T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
321
ISSN:3030-3613
“BOLALARNI HIKOYA YARATISHGA O’RGATISH: REJADAN IJODIY
YOZUVGACHA” – YOZMA NUTQ VA BADIIY TAFAKKURNI
RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Mamadiyeva Zilolaxon Alijonovna
ANDIJON VILOYATI IZBOSKAN TUMANI
32-sonli umumiy o’rta ta’lim
maktabi boshlang’ich sinf o’qituvchisi
(METODIK TAVSIYA)
ANNOTATSIYA
Mazkur metodik tavsiya o‘quvchilarning yozma nutqini va badiiy tafakkurini
rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, bolalarni hikoya yaratishga o‘rgatishning nazariy
va amaliy asoslarini qamrab oladi. Tavsiyanoma Piaye, Vıgotskiy va Erikson kabi
mutaxassislarning qarashlariga tayangan holda, ijodiy yozuvni shakllantirish
jarayonini bosqichma-bosqich ochib beradi. O‘quvchilarni yozishga tayyorlash
usullari, hikoya tarkibini ishlab chiqish bosqichlari, shuningdek, maktabda ijodiy
muhit yaratish strategiyalari batafsil yoritilgan. Ushbu metodik tavsiya boshlang‘ich
sinf o‘qituvchilari, metodistlar va bolalar bilan ishlovchi pedagoglar uchun amaliy
qo‘llanma sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: ijodiy yozuv, yozma nutq, badiiy tafakkur, hikoya yaratish, Piaye,
Vıgotskiy, Erikson, o‘quvchilarning ijodiy fikrlashi, ta’lim metodikasi, boshlang‘ich
sinflar.
Tarkibi:
Muallif – Z.A.Mamadiyeva Andijon viloyati Izboskan tumani 32-
maktab boshlang’ich sinf o’qituvchisi
Muharrir:
- M.R.Olimova Andijon viloyati Izboskan tumani 32-maktab oliy
toifali boshlang’ich sinf o’qituvchisi
Taqrizchilar:
- A.Darmonqulova Andijon viloyati Izboskan tumani 26-maktab
boshlang’ich sinf o’qituvchisi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
322
ISSN:3030-3613
D.Esonova Andijon viloyati Izboskan tumani 35-maktab boshlang’ich mentor
o’qituvchisi
Kirish
Bolalarni ijodiy yozuvga o‘rgatishning ahamiyati
Ijodiy yozuv bolalarning fikrlash, ifoda qilish va badiiy tafakkurini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu nafaqat adabiy mahoratni, balki hayotiy
kompetensiyalarni ham shakllantiradi. Quyida uning asosiy ahamiyat jihatlari
keltirilgan:
1. Fikrlash va mantiqiy tafakkurni rivojlantirish
Ijodiy yozuv o‘quvchilarni tizimli fikrlash va o‘z g‘oyalarini mantiqiy tartibda
ifodalashga o‘rgatadi.
Bolalar sabab-oqibat aloqalarini tushunib, voqealar zanjirini ongli ravishda tuza
oladi.
2. Tasavvur va badiiy tafakkurni kengaytirish
Hikoya yaratish orqali bolalar o‘z tasavvurlarini mustahkamlaydi, yangi olamlar
va personajlar yaratib, ijodiy tafakkur ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Bu jarayon ular uchun cheksiz imkoniyatlar maydonini ochib beradi.
3. Lug‘at boyligini oshirish va nutq madaniyatini shakllantirish
Bolalar yangi so‘zlarni o‘rganib, ularni mazmunli qo‘llashga o‘rganishadi.
Matn yaratish jarayonida sinonimlar, taqqoslashlar va badiiy vositalarni ishlatish
orqali nutqlari aniq va ta’sirchan bo‘lishiga erishiladi.
4. Yozma nutqni shakllantirish va ifoda erkinligini oshirish
Ko‘p hollarda o‘quvchilar og‘zaki nutqda aniq gapira olishadi, biroq yozma
ifodada qiynalishadi.
Ijodiy yozuv ularga o‘z fikrlarini ravon, aniq va mantiqiy tarzda bayon qilishni
o‘rgatadi.
5. Mustaqil fikrlash va o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish
Har bir bola o‘z dunyoqarashi, hissiyoti va o‘ziga xos fikriga ega.
Hikoya yozish orqali ular o‘z fikrlarini bemalol ifodalash imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
Bu esa ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va shaxsiy rivojlanishga
xizmat qiladi.
6. Empatiya va hissiy tafakkurni shakllantirish
Qahramonlar yaratish va ularning kechinmalarini tasvirlash orqali bolalar
boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunish va o‘zlarining ham hislarini ifodalashni
o‘rganadilar.
Bu esa ularning ijtimoiy hayotda muvaffaqiyatli bo‘lishiga yordam beradi.
7. Akademik va kasbiy muvaffaqiyatga tayyorgarlik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
323
ISSN:3030-3613
Ijodiy yozuv nafaqat adabiyot yoki san’at bilan bog‘liq kasblar uchun, balki har
qanday sohada muhim ko‘nikma hisoblanadi.
Tadqiqot, hisobot, maqola yoki biznes reja yozish ham ijodiy yondashuv va aniq
ifodalashni talab qiladi.
Bolalarni ijodiy yozuvga o‘rgatish nafaqat adabiy qobiliyatlarini, balki ularning
umumiy tafakkurini rivojlantirish, hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirish va akademik
muvaffaqiyatga erishish uchun muhim. Bu jarayonda o‘qituvchilar ijodiy muhit
yaratib, bolalarni yozishga rag‘batlantirishlari lozim.
Yozma nutq va badiiy tafakkurni rivojlantirishning pedagogik asoslari
Yozma nutq va badiiy tafakkurni rivojlantirishning pedagogik asoslari
o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish, ularni mustaqil fikrlashga
o‘rgatish hamda nutq madaniyatini oshirishga qaratilgan. Ushbu jarayon quyidagi
asosiy pedagogik yondashuvlarga tayanadi:
1. Konstruktivizm nazariyasi
(Piaye, Vıgotskiy, Bruner)
O‘quvchilarning yozma nutq va tafakkurini rivojlantirish uchun faol o‘rganish
muhiti yaratish zarur.
Bolalar o‘z tajribalaridan kelib chiqib, hikoya yaratishi va mazmunni anglab
yetishi muhim.
“Yaqin rivojlanish zonasi” (Vıgotskiy) tushunchasiga ko‘ra, bolalar murabbiy
yoki tajribali shaxs ko‘magida ijodiy yozishni yaxshiroq o‘zlashtiradilar.
2. Lingvistik va psixolingvistik yondashuv
(Chomsky, Halliday, Vygootskiy)
Yozma nutqni rivojlantirish uchun bolalar til strukturasini tushunishi va
sintaktik birliklardan ongli foydalanishi kerak.
Nutq faoliyatining rivojlanish bosqichlari:
Og‘zaki nutq (muloqot) → Hikoya qilish → Yozma nutq (ifodaviy yozuv)
Bolalar avval og‘zaki hikoya qilishga o‘rganib, keyin uni yozma nutqqa
o‘tkazishi lozim.
3. Badiiy tafakkurni rivojlantirish nazariyalari
A) Estetik va ijodiy rivojlanish (Dyuay, Gardner)
Jon Dyuay – Bolalar san’at va adabiyot orqali ijodiy tafakkurni rivojlantirishi
kerak.
Goward Gardnerning "Ko‘p intellektlar nazariyasi" ga ko‘ra,
Tasviriy tafakkur: suratlar asosida hikoya yozish
Musiqiy tafakkur: she’r va ritm asosida yozish
Interpersonal tafakkur: rolli o‘yinlar orqali hikoya tuzish
B) Badiiy idrok va kreativ tafakkur
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
324
ISSN:3030-3613
Bolalar tasviriy fikrlash, metafora, taqqoslash va simvolik obrazlardan
foydalanish orqali badiiy tafakkur shakllantiradi.
J. P. Gyoltning kreativ fikrlash nazariyasi bo‘yicha, bola hayoliy voqealarni real
hayot bilan bog‘lay olishi lozim.
4. Interfaol pedagogika va o‘yin metodlari
"O‘yin orqali o‘rganish" (Playful Learning) – bolalar hikoya yaratish jarayonida
rolli o‘yinlardan foydalanishadi.
Collaborative Learning (Hamkorlikda o‘rganish) – o‘quvchilar bir-birining
hikoyalarini muhokama qilib, takomillashtirishadi.
Gamifikatsiya – hikoya yozish jarayoniga o‘yin elementlarini qo‘shish
(masalan, hikoya kubiklari, tasodifiy so‘zlardan hikoya yaratish).
5. Taxliliy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
Yozma nutq faqat hikoya qilish emas, balki fikrlarni asoslash, tahlil qilish va
mantiqiy tuzilmani shakllantirish imkonini beradi.
O‘quvchilar matn tahlil qilish, hikoyaning syujetini tahlil qilish,
qahramonlarning xarakterini ochib berish orqali yozma nutqini rivojlantiradi.
Yozma nutq va badiiy tafakkurni rivojlantirish pedagogik jihatdan
konstruktivizm, lingvistika, ijodiy tafakkur nazariyalari va interfaol o‘yin metodlari
orqali amalga oshiriladi. Asosiy maqsad – bolalarga ijodiy fikrlash, ifodali yozish va
mantiqiy tuzilmaga ega matn yaratish ko‘nikmalarini singdirishdir.
Yozma nutqni rivojlantirishning lingvistik va psixologik jihatlari
Yozma nutqni rivojlantirish jarayoni tilshunoslik (lingvistika) va psixologiya
fanlari bilan uzviy bog‘liq. Yozuv – nafaqat grammatika va sintaksis qoidalarini
o‘zlashtirish, balki fikrni ongli tarzda shakllantirish va ifodalash jarayoni hamdir.
Shuning uchun bolalarning yozma nutqini rivojlantirishda lingvistik va psixologik
omillarni hisobga olish juda muhimdir.
1. Lingvistik jihatlar
A) Yozma nutqning tarkibiy elementlari
Yozma nutq quyidagi lingvistik komponentlarga asoslanadi:
Grafik jihat – harflar, imlo, tinish belgilari
Fonetik jihat – so‘zlarning tovush tizimi va talaffuz
Leksik jihat – so‘z boyligi va semantik ko‘lam
Grammatik jihat – gap tuzilishi, morfologiya va sintaksis
Stilistik jihat – matn uslubi, badiiy ifodaviylik
Bu elementlarning har biri bola yozma nutqini rivojlantirish jarayonida asta-
sekin o‘zlashtiriladi.
B) Yozma nutq va og‘zaki nutqning farqlari
Yozma nutq mantiqiy, tartibli, grammatik jihatdan aniq bo‘lishi kerak.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
325
ISSN:3030-3613
Og‘zaki nutq esa ko‘proq improvizatsiyaga, intonatsiya va tana harakatlariga
tayanadi.
Shuning uchun bolalar dastlab og‘zaki hikoya qilishga o‘rganib, keyin yozma
nutqni rivojlantirishga o‘tishlari kerak.
C) Lingvistik nazariyalar asosida yozma nutqni rivojlantirish
Chomsky nazariyasi (Generativ grammatika) – bolalar til tizimini tabiiy ravishda
o‘zlashtiradi, shuning uchun yozma nutqni rivojlantirish uchun ular ongli ravishda
qoidalarga tayanishi kerak.
Vygotskiy nazariyasi (Ijtimoiy tilshunoslik) – yozma nutqning rivojlanishi
jamiyat va muloqot orqali amalga oshadi, ya’ni bolalar yozuv jarayonida muhit ta’sirini
sezadilar.
2. Psixologik jihatlar
A) Kognitiv rivojlanish va yozma nutq
Yozma nutq kognitiv jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lib, unda quyidagi jihatlar
muhim ahamiyatga ega:
Diqqat – matnning mantiqiy bog‘liqligini saqlash
Xotira – so‘z va iboralarni eslab qolish va to‘g‘ri joylash
Tasavvur – hikoya yoki matnning obrazlarini yaratish
Mantiqiy fikrlash – yozuv jarayonida fikrlarni aniq va izchil shakllantirish
Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi ga ko‘ra, bolalar yozma nutqni
mustaqil shakllantirishdan oldin og‘zaki ifoda qilishni o‘rganishlari kerak.
B) Emotsional va motivatsion omillar
Yozma nutq bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchi va ijodiy motivatsiyasiga bog‘liq.
Agar bolada yozishga qiziqish paydo qilinsa:
Stress kamayadi, ijodiy tafakkur shakllanadi
Shaxsiy fikrlarini ifodalashga intilishi ortadi
O‘ziga bo‘lgan ishonch oshadi
Maslowning motivatsiya nazariyasi ga ko‘ra, bola o‘zini erkin his qilganda va
rag‘bat olganda ijodiy yozuvga ishtiyoqi ortadi.
C) Psixolingvistik yondashuv
Psixolingvistika yozma nutqni o‘rganish jarayonida aql (kognitsiya), til va
psixologik omillar qanday o‘zaro ta’sir qilishini tushuntiradi.
Bolalar avval so‘zlar va iboralarni og‘zaki shaklda o‘zlashtiradi
Keyin ularni yozma ravishda qo‘llashga o‘tadi
Oxir-oqibat, o‘ziga xos uslub va ijodiy yondashuv shakllanadi
Shuning uchun yozma nutqni rivojlantirishda avval og‘zaki hikoya qilish, keyin
yozuvga o‘tish muhim.
Yozma nutqni rivojlantirish jarayoni lingvistik va psixologik yondashuvlar
asosida amalga oshiriladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
326
ISSN:3030-3613
Lingvistik jihatdan – til strukturasini tushunish, so‘z boyligini oshirish, mantiqiy
va grammatik bog‘liqlikni shakllantirish zarur.
Psixologik jihatdan – bola xotirasi, tasavvuri, motivatsiyasi va ijodiy tafakkuri
rivojlanishi kerak.
Bu yondashuvlarni integratsiya qilish orqali bolalarning yozma nutqi ham aniq,
ham ijodiy bo‘lishiga erishish mumkin.
Badiiy tafakkurning rivojlanish bosqichlari
Badiiy tafakkur – insonning estetik idroki, ijodiy ifodasi va obrazli fikrlash
qobiliyatini o‘z ichiga oluvchi muhim jarayondir. Uning rivojlanishi bolalikdan
boshlanib, mantiqiy va tasviriy tafakkurning o‘zaro uyg‘unligi asosida shakllanadi.
Quyida badiiy tafakkurning rivojlanish bosqichlarini ko‘rib chiqamiz:
1. Sensor-idrokiy bosqich (2-4 yosh)
Xususiyatlari:
Bolalar atrof-muhitni sezgilar orqali idrok qiladi (ranglar, tovushlar, shakllar,
tuzilishlar).
Tasviriy va musiqiy tafakkur boshlanadi (bolalar rasm chizish, qo‘shiqlar aytish,
o‘yinchoqlar bilan ijodiy harakatlar qilish orqali o‘zini ifodalaydi).
Erkin fantaziya va assotsiatsiyalar kuchli bo‘ladi.
Rivojlantirish usullari:
Rasm chizish, loydan shakllar yasash
Rangli kartinalarni muhokama qilish
Musiqiy va harakatli o‘yinlar o‘ynash
2. Obrazli tafakkur bosqichi (4-7 yosh)
Xususiyatlari:
Bolalar real va fantastik obrazlarni o‘zaro bog‘lay boshlaydi.
Metafora, personifikatsiya va o‘xshatishlardan foydalanish boshlanadi (masalan,
"quyosh kulib turibdi").
Og‘zaki hikoya qilish qobiliyati shakllanadi.
Rivojlantirish usullari:
Rasmlar asosida hikoya tuzish
Sehrli ertaklar yaratish
Dramatizatsiya va rolli o‘yinlar o‘ynash
3. Mantiqiy-badiiy tafakkur bosqichi (7-10 yosh)
Xususiyatlari:
Bolalar hikoya tuzilishini anglay boshlaydi: syujet, qahramonlar, konflikt va
echim.
Ijodiy tafakkur mustahkamlanadi, matnlarga mantiqiy bog‘liqlik kiritish
boshlanadi.
Tasavvur va real tajriba uyg‘unlashadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
327
ISSN:3030-3613
Rivojlantirish usullari:
Hikoya yaratish uchun muayyan cheklovlar qo‘yish (masalan, "Faqat 3 ta
qahramon bo‘lishi kerak").
Turli janrlarda (ertak, komediya, sarguzasht) hikoyalar yozish.
Qahramonlar xarakterini tahlil qilish.
4. Kritik-badiiy tafakkur bosqichi (10-14 yosh)
Xususiyatlari:
O‘z ijodiga tanqidiy baho bera boshlaydi.
Murakkab syujetlar tuzish, psixologik obrazlar yaratish boshlanadi.
Simvolizm va allegoriyadan foydalanish qobiliyati rivojlanadi.
Rivojlantirish usullari:
Muayyan muammo asosida hikoya yozish.
Matnlarni tahlil qilish va baholash.
Badiiy asarlarni o‘qish va undagi san’at vositalarini aniqlash.
5. Individual-badiiy tafakkur bosqichi (14 yoshdan yuqori)
Xususiyatlari:
O‘ziga xos yozish uslubi shakllanadi.
Murakkab mavzularda ijod qilish qobiliyati rivojlanadi.
Falsafiy, ijtimoiy va ichki kechinmalarni aks ettiruvchi badiiy tafakkur
shakllanadi.
Rivojlantirish usullari:
Mualliflik uslubini izlash (turli yozuvchilar uslubini sinab ko‘rish).
Adabiy eksperimentlar qilish.
Real va fantastik voqealarni o‘zaro bog‘lab ijod qilish.
Badiiy tafakkurning rivojlanishi sensor idrokdan boshlab, individual ijodiy
yondashuvgacha bo‘lgan bosqichlarni qamrab oladi. Ushbu jarayonni qo‘llab-
quvvatlash uchun bolalarga interfaol o‘yinlar, hikoya yozish mashqlari va adabiy tahlil
imkoniyatlarini yaratish kerak.
Bolalar ijodiyoti haqida Piaye, Vıgotskiy va Eriksonning nazariyalari
turli
nuqtai nazarlardan tushuntiriladi. Ular bola ijodkorligi rivojlanishida kognitiv
rivojlanish, ijtimoiy ta’sir va psixologik omillar muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi.
1. Jan Piaye – Kognitiv rivojlanish nazariyasi
Asosiy g‘oya: Bola ijodi uning kognitiv rivojlanish bosqichlariga bog‘liq.
Bolalar o‘z dunyoqarashini turli bosqichlarda tushunib, uni ijodiy tarzda ifodalashni
o‘rganadilar.
Piayening rivojlanish bosqichlari va ijod
Sensomotor bosqich (0-2 yosh)
Bola atrofni hissiy idrok va harakatlar orqali o‘rganadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
328
ISSN:3030-3613
Oddiy predmetlar bilan o‘ynash va tajriba qilish ijodiy jarayonning
boshlanishidir.
Old-operatsion bosqich (2-7 yosh)
Simvolik tafakkur rivojlanadi, ya’ni bolalar predmetlarni boshqa narsalar bilan
almashtirishni boshlaydi (masalan, tayoqni qilich sifatida ishlatish).
Fantaziya va ertaklar orqali ijod qilish kuchayadi.
Konkret operatsiyalar bosqichi (7-11 yosh)
Mantiqiy tafakkur rivojlanadi, lekin hali ham real predmetlarga bog‘liq.
Hikoya yozish va tasviriy san’atda realistik elementlar paydo bo‘ladi.
Formal operatsiyalar bosqichi (11 yoshdan yuqori)
Abstrakt va nazariy fikrlash rivojlanadi.
Falsafiy va psixologik mavzularda ijodiy fikr yuritish paydo bo‘ladi.
Piayega ko‘ra, bolalarning ijodiy rivojlanishi tabiiy bosqichlar asosida sodir
bo‘ladi va ularga yoshga mos sharoit yaratish kerak.
2. Lev Vıgotskiy – Ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasi
Asosiy g‘oya: Bola ijodiyoti uning ijtimoiy muhitiga bog‘liq. Bola ijodkorligi
o‘qituvchi, ota-ona va jamiyat bilan muloqot orqali rivojlanadi.
Vıgotskiyning asosiy g‘oyalari
YaQZ (Yaqin oraliq rivojlanish zonasi)
Bola mustaqil bajara olmaydigan ijodiy faoliyatni katta kishilarning ko‘magi
bilan amalga oshirishi mumkin.
Masalan, o‘qituvchi yoki ota-ona yo‘naltirishi bilan bola murakkabroq hikoya
yaratishi mumkin.
Til va tafakkurning o‘zaro bog‘liqligi
Bolalar til orqali o‘z fikrlarini ijodiy ifodalaydi.
Hikoya yaratish, dialog va rolli o‘yinlar ijodiy tafakkurni rivojlantiradi.
O‘yin va ijodkorlik
Vıgotskiy bolalarning rolli o‘yinlarini ijodiy tafakkurning boshlang‘ichi deb
hisoblaydi.
Masalan, bola “shifokor” rolini o‘ynash orqali tibbiy voqealarni ijodiy
tasvirlaydi.
Vıgotskiy nazariyasi bo‘yicha, bolalarning ijodiy qobiliyatlari atrof-muhit va
ijtimoiy munosabatlar yordamida shakllanadi.
3. Erik Erikson – Psixosotsial rivojlanish nazariyasi
Asosiy g‘oya: Bola ijodiyoti uning psixologik rivojlanishi va shaxsiy
identifikatsiyasi bilan bog‘liq. Ijodiy ifoda bola o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.
Eriksonning rivojlanish bosqichlari va ijod
Tashabbus va aybdorlik bosqichi (3-6 yosh)
Bolalar mustaqil faoliyatlarni sinab ko‘radi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
329
ISSN:3030-3613
Agar rag‘batlansa, ijodiy bo‘lishdan qo‘rqmaydi, aks holda ijodkorlik susayadi.
Mehnatsevarlik va kamchilik hissi (6-12 yosh)
Maktab davrida ijodiy ishlar bolalarning o‘zini namoyon qilish usuliga aylanadi.
Agar mehnati qadrlansa, bola ijodga qiziqadi, aks holda o‘zini yetarli darajada
iste’dodli emas deb hisoblaydi.
Shaxsiy identifikatsiya va rol chalkashligi (12-18 yosh)
O‘smirlar o‘z qobiliyatlarini sinab ko‘radi va yo‘nalishini topishga harakat
qiladi.
Bu bosqichda ijodiy ifoda shaxsiy identifikatsiya jarayonida muhim o‘rin tutadi.
Eriksonning fikricha, bolalar ijodiyoti ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchi va
jamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishiga bog‘liq.
Uch mutaxassisning qarashlarini taqqoslasak:
| Mutaxassis | Asosiy nazariya | Bola ijodiyoti haqida fikri |
|------------|----------------|----------------------------|
| Piaye | Kognitiv rivojlanish | Ijodiy tafakkur kognitiv rivojlanish bosqichlariga
bog‘liq |
| Vıgotskiy | Ijtimoiy-madaniy rivojlanish | Bola ijodkorligi atrof-muhit va
muloqot orqali shakllanadi |
| Erikson | Psixosotsial rivojlanish | Ijodiy ifoda bola shaxsiy identifikatsiyasiga
ta’sir qiladi |
Ushbu nazariyalar asosida bolalarni ijodiy yozuvga o‘rgatish jarayonida:
Piaye bo‘yicha: bolalarga yoshga mos vazifalar berish kerak.
Vıgotskiy bo‘yicha: kattalar bolalarning ijodiy fikrlash jarayoniga faol yordam
berishi zarur.
Erikson bo‘yicha: bolalarning ijodiy harakatlarini qo‘llab-quvvatlab, ularning
ishonchini oshirish lozim. Shunday qilib, bolalarning ijodiy rivojlanishi kognitiv
jarayonlar, ijtimoiy muloqot va psixologik omillar asosida shakllanadi.
O‘quvchilarni yozishga tayyorlash: Rasmlar, hikoyalar va musiqalar orqali
Bolalarni ijodiy yozuvga tayyorlash jarayoni ularning tasavvurini rivojlantirish
va his-tuyg‘ularini ifodalash qobiliyatini shakllantirishga asoslangan. Rasmlar,
hikoyalar va musiqalar bu jarayonda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Quyida har
bir metod haqida tushuntirish va amaliy tavsiyalar keltirilgan.
1. Rasmlar orqali yozishga tayyorlash
Rasmlar bolalarning vizual idroki va tasavvurini faollashtiradi. O‘quvchilar
rasm asosida syujet yaratib, o‘z fikrlarini matn shaklida ifodalashga o‘rganadilar.
Metodik usullar:
📌
"Rasmga qarab hikoya tuzish"
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
330
ISSN:3030-3613
O‘quvchilarga turli janrlardagi rasmlar (manzara, hayvonlar, ertak
qahramonlari, tarixiy lavhalar) beriladi.
Ular rasm asosida kim, qayerda, qachon, nima qilyapti? kabi savollarga javob
topadi.
O‘quvchilar tasvirlangan voqea haqida qisqa hikoya yozadilar.
📌
"Boshlanishi berilgan rasm"
O‘quvchilarga hikoya boshlanishi berilgan rasm taqdim etiladi.
Ular rasm asosida hikoyaning davomini tasavvur qilib yozishadi.
Masalan, "O‘rmonda bir bola yo‘qolib qoldi..." deb boshlanadigan rasm asosida
hikoya yaratish.
📌
"Bir nechta rasm ketma-ketligi"
O‘quvchilarga ketma-ket joylashtirilgan rasmlar beriladi (masalan,
qahramonning sayohati yoki hodisaning bosqichlari).
Ular bu rasmlar asosida voqealar rivojini yozma shaklda ifodalaydi.
2. Hikoyalar orqali yozishga tayyorlash
Hikoya eshitish va tahlil qilish bolalarni yozuvga tayyorlashning muhim
bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu usul orqali o‘quvchilar badiiy tafakkur, so‘z boyligi
va ifodaviy nutqni rivojlantiradilar.
Metodik usullar:
📌
"Nimasi yetishmayapti?"
O‘quvchilarga hikoyaning faqat boshlanish qismi o‘qib beriladi.
Ular hikoyaning davomini tasavvur qilib yozishadi.
📌
"Hikoya syujetini o‘zgartirish"
O‘quvchilarga tayyor hikoya beriladi, lekin uning oxiri ochiq qoldiriladi.
Ular turli xil tugash variantlarini yaratadilar (baxtli yakun, kutilmagan voqea,
sarguzashtli oxir).
📌
"Qahramonning ichki dunyosi"
Bolalar o‘qigan hikoyadagi qahramonlardan birini tanlab, uning ichki his-
tuyg‘ularini ifodalovchi matn yozadilar.
Masalan, "Jalmoqning ko‘ngli nima derdi?" kabi vazifalar.
3. Musiqa orqali yozishga tayyorlash
Musiqa bolaning tasavvurini, hissiy olamini va yozuv qobiliyatini
rivojlantirishga yordam beradi. Har xil janrdagi musiqa asarlari bolalarga turli xil his-
tuyg‘ularni tushunishga va ifodalashga yordam beradi.
Metodik usullar:
📌
"Musiqiy taassurotlar"
O‘quvchilar ma’lum bir musiqa asarini tinglaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
331
ISSN:3030-3613
Tinglash jarayonida ular musiqaning ohangi qanday tuyg‘ularni uyg‘otishini
tasvirlaydi.
Keyin shu taassurot asosida hikoya yoki she’r yozishadi.
📌
"Musiqaviy qahramon"
O‘quvchilarga turli janrlardagi musiqalar tinglash uchun beriladi.
Har bir musiqaga mos keladigan qahramon obrazini tasavvur qilib yozishadi.
Masalan, "Bu musiqa qahramon qanday odam ekanini ko‘rsatadi?"
📌
"Musiqaga hikoya yozish"
Klassik, xalq yoki zamonaviy musiqalarni tinglash orqali bolalar o‘z
tasavvurlarini hikoya shaklida ifodalashadi.
Masalan, “Sehrli kuyning ta’siri” nomli hikoya yozish.
O‘quvchilarni yozishga tayyorlashda rasmlar, hikoyalar va musiqalardan
foydalanish bolalarning tasavvur, badiiy tafakkur va yozuv mahoratini rivojlantirishga
yordam beradi.
Shu metodlarni darslarda muntazam qo‘llash bolalarni ijodiy yozuvga
tayyorlashda samarali natija beradi.
Hikoya tarkibini bosqichma-bosqich ishlab chiqish
Bolalarni ijodiy yozuvga o‘rgatishda hikoya tarkibini aniq va tushunarli
bosqichlarga bo‘lish muhim ahamiyatga ega. Har bir bosqich o‘quvchilarga hikoya
tuzilishini tushunishga, tafakkurni rivojlantirishga va yozuv ko‘nikmalarini
mustahkamlashga yordam beradi. Quyida hikoya yaratish jarayoni bosqichma-bosqich
bayon etiladi.
1. G‘oyani aniqlash (Hikoyaning mavzusi va asosiy fikri)
Hikoya yozishning ilk qadami – g‘oya tanlash va asosiy fikrni aniqlash.
📌
Amaliy mashqlar:
O‘quvchilarga turli mavzular beriladi: do‘stlik, qahramonlik, sarguzasht, sehrli
dunyo.
“Agar sen sehrli kuchga ega bo‘lsang, nima qilgan bo‘larding?” kabi ijodiy
savollar beriladi.
Aqliy hujum usuli orqali bolalar bir nechta g‘oyalar taklif qiladi.
❓
Savollar orqali g‘oya shakllantirish:
Kim haqida hikoya qilmoqchisan?
Qahramoning qanday muammoga duch keladi?
Hikoyang qanday yakunlanadi?
2. Qahramonlarni yaratish
Hikoya qiziqarli bo‘lishi uchun jonli va xarakterli qahramonlar kerak.
📌
Amaliy mashqlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
332
ISSN:3030-3613
Qahramon haqida so‘zlashuv – o‘quvchilar qahramonining ismi, yoshi, tashqi
ko‘rinishi va fe’l-atvorini tasvirlashadi.
Rol o‘ynash – bolalar o‘z qahramonlarining ovozi, yurish-turishi, gapirish
uslubini sinab ko‘rishadi.
Qahramonning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash – masalan, “Bu qahramon
nimada zo‘r va nimaga qodir emas?”
❓
Muhim savollar:
Qahramoning kim? Uning yoshi, ismi va tashqi ko‘rinishi qanday?
U qanday fe’l-atvorga ega (jasur, hazilkash, g‘amgin, dono)?
Uning muammosi yoki orzusi nima?
3. Voqealar rivojini belgilash (Syujet tuzish)
Hikoya uch asosiy qismdan iborat bo‘ladi: boshlanish (kirish), rivojlanish
(asosiy qism) va yakun (xulosa).
🔹
Boshlanish (Kirish qismi)
O‘quvchi qahramon va voqea joyini tasvirlaydi.
O‘quvchilarga hikoya boshlari beriladi va ularning davom ettirishlari so‘raladi.
Masalan:
"Bir kuni qahramon yo‘lga chiqdi..."
"Sehrli eshik ochildi va u..."
🔹
Asosiy qism (Tugun va voqealar rivoji)
Qahramon duch keladigan muammo yoki sarguzasht tasvirlanadi.
Murakkablik va mojaro kiritiladi (masalan, sehrli kuchdan noto‘g‘ri foydalanish,
yo‘qolgan narsani topish, yovuz kuchga qarshi kurash).
Hissiy tajribalar va qiziqarli tafsilotlar qo‘shiladi.
📌
Mashq:
“Tasavvur qil, qahramoning kutilmagan muammoga duch keldi. U bu
muammodan qanday chiqadi?”
🔹
Yakun (Xulosa)
Muammo yechim topadi, voqea o‘z yakuniga yetadi.
Hikoyaning ma’nosi va qahramon o‘rgangan saboq bayon qilinadi.
📌
Mashq:
“Sening qahramoning oxirida qanday o‘zgaradi? U qanday saboq oladi?”
4. Matnni boyitish: Tasviriy vositalardan foydalanish
Yozma nutqni rivojlantirish uchun hikoyaga tasviriy vositalar, ta’rif va dialoglar
qo‘shish muhim.
📌
Mashq:
O‘quvchilarga oddiy jumlalar beriladi va ulardan yanada tasviriyroq qilib qayta
yozish so‘raladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
333
ISSN:3030-3613
Oddiy: "Bola bog‘da yurdi."
Boyitilgan: "Quyosh nurida jilvalangan barglar ostida, bola sekin yurib borar,
har bir qadamida shabadani his qilar edi."
5. Yakuniy tahrir va baholash
Hikoyaning yozilishi tugagach, uni qayta tahrir qilish va baholash muhim.
📌
Mashq:
“Do‘stimning hikoyasini baholayman” – O‘quvchilar bir-birining hikoyalarini
o‘qib, quyidagi jihatlarga e’tibor qaratadi:
Hikoya tushunarli va mantiqiymi?
Qahramonlar qiziqarlimi?
Tasvirlar yetarlimi?
Baholash mezonlari:
| Kriteriy | Savollar |
|-------------|------------|
| Hikoyaning tuzilishi | Kirish, rivojlanish va yakun borligiga e’tibor
qaratilganmi? |
| Qahramon | U qiziqarli va jonlimi? Uning xatti-harakatlari tushunarli
tasvirlanganmi? |
| Til va ifoda | Tasviriy vositalardan foydalanilganmi? Dialoglar bormi? |
| G‘oya | Hikoya qanday ma’no beradi? Qahramon qanday saboq oladi? |
Hikoya yozish jarayoni bolalar uchun bosqichma-bosqich tashkil etilganda, ular
o‘z fikrlarini yaxshiroq ifodalay olishadi.
Shu tartibda bolalar mantiqiy, mazmunli va ijodiy hikoyalar yozishga
o‘rganishadi.
O‘quvchilarni ijodiy fikrlashga ilhomlantirish uchun maktabda qanday
muhit yaratish kerak
?
O‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish va ularni ilhomlantirish
uchun maktab muhitining ochiq, qiziqarli va qo‘llab-quvvatlovchi bo‘lishi muhim.
Quyida bunday muhit yaratish uchun asosiy tamoyillar va amaliy yondashuvlar
keltirilgan.
1. Ochiq va qo‘llab-quvvatlovchi psixologik muhit yaratish
Bolalar ijodiy bo‘lishdan qo‘rqmasligi uchun ularning fikr va g‘oyalari
qadrlanadigan muhit zarur.
📌
Amaliy usullar:
“Har bir fikr qimmatli” tamoyili – O‘quvchilarning har qanday ijodiy fikri
e’tiborga olinishi kerak.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
334
ISSN:3030-3613
Xatolarni qo‘rqinchli qilmaslik – Yangi g‘oya sinab ko‘rilganda xato qilish
tabiiy ekanligini tushuntirish.
Fikr almashish uchun erkin maydon – O‘quvchilarning fikrlarini baham ko‘rishi
va muhokama qilishi uchun maxsus vaqt ajratish.
🛠
Misol:
“Ijodiy maslahat” burchagi – bu yerda o‘quvchilar o‘z hikoyalari, rasm yoki
g‘oyalarini baham ko‘rib, bir-biridan fikr olishlari mumkin.
2. Sinf xonasida ijodiy muhit yaratish
Sinf xonasi bolalarni ijod qilishga undaydigan joy bo‘lishi kerak.
📌
Amaliy usullar:
Ijodiy yozuv burchagi – O‘quvchilarga ilhom beradigan rasmlar, matn boshi
namunalar, qiziqarli so‘zlar, she’rlar osilgan joy.
Rang-barang vizual materiallar – Rasmlar, komikslar, plakatlar ijodiy tafakkurni
rag‘batlantiradi.
O‘quvchilarning ijodiy ishlari ko‘rgazmasi – O‘quvchilarning yozgan
hikoyalari, komikslari yoki shaxsiy daftarlari sinf devoriga osib qo‘yilishi mumkin.
🛠
Misol:
Sinfda “Ilhom devori” yaratish – o‘quvchilar o‘z hikoya g‘oyalari, she’rlari yoki
qiziqarli so‘z birikmalarini osib qo‘yishlari mumkin.
3. Interfaol va ijodiy o‘yinlardan foydalanish
Bolalar o‘yin orqali yangi g‘oyalar yaratishga osonroq o‘tishadi.
📌
Amaliy usullar:
Tasodifiy so‘zlar o‘yini – 3 ta tasodifiy so‘z (masalan: "sher", "oyna", "uchish")
beriladi va o‘quvchilar shu so‘zlar ishtirokida hikoya yozishadi.
"Agar..." savollari – Masalan, "Agar qushlar gaplasha olsaydi, nima bo‘lardi?"
kabi savollar berish.
Rol o‘ynash o‘yinlari – Hikoya qahramonlarini tasvirlash yoki ularning nuqtai
nazaridan yozish.
🛠
Misol:
"Xayoliy intervyu" – O‘quvchilar o‘z hikoya qahramoni bo‘lib intervyu
berishadi.
4. Ilhom beruvchi materiallardan foydalanish
Rasmlar, musiqa, filmlar va audiokitoblar o‘quvchilarning tasavvur doirasini
kengaytiradi.
📌
Amaliy usullar:
Tasviriy hikoyalar – O‘quvchilarga suratlar yoki rasmli kitoblar ko‘rsatilib,
ulardan hikoya tuzish so‘raladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
335
ISSN:3030-3613
Musiqa orqali yozish – Klassik yoki instrumental musiqa tinglanib, u uyg‘otgan
tasvirlar asosida hikoya yozish.
Mashhur hikoyalarni davom ettirish – Bolalar sevimli ertak yoki hikoyalarning
o‘zlarining versiyalarini yozishadi.
🛠
Misol:
"Sehrli surat" – O‘quvchilar suratga qarab, u haqida hikoya yozishadi.
5. Yozuv jarayoniga erkinlik berish
Bolalar hikoya yozishda o‘zlarini erkin his qilishlari kerak.
📌
Amaliy usullar:
Erkin yozish mashqlari – Bolalar oldindan belgilangan mavzuga
bog‘lanmasdan, xohlagan narsalari haqida yozishadi.
“Hikoyani tugat” – O‘qituvchi hikoya boshi yoki o‘rtasini beradi, bolalar esa
davom ettiradi.
Turli janrlarda yozish – Fantastika, detektiv, sarguzasht kabi turli janrlarda
yozish.
🛠
Misol:
Har kuni 5 daqiqa erkin yozuv – Bolalar belgilangan vaqtda har qanday fikrni
yozishadi, keyin uni baham ko‘rishadi.
6. Ijodkorlarni ilhom sifatida tanishtirish
Mashhur ijodkorlar va yozuvchilar haqida suhbatlashish bolalar uchun ularga
ergashish motivatsiyasini beradi.
📌
Amaliy usullar:
Bolalar yozuvchilarining hayoti haqida hikoya qilish.
Mehmon yozuvchilar bilan uchrashuv tashkil qilish.
Mashhur asarlarni tahlil qilish – O‘quvchilar yaxshi yozilgan hikoyalarning
nima uchun qiziqarliligini tushunishadi.
🛠
Misol:
“Ilhom manbai” darsi – Mashhur yozuvchilarning ijodiy jarayoni haqida suhbat
o‘tkazish.
7. O‘quvchilarning ijodiy mehnatini nishonlash
Bolalar mehnati qadrlansa, ularda ijodiy ishlarga ishtiyoq ortadi.
📌
Amaliy usullar:
Hikoyalar to‘plami yaratish – O‘quvchilarning eng yaxshi hikoyalari sinf kitobi
shaklida nashr qilinadi.
Ijodiy tanlovlar – Eng yaxshi hikoyalar, she’rlar yoki ssenariylar tanlovi
o‘tkazish.
Ijodiy forumlar – Ota-onalar va boshqa sinfdoshlar ishtirokida ijodiy kechalar
tashkil qilish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
336
ISSN:3030-3613
🛠
Misol:
Sinfning "Eng yaxshi hikoyachisi" nominatsiyasini ta’sis etish.
Xulosa
Ijodiy fikrlashga ilhomlantiruvchi maktab muhiti quyidagi asosiy tamoyillar
asosida qurilishi kerak:
✅
Erkin va qo‘llab-quvvatlovchi muhit – O‘quvchilar fikrini qadrlash.
✅
Rang-barang vizual va eshitish materiallari – Rasmlar, musiqalar, filmlar.
✅
O‘yinlar va interfaol mashg‘ulotlar – Tasodifiy so‘zlar, hikoya davom
ettirish.
✅
Erkin yozuv imkoniyatlari – Boshlang‘ich fikrlardan tortib, murakkab
syujetlargacha.
✅
Ilhomlantiruvchi shaxslar va ijodkorlar haqida suhbatlar.
✅
O‘quvchilarning mehnatini qadrlash va taqdirlash.
Bunday sharoitda bolalar ijodiy tafakkurni rivojlantirish bilan birga, mustaqil
fikrlash va o‘z his-tuyg‘ularini ifodalash ko‘nikmalariga ega bo‘lishadi.
Xulosa
Bolalarni hikoya yaratishga o‘rgatish nafaqat yozma nutqni rivojlantirish, balki
ularning badiiy tafakkuri, tasavvur dunyosi va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
shakllantirish uchun muhim jarayondir. Yozuvchilik mahoratini rivojlantirish
bolalarga o‘z fikrlarini aniq va mantiqiy ifodalash, til boyligini oshirish, mustaqil va
tanqidiy fikrlashga o‘rgatish imkonini beradi.
O‘quvchilarni ijodiy yozuvga tayyorlash uchun:
✅
Erkin va qo‘llab-quvvatlovchi psixologik muhit yaratish;
✅
Sinf xonasini ilhomlantiruvchi joyga aylantirish (vizual materiallar, ilhom
devori, ijodiy burchaklar);
✅
Interfaol va ijodiy o‘yinlardan foydalanish (tasodifiy so‘zlar, hikoya davom
ettirish, rol o‘ynash mashqlari);
✅
Rasmlar, musiqalar va filmlar orqali ilhom berish;
✅
Hikoya tarkibini bosqichma-bosqich o‘rgatish (rejalashdan tortib ijodiy
yozuvga qadar);
✅
Mashhur yozuvchilar tajribasidan foydalanish va ilhomlantiruvchi shaxslarni
tanishtirish;
✅
O‘quvchilarning mehnatini qadrlash va taqdirlash (tanlovlar, nashrlar, ijodiy
forumlar) talab etiladi. Shunday qilib, maktab muhitida ijodkorlikni rivojlantirishga
e’tibor qaratish bolalarning nafaqat yozish ko‘nikmalarini, balki ularning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini, mustaqil fikrlash qobiliyatini va kelajakda turli sohalarda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
337
ISSN:3030-3613
muvaffaqiyat qozonish imkoniyatlarini oshiradi. Ijodiy yozuv – bu faqatgina til
darsining bir qismi emas, balki bolalarning shaxsiy rivojlanishi va dunyoni o‘ziga xos
tarzda anglash vositasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jan Piyaje. (1952). Bolalarda aql-idrokning rivojlanishi. – Nyu-York: W. W. Norton
& Company.
2.
Lev Vıgotskiy. (1978). Jamiyatda tafakkur: Yuqori psixologik jarayonlarning
rivojlanishi. – Kembrij, MA: Harvard University Press.
3.
Erik Erikson. (1963). Bola va jamiyat. – Nyu-York: Norton.
4.
Jerom Bruner. (1996). Ta’lim madaniyati. – Kembrij, MA: Harvard University
Press.
5.
Donald Grevs. (1983). Yozuv: O‘qituvchilar va bolalar ish jarayonida. – Portsmut,
NH: Heinemann.
6.
Lyusi Kalkins. (1994). Yozishni o‘rgatish san’ati. – Portsmut, NH: Heinemann.
7.
Geyl Tompkins. (2013). Yozuvni o‘rgatish: Jarayon va mahsulot o‘rtasida
muvozanat. – Pearson Education.
8.
Piter Elbou. (1998). Kuch bilan yozish: Yozuv jarayonini egallash usullari. – Nyu-
York: Oxford University Press.
9.
Robin Fisher & Merilin Uilyams. (2004). Ijodkorlikni ochish: O‘quv jarayonida
fanlararo yondashuv. – Routledge.
10.
Lindi Kameron. (2001). Yosh o‘quvchilarga til o‘rgatish. – Kembrij: Cambridge
University Press.
