T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
395
ISSN:3030-3613
HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILIDA SIRG‘ALUVCHI UNDOSH
FONEMALANING FONOLOGIK TAVSIFI
Kamalova Gulsanam Bahodir qizi
Chirchiq davlar pedagogika universiteti
Gumanitar fanlar fakulteti
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi
1 – bosqich 24/1-guruh talabasi
Email:
kamalovagulsanam199@gmail.com
tel: +998 77 184 21 06
Ilmiy rahbar:
Shahnoza Muxtarova
Annotatsiya
: Ushbu maqolada hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi sirg'aluvchi
undosh fonemalarning fonologik xususiyatlari, artikulyatsion va akustik belgilar
asosida o‘rganilgan. Ularning fonemik tizimdagi o‘rni, boshqa fonemalar bilan
qarama-qarshiliklari, pozitsion holatlardagi almashinuvi va morfonologik funksiyalari
tahlil qilingan. Shuningdek, dialektal tafovutlar va fonostilistik holatlar ham yoritilgan.
Maqola o‘zbek tilining zamonaviy fonologik tizimini chuqurroq tushunishga xizmat
qiladi.
Kalit so‘zlar:
sirg'aluvchi undoshlar, fonema, fonologik tizim, artikulyatsiya,
o‘zbek adabiy tili.
Аннотация :
В данной статье исследуются фонологические особенности
шипящих согласных фонем современного узбекского литературного языка на
основе их артикуляционных и акустических характеристик. Анализируются их
роль в фонемной системе, оппозиции с другими фонемами, позиционные
чередования и морфонологические функции. Также освещаются диалектные
различия и фонетико-стилистические аспекты. Статья способствует более
глубокому пониманию современной фонологической системы узбекского языка.
Ключевые слова:
шипящие согласные, фонема, фонологическая система,
артикуляция, узбекский литературный язык.
Abstract:
This article examines the phonological characteristics of sibilant
consonant phonemes in modern Uzbek literary language, based on their articulatory
and acoustic features. Their role in the phonemic system, oppositions with other
phonemes, positional alternations, and morphophonological functions are analyzed.
The article also highlights dialectal differences and phonostylistic aspects. It
contributes to a deeper understanding of the contemporary phonological system of the
Uzbek language.
Keywords:
sibilant consonants, phoneme, phonological system, articulation,
Uzbek literary language.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
396
ISSN:3030-3613
O’zbek tilida sirg’aluvchi undoshlar 12 ta bo’lib, ular quyidagilardan iborat:
"V" fonemasi
- lab-tish, sirgʻaluvchi, jarangli, shovqinli undosh. Ruscha oʻzlashma
soʻzlarda "v" jarangsiz undosh ta'sirida yoki soʻz oxirida jarangsiz "f" tarzida talaffuz
etiladi: avtomat - afomat, ustav- ustaf kabi.
"F" fonemasi -
lab-tish, sirgʻaluvchi, jarangsiz undosh. Jonli soʻzlashuvda lab-
tish "f"ning lab-lab, portlovchi, jarangsiz "p" tarzida talaffuz qilinish holatlari uchrab
turadi: faqat- paqat, qafas- qapas kabi.
"S" fonemasi-
til oldi, sirgʻaluvchi, jarangsiz shovqinli undosh. Deyarli barcha
pozitsiyalarda oʻzining asosiy ottenkasini saqlaydi: asbob, asta, asos kabi.
"Z" fonemasi-
til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli, shovqinli undosh. Jarangsiz
undosh taʼsirida "s"ga oʻtadi: iztirob-istirob, mazkur-maskur kabi. Qadimgi turkiy tilda
soʻz boshida qoʻllanmagan.
"Sh" fonemasi-
til oldi, sirgʻaluvchi, jarangsiz, shovqinli undosh. "Sh"
fonemasi qadimiy hisoblanadi.
"J" fonemasi -
til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli, shovqinli undosh. Soʻz oxirida
qoʻllanish holatlari faqat ruscha - baynalminal oʻzlashma soʻzlarda uchraydi: janr,
jeton, jemper, major, barja ekipaj, massaj, peyzaj, staj kabi.
"Y" fonemasi-
til oʻrta, sirgʻaluvchi, jarangli undosh. "Y" undoshi yumshoq
tovushdir, shuning uchun u bilan yondosh qoʻllangan unlilar akkomodatsiyaga
uchraydi. Yoʻl, yuvmoq kabi.
"L" fonemasi
- til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli, sonor tovush. Feʼlning shart
mayli va sifatdosh shakllarida ( -sa, -gan qoʻshimchalaridan oldin qoʻllanganda) jonli
soʻzlashuv nutqida oʻzak oxirida "l" tushib qolishi ham mumkin: kelsa- kesa, kelgan-
kegan kabi.
"R" fonemasi-
til oldi, jarangli, titroq, sonor tovush. Toshkent shevasida otning
koʻplik qoʻchimchasi -lar bilan qoʻllangan shaklida shu qoʻchimcha oxiridagi "r" ning
tushib qolishi keng tarqalgan: kitoblar- kitobla, akamlar- akamla kabi. Ammo bu
adabiy til meʼyori sanalmaydi.
"Gʻ" fonemasi -
chuqur til orqa, sirgʻaluvchi ,jarangli, shovqinli undosh.
Qadimgi turkiy tilda "g"ning variatsiyasi boʻlgan va soʻz boshida qoʻllanmagan.
Shevalarda soʻz oxiridagi "gʻ"ning oʻrnida "v"ning qoʻllanishi ham kuzatiladi: togʻ-
tov, toʻgʻri- tuvri kabi.
"X" fonemasi-
chuqur til orqa, sirgʻaluvchi, jarangsiz, shovqinli undosh. "X"
undoshidan soʻng qoʻllangan unlilar orqa qator ottenka bilan talaffuz etiladi.
"H" fonemasi-
boʻgʻiz undoshi, sirgʻaluvchi, jarangsiz, shovqinli tovush.
Asosan, arab va fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlarda yoki shu soʻzlardan yasalgan
oʻzbekcha yasama soʻzlarda qoʻllanadi: hammol, haqiqat, humo, hunar, huquq,
hurriyat, jumhuriyat kabi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
397
ISSN:3030-3613
Jarangli jarangsizligiga koʻra jufti boʻlgan sirgʻaluvchi undoshlar oʻzaro
oppozitsiya hosil qiladi: z-s, v-f, gʻ-x.
Foydalangan adabiyotlar roʻyxati:
1. Jamolxonov.H. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Toshkent - 2013. (110-115 betlar)
2. Qilichev.Q, Madliyev.A. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Toshkent - 1992.
3. Abdurahmanov.Gʻ, Rustamov.A. Qadimgi turkiy til. Toshkent - 1982.
