T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
317
ISSN:3030-3613
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA KREATIV FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH:
O‘QITISH METODIKASI VA PEDAGOGIK YONDASHUVLAR
Boboyeva Klara Xamidovna
Nurobod tuman 38 maktab
boshlangʻich sinf oʻqituvchisi
Annotatsiya
: Mazkur maqolada boshlang‘ich ta’lim tizimida kreativ fikrlashni
rivojlantirishning o‘qitish jarayonidagi o‘rni, uning pedagogik ahamiyati va zamonaviy
metodik yondashuvlar orqali amalga oshirish yo‘llari yoritiladi. Bugungi kunda
ta’limning asosiy maqsadi – o‘quvchida mustaqil fikrlash, yangilik yaratish,
muammoni noan’anaviy hal qilishga qodir shaxsni shakllantirishdir. Shu boisdan
boshlang‘ich bosqichdanoq bolalarda kreativ fikrlashni yo‘lga qo‘yish va uni izchil
rivojlantirish zarur. Maqolada ilg‘or pedagoglar tomonidan qo‘llanilayotgan metodlar,
ta’lim texnologiyalari, o‘quvchilarning erkin fikrlashi va ijodiy qobiliyatini
rivojlantirishga xizmat qiluvchi amaliy yondashuvlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
kreativ fikrlash, boshlang‘ich ta’lim, o‘quvchi faolligi, o‘qitish
metodikasi, pedagogik yondashuv, ijodkorlik, innovatsion ta’lim, mustaqil fikrlash
Kirish
Zamonaviy jamiyatda tezkor axborot almashinuvi, raqobatbardoshlik va
texnologik taraqqiyot sharoitida insondan nafaqat an’anaviy bilimlar, balki yangilik
yaratish, muammoga yangicha qarash, o‘z fikrini mustaqil ravishda ifodalash kabi
kompetensiyalar talab etiladi. Shu bois, ta’lim jarayoni o‘quvchida ijodiy tafakkur va
kreativ fikrlashni shakllantirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Ayniqsa, bu
jarayonning boshlang‘ich bosqichi – bolalarning tafakkuri shakllanayotgan, idrok etish
qobiliyati faollashayotgan davrda amalga oshirilsa, kelgusida barqaror natijalarga olib
keladi.
Boshlang‘ich ta’limda kreativ fikrlash – bu o‘quvchilarda mavjud bilim asosida
yangilik yaratish, nostandart yechimlar topish, o‘z fikrini erkin va ishonch bilan
ifodalash ko‘nikmasini rivojlantirish demakdir. Bu esa o‘qituvchidan an’anaviy
yondashuvlardan voz kechib, interaktiv, muammoli, izlanishga undovchi metodlardan
foydalanishni talab qiladi. Kreativ fikrlovchi shaxsni shakllantirishda darsning
mazmuni, o‘qituvchining uslubiy yondashuvi, o‘quv muhitining ochiqligi va erkinligi
muhim omil hisoblanadi.
Yurtimizda olib borilayotgan ta’lim islohotlari, xususan, «Yangi O‘zbekiston –
yangi ta’lim» tamoyili asosida innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy qilish,
o‘quvchi shaxsini rivojlantirishga qaratilgan dars jarayonlarini tashkil etish alohida
e’tibor markazida turibdi. Bu esa o‘qituvchilardan yangicha metodik yondashuvlarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
318
ISSN:3030-3613
puxta egallashni, har bir o‘quvchi shaxsini chuqur tahlil etgan holda individual
ishlashni talab qiladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari tabiatan o‘rganishga qiziquvchan, ijodkorlikka
moyil, har bir yangi topshiriq ularning idrokida jonli taassurot uyg‘otadi. Shu bois, bu
davrda kreativ fikrlashni rivojlantirish oson va samarali bo‘lishi mumkin. Pedagoglar
uchun bu – imkoniyat davri bo‘lib, o‘quvchilarning tafakkurini uyg‘otish, mustaqil
fikrlashga o‘rgatish, yangi g‘oyalar yaratishga undashning eng maqbul bosqichidir.
Bunda quyidagi metodik yondashuvlar asosiy ahamiyat kasb etadi:
Muammoli o‘qitish
– o‘quvchilarga tayyor javobni berishdan ko‘ra,
muammoni tushuntirib, uni o‘zlari hal qilishga undash orqali tafakkurini
faollashtirish.
Blum taksonomiyasi asosidagi topshiriqlar
– savol-javoblar, taxmin qilish,
solishtirish, baholash, yangi g‘oya yaratishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar
o‘quvchilar fikrlash doirasini kengaytiradi.
Vizuallashtirish texnologiyalari
– aqliy xaritalar, diagrammalar, jadvallar
orqali o‘quvchilar mavzular o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘radi va bu orqali
yangicha fikr yurita boshlaydi.
Ijodiy yozuv mashqlari
– hikoya tuzish, matnni davom ettirish, obrazlarga
yangi xususiyat berish kabi topshiriqlar tasavvur doirasini kengaytiradi.
Drama elementlari
– o‘quvchilarning hissiyot, empatiya va tanqidiy fikrlarini
birlashtirish orqali ularda kompleks tafakkur tizimi shakllanadi.
Shuningdek,
zamonaviy
AKT
(axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari)
vositalaridan foydalanish, raqamli resurslar orqali topshiriqlar berish o‘quvchilarda
raqamli savodxonlik bilan bir qatorda mustaqil izlanish va ijod qilishga bo‘lgan
qiziqishni oshiradi. Interaktiv doskalar, onlayn viktorinalar, virtual loyihalar –
bularning barchasi kreativ fikrlashga zamin yaratadi.
O‘quvchining kreativ fikrlashini rivojlantirishda muhit ham muhim ahamiyatga ega.
Pedagog o‘z darsida xatolarga nisbatan bardoshli, g‘oyalarga nisbatan ochiq, tanqidni
rag‘batlantiruvchi muhitni yaratmog‘i lozim. O‘quvchi o‘z fikrini bemalol ifodalashi,
xato qilishdan qo‘rqmasligi kerak. Bu esa o‘z navbatida kreativ yondashuvni o‘stiradi.
O‘qituvchi shaxsining kreativ fikrlashga ta’siri
O‘quvchilar tafakkurining rivojlanishida o‘qituvchi shaxsi, uning darsdagi
faoliyati va nutqi bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Kreativ o‘qituvchi o‘quvchilar bilan o‘zaro
muloqotda bo‘lishda ham har doim yangilikka intiladi. Ular savollarga standart
yondashmaydi, har bir o‘quvchining fikrini rag‘batlantirib, ularga yangi g‘oyalar
uchun motivatsiya beradi. Masalan, savollarga bir emas, bir nechta turli xil javoblarni
topishga undash orqali bolalarda divergent fikrlashni faollashtirish mumkin. Bunday
pedagogik yondashuv natijasida o‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin bayon etishga
o‘rganadilar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
319
ISSN:3030-3613
Kreativ fikrlashni baholash mezonlari
Ta’lim jarayonida faqat an’anaviy test yoki diktant bilan emas, balki kreativlikni
ham baholash zarur. Bu o‘quvchilarning o‘z fikrini bildirish, yangi g‘oyalar taklif
qilish, topshiriqlarga nostandart yechimlar topishiga asoslanadi. Masalan, quyidagi
mezonlar asosida baholash mumkin:
Fikrlarning xilma-xilligi
Masalaga noodatiy yondashuv
Obrazli tafakkur
Mustaqil xulosa chiqarish
Matn yoki hikoyaga yangicha yakun topish
Bu yondashuv orqali o‘quvchilar o‘zlarining individual salohiyatini namoyish eta
olishadi va o‘ziga ishonch ortadi.
Integratsiyalashgan darslar orqali kreativlikni rivojlantirish
Kreativ fikrlashni rivojlantirishda bir nechta fanlar orasidagi bog‘liqlikni
ta’limda qo‘llash katta ahamiyatga ega. Masalan, “Ona tili” va “Tasviriy san’at”
fanlarini birlashtirib, o‘quvchilarga o‘z yozgan hikoyasini rasmda ifodalash vazifasini
berish – ularning tasavvurini, abstrakt fikrlarini va estetik dunyoqarashini kuchaytiradi.
Bu orqali bolalar faqat matn bilan emas, balki vizual tasvirlar bilan ham fikr yuritishga
o‘rganadilar.
Loyiha asosida o‘qitish metodikasi
Kreativ fikrlashni rivojlantirishda loyihaviy ishlar (project-based learning)
alohida ahamiyatga ega. O‘quvchilar kichik guruhlarda ishlash, material to‘plash,
prezentatsiya tayyorlash va uni taqdim etish orqali bilimlarini amaliyotga tatbiq etishni
o‘rganadilar. Masalan, “Mening orzu maktabim” mavzusidagi loyiha orqali
o‘quvchilar maktab konsepsiyasini chizib, uning afzalliklarini tasvirlaydi. Bu ularda
fantaziya, tahlil, baholash, hamkorlikda ishlash kabi ko‘nikmalarni rivojlantiradi.
Muammoli savollardan foydalanish
Kreativ fikrlashga undaydigan darslardan biri bu – muammoli savollar asosidagi
mashg‘ulotlardir. Masalan:
“Agar inson qanotli bo‘lsa, jamiyat hayoti qanday o‘zgarardi?”
“O‘quvchilarga har kuni faqat bitta so‘z ishlatish mumkin bo‘lsa, ular qaysi
so‘zni tanlar edi va nima uchun?”
Bunday savollar bolalarning abstrakt va divergent fikrlashini rivojlantiradi. Bu esa
ularning o‘z fikrlarini ochiq, dadil va izchil ifodalashiga asos yaratadi.
O‘yinli yondashuvning kreativ fikrlashdagi roli
Didaktik o‘yinlar, interaktiv savol-javoblar, “fikr zanjiri” kabi uslublar
o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va ularni faol fikrlashga undaydi.
O‘yin orqali o‘rgatish – bolaning tabiiy ehtiyojlariga mos keladi va u o‘qituvchining
talabi emas, o‘z xohishi bilan o‘rganishga kirishadi. Bu esa chuqur va mustahkam
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
320
ISSN:3030-3613
bilimlarni shakllantiradi.Yuqorida bayon etilgan metodlar va yondashuvlar – kreativ
fikrlashni boshlang‘ich bosqichdan shakllantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Muhimi, pedagog bu jarayonda har bir o‘quvchining shaxsiy imkoniyatlari va
qiziqishlarini hisobga olgan holda, darsni shunchaki axborot uzatish emas, balki
tafakkur va ijod platformasiga aylantirishi zarur. Shu orqali, o‘quvchi kelajakda
shunchaki bilim oluvchi emas, balki yangilik yaratuvchi, ijtimoiy foydali shaxsga
aylanadi.
Xulosa
Boshlang‘ich ta’limda kreativ fikrlashni shakllantirish – bu zamonaviy
ta’limning muhim yo‘nalishidir. Mustaqil va ijodiy fikrlovchi, muammolarni yangicha
hal qiluvchi, tashabbuskor shaxslarni tarbiyalash jamiyatning ertangi taraqqiyoti uchun
asosdir. Buning uchun o‘qituvchi o‘z metodikasini yangilab borishi, o‘quvchining
qiziqishlariga moslashgan darslarni tashkil etishi, interaktiv va amaliy faoliyatlarga
ustuvorlik berishi zarur. Har bir bola o‘z ichida iste’dodga ega. Pedagogning vazifasi
– shu iste’dodni yuzaga chiqarish, unga yo‘l ochish va uni to‘g‘ri yo‘naltirishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Azizxo‘jaeva, N. N. (2020). Pedagogik texnologiyalar va pedagog mahorati.
Toshkent: TDPU nashriyoti
2.
To‘xtaxo‘jayev, A. (2021). Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. Samarqand:
Zarafshon nashriyoti
3.
Karimova, Z. M. (2019). Ijodiy fikrlashni rivojlantirishda innovatsion
yondashuvlar. Toshkent: Ma’naviyat
4.
Usmonova, M. (2018). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mustaqil fikrlashni
rivojlantirish. Andijon: O‘qituvchi nashriyoti
5.
Jalilov, X. (2022). Zamonaviy pedagogika va kreativ yondashuvlar. Buxoro:
BuxDU nashriyoti
6.
UNESCO. (2020). Teaching Creativity and Critical Thinking. [Elektron manba]
