T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
3
ISSN:3030-3613
OILADAGI KONFLIKT HAMDA NIZOLI VAZIYATLARNI HAL
ETISHNING PSIXOLOGIK MASALALARI
Yuldoshova Gulnoza Quvondiquvna
Xorazm viloyati Shovot tumani 21-maktab psixologi
Ozodova Aziza Azimboy qizi
Xorazm viloyati Shovot tumani 26-maktab psixologi
ANNOTATSIYA
Konfliktlarni
hal
etishda
ota-onalarning
pedagogik-psixologik
savodxonligi, nizolar faqatgina ob’ektiv emas, balki sub’ektiv shartlar sababli ham
kelib chiqishi mumkin. Ob’ektiv vaziyatlarga pedagogik jarayonga unchalik bog’liq
bo’lmagan va nizoga olib kelishi mumkin bo’lgan vaziyat kiradi. Sub’ektiv shartlarini
bolalarning tarbiyalari va rivojlanganliklari darajasi, nizolar ishtirokchilarining
vaziyatning nizolilik darajasini anglab etishlari, ularning ma’naviy-qadriyatli
yo’nalishlari tashkil qiladi.
Kalit so’zlar:
ma’naviy-qadriyatli, sub’ektiv, ijtimoiy, yoshlar, mustahkam,
pedagogik-psixologik, jamiyat ,
hissiy-emotsional, oila.
KIRISH
Oilaning hissiy-emotsional funksiyasi – bu uning o‘z a’zolari o‘rtasida muayyan
iliq munosabatlarni saqlash, ular o‘rtasida mehr-oqibat, o‘zaro g‘amxo‘rlik, bir-birini
qo‘llab-quvvatlash, sevish, sevilish kabi qobiliyatini namoyon etishidir. Bu oila uchun
juda muhim bo‘lib, insonning ruhiy salomatligi aynan shu vazifani qanday
bajarayotganligiga bog‘liqdir. Oilaning ma’naviy-psixologik muhiti sog‘lom deganda,
aslida ana shu a’zolar o‘rtasidagi iliqlik, samimiyat, o‘zaro bag‘rikenglikning
mavjudligi, mehr-oqibat kabi insoniy hissiyotlarning ijobiyligi tushuniladi.
Oilada ziddiyatli vaziyatlar va ularni hal qilish misollari. Oilaviy janjalni qanday
oldini olish mumkin Oiladagi nizolar, sevgi munosabatlaridagi kabi, tabiiydir. Oilaviy
hayotdagi ko'plab nizolarning sababi har bir turmush o'rtog'ining oilaning qolgan
qismini uning qoidalariga muvofiq yashashga undash istagi. Darhaqiqat, boshqa
odamlar inson uchun qulay bo'lgan tarzda harakat qilishga rozi bo'lganda, bu juda
qulay. Biroq, boshqalar bo'ysunishga majbur emas, shuning uchun fan ko'pincha oilada
yuzaga keladigan nizolarni hal qilish yo'llarini izlashga majbur. Er-xotinlar o'rtasida
yuzaga keladigan janjallarga xotirjam bo'lishingiz kerak: Birinchidan, ular normaldir.
Ikki kishining har birining o'z qarashlari, qarashlari, istaklari bor, ular har doim ham
boshqa nuqtai nazarga to'g'ri kelmaydi. Ikkinchidan, turmush o'rtoqlar biror narsada
kelishib olish, qandaydir murosaga kelish uchun bir-birlari bilan muloqot qilishlari
kerak. Muammo turmush o'rtoqlar nimaga rozi bo'lmaganida emas, balki ular
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
4
ISSN:3030-3613
kelishishga harakat qilmasliklarida. Fikrlarning farqi va istaklarning nomuvofiqligi
aslida tezda yo'q qilingan hodisadir. Muammo har doim odamlar birbirini eshitishni
istamaydigan joyda paydo bo'ladi, ular qichqiriq va haqoratga murojaat qilishadi,
sudrab ketishadi va hal qilmaydilar. Insonning his-tuyg'ularini nazorat qila olmaslik
ko'pincha etuk bo'lmagan ruh va baxtsiz turmush tarzining ko'rsatkichidir. Voyaga
etgan, o'ziga ishongan odamlar doimo xotirjam bo'lishadi, bu ularga nafaqat eshitishni
xohlaydigan suhbatdoshlarni tinglash, balki ularni tinchlantirish imkonini beradi,
chunki agar siz baqirishni davom ettirmasangiz, suhbatdoshingiz tez orada qichqirishni
to'xtatadi. Xotirjamlik bilan gapiring, fikringizni bildiring, lekin uni majburlamang.
Tushuningki, hech kim sizni xohishingizsiz hech narsa qilishga majburlamaydi.
Xotirjam bo'ling: sizdan hech narsa tortib olinmaydi va ular sizni xohlamagan narsani
qilishga majburlamaydilar.
Oilaning ta’sir kuchi kata imkoniyatlarga ega bo’ladi, chunki, yoshlarni ijtimoiy
hayotga tayyorlash, tarbiyalash va madaniyatini shakllantirish o’zbek oilalari uchun
dolzarb masalalardandir. Oilaviy tarbiyada eng muhim shart, oilaning ma’naviy-
qadriyatli mustahkam, ma’naviy sogʻlom asosga qurilganligi, avvalo ota-onalarning
o’zlari tarbiyalangan bo’lishlari, ular o’rtasida totuvlik, ahillikning barqaror bo’lishi,
farzandlarini kelajak hayotga, ijtimoiy munosabatlarga tayyorlash ularning kundalik
e’tiqod tarzida ma’suliyatli burch ekanligini ongli tushunishlari va buni amalda
oqlashlari kerak.
Yoshlarda ijtimoiy munosabatlarga tayyorgarlik, ma’naviy-ahloqiy barkamollik
madaniyatining shakllanishida ota-onalarning hayotiy tajribasi katta ahamiyat kasb
etadi. Lekin yoshlarni ijtimoiy hayotga tayyorlash masalasi ota-onalar va oilaning
boshqa a’zolari uchun og’ir ish hisoblanadi. Ko’p ota-onalar farzandlari bilan bu
mavzularda suhbat qurishda zaruriy bilim va malakaga va boshqa sohalarda bilimlari
sayozligidir. Ko’pchilik ota-onalar farzandlari nizolarga kirishishini ijtimoiy hayotda
o’z o’rnini topishga intilishi bilan belgilaydilar va bunga beparvo qaraydilar. Ota-
onalarning aksariyat qismi farzandlarining noto’g’ri tarbiyasi kelgusida nohush
oqibatlarga olib kelishini tushunmaydilar. Sotsiologik tadqiqot natijalariga ko’ra,
bugungi kunda farzanda tarbiyasi va yoshlardagi agressiv xulq-atvor normalarining
namoyon bo’lishida oilalardagi psihologik muhitning nosogʻlomligi, ota-onalarning
farzand tarbiyasini «ikkinchi o’ringa» qo’yayotganligi va noto’liq oilalar sonining ortib
borayotganligi sabab bo’lmoqda, bu esa ta’lim muassasalari va mahallalarda yoshlarni
ijtimoiy hayotga tayyorlash borasidagi nafaqat yoshlar balkim ularning otaonalari bilan
ham pedagogik bilimlar targ’ibotini olib borishni taqozo etadi.
Oila psixologiyasiga oid ilmiy adabiyotlarda oilaning quyidagi funksiyalari –
jamiyat oldidagi vazifalari farqlanadi:
Janjal qilmang, lekin xotirjam gapiring! Bu siz uchun foydali. Siz asabiy
emassiz, tashvishlanmaysiz. Siz hal qilinishi kerak bo'lgan muammo paydo bo'lganini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
5
ISSN:3030-3613
tushunasiz, lekin siz bundan hech narsani yo'qotmaysiz va yomon odamga
aylanmaysiz. Sokin holat va hushyor ko'rinish muammoni ildizida ko'rishga va uni
tezda hal qilishga yordam beradi. Bahsli vaziyatda xotirjam bo'ling, shunda
suhbatdoshingiz ham xotirjam bo'lishi mumkin, chunki siz unga hujum qilmaysiz. Bu
muammoni tezda hal qilishga yordam beradi, chunki siz ham, raqibingiz ham
birbiringizni tinglaysiz, tahlil qilasiz va vaziyatdan chiqish yo'lini topishga harakat
qilasiz. Bundan tashqari, odam qarama-qarshi tomon bilan janjallashishni istamasa,
nizo yuzaga keladi. Bunday paradoks: odamlar o'zlariga tajovuz qilmasdan, bir-
birlarini xafa qilishni xohlamasliklari uchun janjal qilishadi.
Ikkinchidan, janjal, turmush o'rtoqlar hali ham xuddi shu yo'lda ketayotganligini
ko'rsatadi. Qarama-qarshilik - bu ikki kishi borishga tayyor bo'lgan yo'lning yo'qligi.
Aynan mojaro paytida ular uni topishga harakat qilishmoqda. Bu shuni ko'rsatadiki,
odamlar birgalikda oldinga borishni xohlashadi, shuning uchun ular hozirgacha ular
uchun eng yaxshi variant bo'lib tuyulgan narsani qilish uchun bir-birlariga shunchalik
qattiq harakat qilmoqdalar. Psixologlar oiladagi janjallarni normal holat deb
hisoblashadi. Mojarolar tufayli er-xotinlar bir-birlaridan nafratlana boshlaydilar va
bundan ham ko'proq ajrashishadi. Shuning uchun oilada har doim paydo bo'ladigan
nizolarni qanday hal qilish kerakligi masalasi juda dolzarb bo'lib qoladi. Oiladagi
nizolar turmush o'rtoqlar va hatto bolalar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarning bir usuli
hisoblanadi.
Bu jarayonning ijobiy tomoni ham bor: janjal munosabatlarni rivojlantirishga,
o'zgartirishga, qaysidir yo'nalishda borishga undaydi. Ba'zida odamlar janjallashishadi,
chunki bu ularning umumiy narsaga ega bo'lishning yagona yo'li. Har bir oilaning
o'ziga xos xususiyatlari bor, agar u turmush o'rtoqlarni birlashtirsa, bo'lish huquqiga
ega. Odamlar janjal qilishlari tabiiy, ayniqsa, bu odamlar turmush o'rtoqlar va
mehribon sheriklar bo'lsa. Sizning munosabatingizda hech qachon janjal bo'lmaydi deb
umid qilish ahmoqlikdir, chunki dunyoda ikkita bir xil odam yo'q. Siz qanchalik yaqin
va sevgan bo'lsangiz ham, sizning fikringiz sherigingizning fikriga to'g'ri kelmaydigan
muammolar doimo bo'ladi. Va bu sizning ideal munosabatlaringizda nega janjal
chiqqaniga hayron bo'lmaslik uchun eslash kerak. Odamlar odatda nizolarni qanday hal
qilishadi? Ular qichqirishadi, tanqid qilishadi, qoralashadi, janjal qilishadi, hatto
idishlarni urishadi va yugurib kelishadi. Hech kimga sir emaski, muammolarni hal
qilishning bu usullari faqat sevishganlar munosabatlarida iz qoldiradi. Biroq, odamlar
ba'zi tushunchalar bo'yicha kelisha olmasalar ham, baqirishda davom etadilar. Ammo
bir haqiqatni yodda tutish kerak: qichqirayotgan odam eshitilmaydi! Shuning uchun,
janjal va qichqiriqlardan so'ng, sheriklar bir-birlari bilan xotirjam ohangda muloqot
qilishni boshlamaguncha, muammo hal etilmaydi. Hamkorlar rishtalarni va sevgini
mustahkamlashni xohlaydigan har qanday munosabatlar sheriklarning tinch janjal
qilish qobiliyatiga muhtoj. Ushbu turdagi janjaldan siz bir-biringizga hurmat ko'rsatgan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
6
ISSN:3030-3613
holda, ziddiyatli vaziyatni har ikki tomon uchun eng foydali tarzda hal qilishingiz
tushuniladi. Siz o'zingiz uchun muhim bo'lgan narsadan voz kechmaysiz, lekin ayni
paytda sevganingiz uchun muhim narsani qabul qilasiz. O'zingizning va boshqa
birovning nuqtai nazari o'rtasidagi farqni hurmat qilishni o'rganing. Boshqa odamni
o'zingizga o'xshatishga emas, balki janjalni boshlagan muammoning echimini topishga
intiling, shunda u sizga ham, sevimli sherigingizga ham mos keladi. Nima uchun
oilaviy nizolar paydo bo'ladi? Oilaviy nizolarning paydo bo'lishi uchun juda ko'p
sabablar mavjud, chunki nikoh nafaqat birgalikdagi uy xo'jaligini yuritish va farzand
ko'rish, balki o'z xohish-istaklarini bajarish, ehtiyojlarni qondirish va baxtli yashash
istagini ham o'z ichiga oladi. Erkak va ayol turmush qurish orqali o'z hayotlarini
yaxshilashni xohlaydigan odamlar bo'lib qolishadi. Yosh oiladagi nizolar Yosh
oilaning birinchi yilida ko'pincha nizolar paydo bo'ladi.
Ularni yo'q qilish uchun sheriklar quyidagilarga tayyor bo'lishlari kerak:
Axloqiy va ijtimoiy. Bu erda hamkorlarning ta'limi, yoshi, ijtimoiy turmush darajasi
muhim ahamiyatga ega. Shunday qilib, ayollar uchun turmush qurish uchun qulay yosh
- 22-23 yosh, erkaklar uchun - 23-24 yosh. Ayol erkakdan katta bo'lmasligi kerak.
Erkak xotinidan 12 yoshdan katta bo'lishi mumkin emas. Odamlar nikoh nima
ekanligini, nikohda ulardan nima kutilishini va o'z majburiyatlarini bajarishga
tayyorligini aniq tushunishlari kerak, balki faqat o'z huquqlarining bajarilishini talab
qilishlari kerak. Turmush o'rtoqlar oilani mustahkamlaydigan va sog'lom bolalarni
tarbiyalaydigan sog'lom turmush tarzini olib borishga tayyor bo'lishi kerak. Uy-joy va
moddiy farovonlik har doim ham munosabatlarning uzoq umriga ta'sir qilmaydi, lekin
ba'zida ular janjallarning rivojlanishi uchun kuchaytiruvchi omilga aylanadi.
Motivatsion. Oila mehr-muhabbatga, o'z zimmasiga mas'uliyat olishga, farzandlar
tarbiyasiga va ularni o'ziga to'q inson qilishiga, mustaqil bo'lishga tayyor bo'lishi kerak.
XULOSA
Oilani mustahkamlash, rivojlantirish va ziddiyatli vaziyatlarni hal qilishga
yordam beradigan bunday fazilatlar va xatti-harakatlarning mavjudligi. Pedagogik.
Oilaviy hayotning turli sohalarida ma'lum bilimlarning mavjudligi va bu bilimlarni
qo'llashga tayyorlik. Birorta oila yo'qki, unda janjal bo'lmaydi. Biroq, turmush
o'rtoqlarning nafaqat ular o'rtasida, balki ularning har biri ichida paydo bo'ladigan har
qanday nizolarni hal qilishga tayyorligi muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI:
1.
Vohidjon, O. (2023). TIBBIYOT XODIMINING BEMORLARGA SO'Z ORQALI
TA'SIR KO'RSATISHI. Scientific Impulse, 1(8), 827-830.
2.
Baxtiyarovna, S. D. (2023). ART-TERAPEVTIK USULLARNI TIBBIYOTDA
QO’LLASHNING HOS JIHATLARI. Scientific Impulse, 1(8), 781-787.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
7
ISSN:3030-3613
3.
Nazarova, Z. (2023). ILK FARZAND KO’RGAN AYOLLARDA
SHAXSLARARO MUNOSABATLARNING IJTIMOIY PSIXOLOGIK
4.
HUSUSIYATLARI.
5.
Raximova Roxat Boysoatovna, Raxmiddinova Durdona Tolib qizi, & Ibragimova
6.
Nilufar
Yuldoshali
qizi.
(2023).
BOLALARDA
PSIXOLOGIK
TRAVMALARNING
KELIB
CHIQISH
SABABLARI
VA
ULARNI
BARTARAF
7.
ETISH YO’LLARI. Scientific Impulse, 1(8), 417–420 Raximova Roxat
Boysoatovna, Jo’rayeva Muazzam Bahriddinovna, &
Abduvohidova
Sayyora
Sherzod
qizi.
(2023).
O’QITUVCHINING
PEDAGOGIK
QOBILIYATLARINI SHAKLLANTIRISH. KASBIY FAOLIYATDA NUTQ
MADANIYATI VA NOTIQLIK SAN’ATI . Scientific Impulse, 1(8), 413–416
8.
Internet materiallari
