T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
398
ISSN:3030-3613
HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILIDA UNDOSHLAR TAVSIFI: FIZIK-
AKUSTIK, ANATOMIK-FIZIOLOGIK VA FUNKSIONAL- FONOLOGIK
ASPEKTLAR.
Xo‘jamjarova Jazira Baxtibay qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Gumanitar fanlar fakulteti
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi
xojamjarovajazira@gmail.com
Tel: +998999800624
1-bosqich 24/1-guruh talabasi
Ilmiy rahbar:
Shahnoza Muxtorova
Annotatsiya:
Mazkur maqolada hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi undosh
tovushlarning har tomonlama tavsifi — fizik-akustik, anatomik-fiziologik va
funksional-fonologik aspektlarda yoritilgan. Undoshlarning tovush fiziologiyasi, ular
qanday tarzda hosil bo‘lishi, tovush to‘lqinlarining akustik xususiyatlari hamda
fonologik tizimdagi o‘rni zamonaviy tilshunoslik yutuqlari asosida tahlil qilingan.
Shuningdek, maqolada undoshlarning nutqdagi ahamiyati, fonetik muvozanatdagi roli,
fonemal holati va oppozitsiya (qarama-qarshilik) munosabatlari asosida ilmiy izohlar
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Undosh tovushlar, fizik-akustik xususiyat, anatomik-fiziologik
jarayon, fonologik tizim, fonema, artikulyatsiya, oppozitsiya, differensial belgi.
Аннотация:
В данной статье всесторонне описаны согласные звуки
современного узбекского литературного языка в физико-акустическом, анатомо-
физиологическом
и
функционально-фонологическом
аспектах.
Проанализированы физиология звуков, способы их образования, акустические
характеристики звуковых волн, а также роль согласных в фонологической
системе на основе достижений современной лингвистики. Также в статье научно
обосновано значение согласных в речи, их роль в фонетическом равновесии,
фонемный статус и отношения оппозиции (противопоставления).
Ключевые
слова:
Согласные
звуки,
физико-акустические
характеристики, анатомо-физиологические процессы, фонологическая система,
фонема, артикуляция, оппозиция, дифференциальный признак.
Abstract:
This article presents a comprehensive description of consonant
sounds in the modern Uzbek literary language from the physical-acoustic, anatomical-
physiological, and functional-phonological perspectives. It analyzes the physiology of
sound production, the acoustic properties of sound waves, and the role of consonants
within the phonological system, based on modern linguistic achievements. The article
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
399
ISSN:3030-3613
also provides scientific explanations of the role of consonants in speech, their function
in phonetic balance, phonemic status, and oppositional (contrastive) relations.
Keywords:
Consonant sounds, physical-acoustic properties, anatomical-
physiological process, phonological system, phoneme, articulation, opposition,
distinctive feature.
Fonetik birliklar tilning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi.
Tilshunoslikda tovushlar o‘rganilayotganida ularning turli jihatlari — fizik, fiziologik
va funksional tomonlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, undosh tovushlar
nafaqat nutq tovushi sifatida, balki fonologik tizimning faol elementlari sifatida ham
chuqur tahlilni talab etadi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi undoshlar zamonaviy
fonetika va fonologiya yutuqlari asosida, kompleks yondashuv orqali o‘rganilishi
tilshunoslikda muhim ilmiy muammo sifatida qaralmoqda. O‘zbek tilidagi undoshlar
fonetik tizimda unli tovushlarga nisbatan son jihatdan ko‘proq bo‘lib, ular
artikulyatsion nuqtai nazardan murakkabroq hosil bo‘ladi. Undosh tovushlar nutq
paytida havo oqimining ma’lum bir joyda to‘siqqa uchrashi natijasida yuzaga keladi.
Fizik-akustik nuqtai nazardan undosh tovushlar tovush to‘lqinlarining tebranish
chastotasi, kuchi, davomiyligi va spektral xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Masalan,
portlovchi undoshlar (p, b, t, d, k, g) qisqa davomli, kuchli amplitudaga ega bo‘lib,
tovush signallarida keskin o‘zgarishlar hosil qiladi. Shovqinli undoshlar esa (s, z, sh, j)
yuqori chastotali spektrga ega bo‘lib, uzunroq va kuchsizroq tovushlar bilan ajralib
turadi. Fonetik laboratoriyalarda spektrograf yordamida o‘tkazilgan tajribalar
natijasida aniqlanishicha, o‘zbek tilidagi shovqinli undoshlarning akustik belgisi
ularning spektral zichligi va davomiyligidir. Masalan, “s” tovushi 4000–8000 Hz
chastotali zona bilan tavsiflanadi. Anatomik-fiziologik jihatdan undoshlar odam
organizmining nutq a’zolari — til, tanglay, lablar, tishlar, halqum, hiqildoq kabi a’zolar
ishtirokida yuzaga keladi. Artikulyatsiya nuqtasi va usuliga ko‘ra undoshlar
quyidagicha tasniflanadi:
Artikulyatsiya joyiga ko‘ra: lab undoshlari (p, b, m), tish oldi (t, d),
tanglay (k, g), hiqildoq (x, h) va boshqalar;
Artikulyatsiya usuliga ko‘ra: portlovchi (p, b, t, d), sirg‘aluvchi (s,
z, sh), burun (m, n, ng), yon (l), titrovchi (r) undoshlar.
Tajribaviy fonetika ma’lumotlariga ko‘ra, undosh tovushlar hosil bo‘lishida
markaziy nerv tizimi, ayniqsa miya po‘stlog‘i faoliyati muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
nutq reflekslarining aniq va tartibli amalga oshishini ta’minlaydi.
Fonologik nuqtai nazardan undoshlar fonema sifatida nutqdagi ma’no farqlovchi
birliklar hisoblanadi. Ular differensial belgilar (jarangli-jarangsiz, portlovchi-
portlovchisiz, burun-burunsiz va h.k.) orqali boshqa fonemalardan ajralib turadi. Misol
uchun: “bol” – “pol” – “mol” – “tol” kabi so‘zlarda faqat bir undoshning o‘zgarishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
400
ISSN:3030-3613
butun so‘z ma’nosining o‘zgarishiga olib keladi. Fonologik tizimda undoshlar bir-biri
bilan oppozitsiya munosabatida bo‘lib, bu qarama-qarshiliklar tilning morfologik,
leksik va sintaktik darajalarida faol ishlatiladi. Tilshunos A.A. Abduazizovning
ta’kidlashicha, o‘zbek tilidagi undosh fonemalar tizimi 25 ta asosiy fonemani o‘z
ichiga oladi va ularning har biri tilning fonologik barqarorligini ta’minlaydi. Bundan
tashqari, undoshlar orasida pozitsion fonetik o‘zgarishlar (assimilyatsiya,
dissimilyatsiya, eliziy, metateza) mavjud bo‘lib, ular nutq sur’ati, urg‘u, fonetik muhit
kabi omillarga bog‘liq holda yuzaga keladi.
Xulosa qilib aytganda, hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi undosh tovushlar ko‘p
qirrali fonetik birliklar bo‘lib, ular fizik-akustik, anatomik-fiziologik va funksional-
fonologik jihatdan mukammal o‘rganishni talab qiladi. Tovushlarning bu uch jihati
birgalikda til tizimining to‘laqonli ishlashini ta’minlaydi. Undoshlar nafaqat nutqning
ovozli materiali, balki fonemik tizimning asosiy bo‘g‘inlaridan biri sifatida
tilshunoslikda alohida o‘rin egallaydi. Ularning tahlili fonetika, fonologiya,
psixolingvistika va eksperimental tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biri bo‘lib
qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abduazizov A. A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fonetikasi. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2007.
2.
Jo‘raev N. Fonologiya masalalari. – Toshkent: Fan, 1984.
3.
Madvaliev A. O‘zbek tilining amaliy fonetikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
4.
Yo‘ldoshev A. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 2006.
5.
Huseynov M. Fonetik tizimning nazariy asoslari. – Toshkent: Universitet, 2019.
6.
Soliyev B., Sayfullayeva N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Fonetika. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2020.
7.
https://ilmiybaza.uz/document/til-va-yozuv-harf-tovush-yozuvi/
