirbuloq" bulogʻi mahalliy aholi
tomonidan "shifo beruvchi manba" sifatida eʼtirof etiladi. Qo‘tirbuloq bulog‘i
respublikamizdagi shifobaxshlik xususiyatiga ega buloqlardan biri. Mazkur buloq
viloyat gidrogelogiya qo‘mitasi xodimlari tomonidan suvlardan namunalar olish orqali
muntazam ravishda suv tarkibidagi kimyoviy elementlar, suvning qattirligi va hajmi
kabi ko‘rsatgichlari o‘lchab boriladi. Buloq suvi tarkibi Na, Mg, Ca kabi kimyoviy
elementlarga boy. Mazkur buloq suvidan mahalliy aholi va qo‘shni tumanlar aholisi
foydalanishadi. Buloq suvi ichish orqali oshqozon-ichak va qandli deabet kasalliklari,
yuvinish orqali esa teri kasalliklariga shifo ekanligi aniqlangan . Mazkur obyekt
atrofida tibbiyot turizmini rivojlanish uchun imkoniyat mavjud. Shuningdek 50-60
o‘rinli sihatgoh qurish lozim deb hisoblaymiz. Lo‘kka qishlog‘i hududida
“Qilichbuloq” bulog‘i, II-III asrlik chinor va Hayrandara tabiat yodgorli (suv va
shamol natijasida vujudga kelgan tabiiy relyef shakllari) mavjud bo‘lib, maftunkor
tabiatga ega maskan hisoblanadi. Bu hududga tashrif buyuruvchi sayyohlar uchun
hosteller va ovqatlanish shahobchalarini barpo qilish lozim. Biroq, soʻnggi 20 yil
ichida iqlim oʻzgarishi (yillik yogʻin miqdori 15% ga kamayishi), qishloq xoʻjaligida
suvning oqilona taqsimlanmasligi (70% buloqlarda suv oqimi rejimining oʻzgarishi)
va turizm infratuzilmasining kengayishi ( buloq atrofidagi antropogen bosimning 3
baravar oshishi) tufayli muammolar kelib chiqmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
213
ISSN:3030-3613
Xo‘jaipok ota g‘ori (Surxondaryo viloyatining Oltinsoy tumani) g‘orida
sekundiga
20
litr
suv
oqimi
bo‘lgan
katta buloqning mavjudligi
g‘ayrioddiy. Gʻor tuman
markazi
Shoʻrchi
shahridan
55 km
shimoli-
gʻarbda, Surxondaryoning oʻng irmogʻi Xoʻjaypoq daryosi vodiysida joylashgan.
G'orning uzunligi 220 metrdan ortiq va hajmi 2700 kubometrni tashkil
qiladi. Buloq g'orning pastki qismidan, kirish joyidan 30 metr masofada
urilgan vodorod sulfidi
hidli
suv.
Gʻor
devorlarini
tashkil
etuvchi ohaktosh yoriqlarida uglevodorodlarning rezinaga oʻxshash qoldiqlari (“quruq
moy”), gʻor yaqinidagi ohaktoshdan esa tabiiy oltingugurt va shaffof gips kristallari
topilgan. Xo‘jaipok ota gʻori koridor tipidagi galereya boʻlib, uning tubidan vodorod
sulfidi daryosi oqib oʻtadi. Xo‘jaipok ota gʻori suv ichish uchun yaroqli bo'lib
Surxondaryo viloyatining bir necha tumanlari foydalandi. Suvi juda shifobaxs,
G'orning ichki qismi tabiiy zinasimon suvning katta qismi g'orning tag qismiga ketadi.
Suvi juda salqin. Oltingururt va kistal simon shaffof tovlanuvchi tabiiy buloq. Asosiysi
juda foydali suv avvalo “Xo‘jaipok ota” ziyoratgohidagi g‘ordan chiqayotgan
oltingugurt suvining inson organizmi uchun foydali ekanligiga to‘xtalib o‘tish zarur.
Mutaxassislarning fikricha, g‘ordagi oltingugurt suvi o‘n beshdan ortiq og‘ir, o‘tkir va
yuqumli kasalliklardan forig‘ bo‘lishga yordam beradi. Tabiiy samarali vosita sifatida
tayanch harakat tizimi, akusher-ginekologik kasalliklar, asab tizimi, jigar, buyrak, teri
tanosili va boshqa xastaliklarni davolashga xizmat qiladi. «Xo‘jaipok ota» ziyoratgohi
yonidan oqib o‘tayotgan Xo‘jaipok daryosi va hududning tabiiy iqlim sharoiti bu yerda
ziyorat turizmini keng yo‘lga qo‘yish uchun juda qulay sanaladi.
Buloqning
joylashgan
o’rni va nomi
Buloqning
dengiz
sathidan
balandligi
(metr
hisobida)
Suv
chiqayotgan
jins
Suvning
miqdori
(l/s)
Suvning
harorati
(⁰C)
Umumiy
minerallar
miqdori
(g/l)
Suv
tarkibidagi
kimyoviy
elementlar
Xalqajar
daryosi
havzasida
joylashgan
“Xo’jaipok”
bulog’i
1000
Ohaktosh
120
20
2.0
Ca, C
3
, O
4
,
K, HCO
3
Ushbu buloqlar viloyatning iqtisodiy rivojlanishiga hamda mahalliy aholining
salomatligini yaxshilashga muhim hissa qo‘shadi. Buloqlarning tarkibidagi minerallar
va terapevtik xususiyatlar, shuningdek, turizmni rivojlantirish va iqtisodiyotni
diversifikatsiya qilishda katta rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, buloqlarning muhofazasini
ta'minlash va ulardan samarali foydalanish, zamonaviy ilm-fan yutuqlari bilan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
214
ISSN:3030-3613
uyg‘unlashtirish orqali ekologik barqarorlikni saqlash muhim ahamiyatga ega. Bundan
tashqari, Surxondaryo viloyatida buloqlarni himoya qilish va ulardan samarali
foydalanish bo‘yicha bir nechta chora-tadbirlar ko‘rish zarur. Masalan, buloqlar
atrofida ogohlantirish belgilari o‘rnatib, ularni ifloslantirishga qarshi qat'iy choralar
ko‘rish kerak. Buloqlarning suv sifatini muntazam ravishda tekshirib borish, ifloslanish
holatlari aniqlanganda esa tezkor choralar ko‘rish muhimdir. Buloqlarni ifloslantirgan
shaxslar yoki tashkilotlarga jiddiy jarimalar qo‘llash, shuningdek, chiqindilar uchun
maxsus idishlar, tozalangan suv manbalari va hojatxonalar qurish, sayyohlar va
mahalliy aholiga tabiatni himoya qilish zarurligini tushunishga yordam beradi.
Ekoturizmni rivojlantirish ham buloqlarni muhofaza qilishda muhim omil hisoblanadi.
Bu orqali sayyohlar tabiatni asrab-avaylashning ahamiyatini anglashadi. Ilmiy
tadqiqotlar va monitoring orqali buloqlar atrofidagi o‘simliklar va hayvonot dunyosini
o‘rganish va ularga qarshi xavf-xatarlarni bartaraf etish uchun strategiyalar ishlab
chiqish kerak. Bu, viloyatning ekologik barqarorligini ta'minlash va kelajakdagi
rivojlanish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi.
Buloqlarni boshqarishni takomillashtirish sinchkovlik bilan baholash ,
rejalashtirish , amalga oshirish va monitoringni talab qiladi , bularning barchasi qat'iy
ilmiy inventarizatsiya asosida eng yaxshisidir. Bizning yondashuvimiz shuni e'tirof
etadiki, koʻplab buloqlar faol antropogen (inson) boshqaruvi ostida, bu inson
farovonligi uchungina emas, balki bioxilma-xillikka ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmay
qolmaydi. Buloqlarni barqaror boshqarish boshqaruvning asosiy maqsadi boʻlishi
kerak. Biz bunday boshqaruvning koʻplab muvaffaqiyatli misollarini koʻrdik, biroq biz
notoʻg‘ri boshqaruv amaliyoti va e'tiborsizlik tufayli yoʻq buloqlarga ham duch
kelishimiz mumkin. Buloqlar flora va faunaning keng doirasini qoʻllab-quvvatlaydi.
Ular dunyodagi eng biologik xilma-xil ekotizimlardan biridir. Koʻllar va hatto okeanlar
bilan solishtirganda kichik hajmga ega boʻlishiga qaramay, ularning tabiatda o‘z o‘rni
bor. Minglab noyob, juda cheklangan va endemik turlar ham buloqlarni oʻz uylari deb
atashadi. Buloqlar qurg‘oqchil hududlarda voha boʻlib, nafaqat endemik turlarni, balki
koʻchib yuruvchi turlarni ham qoʻllab-quvvatlaydi. Shunday qilib, bu hududlar
minglab umurtqali va umurtqasiz hayvonlar turlarini suv bilan ta'minlaydigan
yoʻlaklarni - yaratadi. Biroq, qurg‘oqchil iqlim sharoitida suvning oʻta muhim
xususiyatiga qaramay, koʻplab buloqlar hali ham xaritasiz qolmoqda. Yer
boshqaruvchilari va tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari ushbu eng asosiy
ma'lumotlarsiz - ularning geografik joylashuvisiz ushbu ekotizimlarni yoki ularning
turlarini himoya qila olmaydi. Yaqin vaqtgacha buloqlarni izchil va keng qamrovli
tasniflash tizimi yoki umumiy leksika mavjud emas edi. Springer va Stivens (2008)
oqimlarning 12 ta sferasini aniqlab, ularning paydo boʻlish gidrogeologiyasini va ular
qoʻllab-quvvatlaydigan mikrohabitatlar va ekotizimlarni tavsifladilar. Oqimning bir
nechta sohalari ilgari gidrogeologlar tomonidan 80 yildan ortiq vaqt davomida tan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
215
ISSN:3030-3613
olingan va ishlatilgan, ammo boshqalari geomorfologik jihatdan yaqinda aniqlangan.
Buloqlar uchun umumiy leksika bilan gidrogeologlar buloqlar ekotizimini saqlash,
boshqarish va tiklash boʻyicha yanada izchil koʻrsatmalarni taklif qilishlari mumkin.
Jismoniy, biologik va madaniy xususiyatlarning qoʻshimcha toʻliq inventarizatsiyasi
oʻtkazilib, tahlil qilinar ekan, oxir-oqibat oqindi sohalarini diskret oʻsimliklar va suv
umurtqasizlari birikmalari bilan bog‘lash va noyob yoki noyob buloq turlarining
yashash muhitiga boʻlgan talablarini yaxshiroq tushunish mumkin boʻladi.
Buloqlarning yuqori mahsuldorligi va biologik xilma-xilligi va ularning xavf ostidagi
holatini hisobga olgan holda, buloq turlari oʻrtasidagi geomorfik oʻxshashlikni
aniqlash ushbu muhim ekotizimlarni saqlash uchun juda muhimdir.
Bu borada “Alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining “1999—2005-yillarda O‘zbekiston Respublikasining atrof muhitni
muhofaza qilish ishlari dasturi to‘g‘risida” 1999-yil 20-oktabrdagi 469-son qarorini
bajarish yuzasidan, Jizzax va Surxondaryo viloyatlarida ichimlik suvning amaldagi va
potensial manbalarini muhofaza qilishni kuchaytirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi
qarori (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 12.01.2004 yildagi
14-son) ham bu boradagi ishlarning muhim ekanligining isbotidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 12.01.2004 yildagi
14-son. (n.d.).
2.
Gulyamov G.D.“Yer osti suvlari dinamikasi” fanidan amaliy mashg’ulotlar uchun
uslubiy qo’llanma. Toshkent: ToshDTU, 2019. 78 b.
3.
T. Abdimo’minov “Vaxshivor hududida turizmni rivojlantirish masalalari”
"Экономика и социум" №4(119) 2024
4.
T. Abdimo’minov “Surxondaryoning mineral suvli buloqlarini o‘rganish va
kartalashtirish masalalari” "Экономика и социум" №5(120)-2 2024
5.
A.Nizomov, N.B.Sultonova. (2023). Mahmud Qoshg'ariy ilmiy merosining yer
osti suvlarini oʻrganishdagi ahamiyati.
oʻzbekiston zamini
.
6.
Boymatov, Said; Rejabov, Muxriddin;. (n.d.). Oʻzbekiston buloqlari.
Research
and education
.
7.
E.Stevens, L. (2023).
Springs of the world: Distrubution, Ecology, and
conservation Status.
Arizona.
