T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
27
ISSN:3030-3613
OʻQUVCHILARDA GIYOHVAND MODDALARGA RUJU QOʻYISHNI
OLDINI OLISHNING PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Xidirov Dodomaxmud Xasanzoda
Fargʻona viloyati Soʻx tumani MMTB ga qarashli
22-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Giyohvand yoki unga tenglashtirilgan vositalarga muntazam ruju
qo‘yish va tibbiy ko‘rsatmalarsiz iste’mol qilish bo’lib, aslida giyohvandlik deviant
xulqatvorning bir ko’rinishidir. Giyohvandlik (narkomaniya). Shaxsga va jamiyatga
bugun buzg’unchi ta’sir ko’rsatuvchi, og’ir sotsial oqibatlariga ko’ra giyohvandlik
asosiy o’rin tutadi. Sotsiologik tadqiqotlar ko’rsatishicha, odamlar rohat olish, o’tkir
hissiyotlarga kirishish uchun giyohvand moddalarga berilib qoladilar.
Kalit so'zlar:
giyohvandlik, yoshlar, deviant xulq-atvor, diagnostika, zaharli
modda, sotsiologik tadqiqot,qaranlik
KIRISH
Giyohvandlar asosan yoshlar ichida ko’p uchraydi. Tadqiqotlar yana shuni
ko’rsatadiki, ko’pchilik boshqa odamlar ta’siri ostida, asosan do’stlari, tanishlari orqali
giyohvand moddalarga berilib qolmoqdalar. Xavfli tomni shundaki, narkotiklar qabul
qilishni boshlanish etaplarida odam hech qanday yomon ta’sir, og’ir sezmaydi,
aksincha giyohvand moddani qabul qilganda kayfiyat ko’tariladi. Jism shunday rohat
oladiki, buni ko’pchilik sog’liqga yaxshi yordam beradi, tinchlantiradi deb o’ylaydi.
Spirtli ichimliklar bilan bog'liq giyohvandlik bilan og'rigan odamda tajovuzkorlik va
nazoratsiz g'azab paydo bo'ladi. Ko'pincha, bu odam avval o'zini, keyin atrofidagi
odamlarning ko'nglini qoldiradi. Deviant xatti-harakatni tashxislash uchun ba'zida
odamning o'ziga qarash, uning mohiyatini aniqlash kifoya. Odamlarning o'zlarini
sindirishlari va turli xil zaharli moddalarni olishni boshlashlari juda oddiy: ular
dunyoda o'zlarining potentsiallarini anglay olmaydilar. Shaxsning deviant
xattiharakati har doim uning atrofidagi odamlarning hayoti va farovonligiga zarar
etkazadigan keskin salbiy ko'rinishlarning mavjudligini anglatadi.
Voyaga yetmaganlarning spirtli ichimliklar yoki giyohvandlik vositalarini
isteʼmol qilishning oldini olish eng murakkab vazifalardan hisoblanadi. Spirtli
ichimliklar yoki giyohvandlik vositalarini isteʼmol qilish inson aql-idrokining
buzilishi, yaʼni kuchli hayajonlanish, gʼazablanish, shavqatsizlik, befarqlik, qiziqishlar
doirasining torayishi, eslab qolish, diqqat - eʼtibor berish qobiliyatining pasayishi,
jinsiy buzuqliqlarning asosiy sabablari hisoblanadi. Eng dahshatlisi, ushbu moddalarni
surunkali isteʼmol qiluvchilarning OITS kasalligiga chalinishi ehtimoli bir necha bor
ortadi. Spirtli ichimliklarni doimiy ravishda uzoq vaqt davomida isteʼmol qilish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
28
ISSN:3030-3613
natijasida shaxsdagi intellektual va ahloqiy fazilatlar yoʼqolib boradi, ijtimoiy foydali
narsalar oʼrnini mast boʼlishga intilish egallab oladi. Frantsuz olimi Morel alkogolizm
bilan kasallangan shaxsning toʼrtta avlodini tekshirib koʼrgan. Mazkur tadqiqot
natijalari ham hayratlanarlidir, birinchi avlod vakillarining ahloqi buzilgan; ikkinchi
avlodni tom maʼnoda alkogolizmga chalingan; uchinchi avlod vakillari vahima
kasalligi va gʼamginlikka mubtalo boʼlganlar boʼlib, odam oʼldirish va oʼz-oʼzini
oʼldirishga moyil kishilardir, toʼrtinchi avlodda esa aqli zaiflar, tentaklar, bepushtlar
boʼlgan. Ushbu kuzatishlari asosida u alkogolizm jamiyat aʼzosini jismonan va ruhan
buzadi, degan xulosaga keladi. Voyaga yetmaganlarning spirtli ichimliklar va
giyohvandlik vositalariga ruju qoʼyishining asosiy ijtimoiy sabablari ham mavjud.
Bularga notinich oilalar, shaxs yashayotgan muhit, jamiyatning munosabati va oʼtish
davridagi iqtisodiy qiyinchiliklar va boshqa muammolar kiradi. Shuningdek, hozirgi
kunda alkogolizm yoki giyohvandlik vositalarini isteʼmol qiluvchi voyaga yetmaganlar
tomonidan jinoyat sodir etish hollari kuzatilmoqda
Birlashgan Millatlar Tashkilotining maʼlumotlariga koʼra dunyoda 500
milliondan ortiq odam giyohvandlik dardiga yoʼliqqan. Uning aksariyat qismini 30
yoshgacha boʼlganlar tashkil etadi. Buning oqibatida har yili 200 mingdan ortiq kishi
hayotdan koʼz yumadi. Shu bilan birga, jahonda sodir etilayotgan jinoyatlarning 57
foizi giyohvandlar hissasiga toʼgʼri keladi. Oʼzbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 96-moddasiga muvofiq, alkogolizm, giyohvandlikka yoʼliqqan shaxslar
tomonidan jinoyat sodir etilgan taqdirda, agar tibbiy xulosa mavjud boʼlsa, sud jazo
chorasi bilan birga ularga tibbiy yoʼsindagi majburlov choralarini ham tayinlashi
mumkin. Jamiyatda, oilada voyaga yetmaganlarning spirtli ichimliklarga,
giyohvandlik vositalariga nisbatan salbiy qarashlari uchun vaziyat yaratilishi lozim,
bunday yashash sharoitini umuman qabul qilmaslik, ularda ixtiyoriy davolanishga
imkoniyat tugʼdirish va kelajakda spirtli ichimliklar va giyohvandlik vositalaridan
umuman voz kechishiga erishish lozim.
Shunindek, narkotik moddalarining noqonuniy tarqalishining oldini olish va
ularning mahfiy bozori bilan qattiq va qatʼiyat bilan kurashish, giyohvandlik yoki
alkogolizm kasalligidan azoblanayotgan shaxslarga insonparvarcha munosabatda
boʼlish lozim. Narkotik moddalari tarqalishinining oldini olishda koʼproq ularning
ziyonligi haqida aholini, asosan voyaga yetmagan shaxslarni ogohlandirish katta
ahamiyatga ega. Voyaga yetmagan shaxsni jazolashdan koʼra, uni davolash maqsadga
muvofiq boʼlar edi. Masalan, alkogolizm yoki giyohvandlik kasalligiga chalingan,
jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlarga majburiy ambulatoriya kuzatuvida boʼlish
yoki narkolog mutaxassisida davolash chorasini qoʼllash mumkin va ushbu majburlov
chorasi jinoiy jazoga nisbatan yaxshi samara beradi, deb oʼylayman. Giyohvandlik
moddalariga ruju qoʼygan voyaga yetmaganlarni jazolashdan tashqari ommaviy
axborot vositalari yordamida tarbiyaviy ishlarni olib borish muhim ahamiyatga ega.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
29
ISSN:3030-3613
Deviant xatti-harakatlarning diagnostikasi mutaxassislar tomonidan olib
borilishi kerak bo'lgan juda murakkab va ko'p vaqt talab qiladigan jarayondir. Ularning
orzularini buzmaslik, o'zlariga va o'zlarining istiqbollariga bo'lgan ishonchni
buzmaslik uchun siz bolalar va o'smirlar bilan juda ehtiyot bo'lishingiz kerak. Deviant
xatti-harakatlarning sabablari butunlay boshqacha bo'lishi mumkin. Keyinchalik
oqibatlarni to'g'irlashga urinishdan ko'ra, bunday og'ishning rivojlanishini oldini olish
yaxshiroqdir. Deviant xatti-harakatlarning diagnostikasi patologik belgilarni o'z
vaqtida aniqlash va ularning rivojlanishining oldini olishni o'z ichiga oladi.
XULOSA
Har qanday salbiy ko'rinishlarga qarshi kurash, shuningdek, deviant xatti-
harakatlarning oldini olish nafaqat huquqni muhofaza qilish idoralari, balki boshqa
davlat va jamoat tuzilmalari va muassasalari, shu jumladan yoshlar va o'spirinlar
uchun ijtimoiy xizmatlar faoliyatining eng muhim yo'nalishlaridan biriga
aylanmoqda.Ushbu markazlarning faoliyati quyidagi tamoyillarga asoslanishi kerak:
deviant xulq-atvorni to'g'irlashning tibbiy-psixologik va ijtimoiy-pedagogik usullari
bilan birgalikda o'spirinlar o'rtasida huquqbuzarliklarning oldini olish; repressiya
mexanizmini
bosqichma-bosqich
huquqbuzarliklarning
oldini
olish
bilan
o'spirinlarning ijtimoiy-psixologik moslashuvi choralari bilan almashtirish; xuddi shu
nomdagi aloqa klublarini tashkil etish orqali yashash joyida o'spirinlar uchun aloqa
muhitini yaratish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Социальные причины девиантного поведения девочек-подростков в
условиях трансформации российского обществатема диссертации и
автореферата по ВАК РФ 22.00.04, кандидат социологических наук
Мухамадеева, Зинфира
2.
Фанисовна
3.
Sulaymonov J.B., Karimov N. Contribution of Abu Isa Tirmidhi to the Science of
Hadith //International Journal of Innovative Technology and Exploring
Engineering
4.
(IJITEE) ISSN: 2278-3075, Volume-9 Issue-1, November, 2019. P. 593-599
5.
www. pedagog. Uz
6.
Internet materiallari
