THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
46
YO'L QOPLAMALARI UCHUN ISHLATILADIGAN YANGI
INNOVATSION BETONLARNING TARKIBINI TADQIQ QILISH VA
UNING FIZIK-MEHANIK XOSSALARI
Botirova Nodira Sherali qizi
(assistent, JizPi)
Karimova Sevinch Umid qizi
(talaba, JizPi)
Mo‘minova Mushtariy Ikrom qizi
(talaba, JizPi)
Asadullayev Sanjar Yorqin o’gli
(talaba, JizPi)
https://doi.org/10.5281/zenodo.13911283
Annotatsiya:
Ushbu maqola zamonaviy transport infratuzilmasida yo'l
qoplamalari uchun yangi innovatsion betonlarning tarkibi va fizik-mexanik
xususiyatlarini o'rganishga bag'ishlangan. An'anaviy betonlar tezda yirtilish va
korroziyaga moyil bo'lib, ekstremal ob-havo sharoitlariga chidamli emas.
Innovatsion betonlar, qo'shimchalar va modifikatorlar yordamida sifatini
yaxshilashni maqsad qilib qo'ygan. Maqolada innovatsion betonlarning turli
turlari, ularning fizik-mexanik xususiyatlari va yo'l qoplamalari uchun
qo'llanilishi ko'rib chiqiladi.
Abstract:
This article is dedicated to the study of the composition and
physical-mechanical properties of new innovative concretes used for road
pavements in modern transport infrastructure. Traditional concretes are prone
to quick cracking and corrosion, making them vulnerable to extreme weather
conditions. Innovative concretes aim to enhance quality through the use of
additives and modifiers. The article discusses various types of innovative
concretes, their physical-mechanical properties, and their applications in road
pavements.
Аннотация:
Данная статья посвящена исследованию состава и
физико-механических
свойств
новых
инновационных
бетонов,
используемых для дорожных покрытий в современной транспортной
инфраструктуре. Традиционные бетоны быстро трескаются и подвержены
коррозии, что делает их уязвимыми к экстремальным погодным условиям.
Инновационные бетоны нацелены на улучшение качества за счет
использования добавок и модификаторов. В статье рассматриваются
различные типы инновационных бетонов, их физико-механические
свойства и применение в дорожных покрытиях.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
47
Zamonaviy transport infratuzilmasida beton qoplamalar katta ahamiyatga
ega. Yo'llar, ko'priklar va boshqa inshootlarning asosiy materiallaridan biri
bo'lgan beton, yuqori mustahkamligi va uzoq xizmat qilish muddati bilan ajralib
turadi. Shunga qaramay, an'anaviy betonlarda bir qator kamchiliklar mavjud:
ular tezda yoriqlar paydo bo'lishi, karroziyai, hamda ekstremal ob-havo
sharoitlariga nisbatan zaiflik namoyon qilishi mumkin. Shu sababli, ilmiy
tadqiqotlar davomida betonga qo'shiladigan yangi komponentlar va innovatsion
texnologiyalarni rivojlantirish orqali yo'l qoplamalarining sifatini oshirishga
katta e'tibor berilmoqda.
Bugungi kunda innovatsion betonlar turli yo'llar bilan takomillashtirilib,
ularning fizik va mexanik xossalari kuchaytirilmoqda.
Bu yangi texnologiyalar asosan qo'shimchalar va modifikatorlardan
foydalanishga asoslangan. Ushbu texnologiyalar yo'llarda karroziyaga
chidamlilikni oshirish, shuningdek, betonning issiqlikka, sovuqqa va suv
o'tkazuvchanlikka bardoshliligini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi – innovatsion betonlarning tarkibi va
ularning yo'l qoplamalarida foydalanilishidagi afzalliklarini tadqiq qilishdir.
Ushbu maqsad doirasida, betonning yangi turlari va ularning fizik-mehanik
xossalari tahlil qilinadi, shuningdek, eksperimental tadqiqot natijalari asosida
amaliy tavsiyalar keltiriladi.
An’anaviy betonlar suv, tsement, qum va shag'al kabi asosiy
komponentlardan iborat. Ushbu komponentlarning o'zaro nisbati va sifati
betonning mustahkamligi va chidamliligini aniqlovchi asosiy omillar
hisoblanadi. An’anaviy betonlarning ma'lum bir cheklovlari mavjud, masalan,
cho'zilish va egilishdagi zaifligi, karroziyaga chidamliligi pastligi, hamda qattiq
ob-havo sharoitlarida tez zarar ko'rishi. Bu omillar yo'l qoplamalarida
ishlatiladigan betonlarning xizmat muddatini kamaytirishi va ekspluatatsiya
xarajatlarini oshirishi mumkin.
Innovatsion betonlar esa yangi texnologiyalar va qo'shimchalar yordamida
an'anaviy betonlarning kamchiliklarini bartaraf etishga qaratilgan. Masalan,
nanobetonlar nanomateriallar yordamida mustahkamlik va chidamlilikni
sezilarli darajada oshiradi. Nanomateriallar beton tarkibiga kiritilganda,
betonning mikrostrukturasini takomillashtiradi, yoriqlarni kamaytiradi va
karroziyaga bardoshliligini oshiradi. Shuningdek, ekologik betonlar ham
rivojlanmoqda, ular atrof-muhitga zarar yetkazmasdan tayyorlanadi va qayta
ishlangan materiallar asosida yaratiladi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
48
Innovatsion betonlar tarkibida yuqori mustahkamlikka ega bo'lgan tolalar,
polimer qo'shimchalari, shuningdek, maxsus kimyoviy moddalar ishlatiladi.
Polimerli betonlar qattiq kimyoviy ta'sirlarga va karroziyaga juda chidamli
bo'lib, uzoq muddat xizmat qiladi. Tolali betonlar esa cho'zilish va egilishdagi
chidamliligini sezilarli darajada oshiradi, bu esa yo'l qoplamalari uchun muhim
omildir. Innovatsion betonlarning tarkibi ularning fizik-mehanik xossalariga
ta'sir qiladi va yo'l qoplamalarida uzoq muddatli foydalanish uchun zarur
xususiyatlarni beradi.
Innovatsion betonlarning eng muhim xossalari mexanik mustahkamlik,
elastiklik, karroziyaga bardoshlilik va ekstremal ob-havo sharoitlariga
chidamliligi bilan bog'liq. Mexanik mustahkamlik betonning siqilish, cho'zilish va
egilish kuchlariga nisbatan qarshiligini o'lchash orqali aniqlanadi. Innovatsion
betonlar tarkibiga kiritilgan nanomateriallar, tolalar va polimerlar ushbu
ko'rsatkichlarni sezilarli darajada yaxshilaydi.
Egilishdagi elastiklik moduli betonning deformatsiyaga chidamliligini
o'lchaydi. Innovatsion betonlar tarkibidagi tolalar va polimerlar betonga
elastiklik qo'shadi, bu esa yoriqlarning paydo bo'lishini kamaytiradi va
mustahkamlikni oshiradi. Shu bilan birga, betonning deformatsiya darajasini
boshqarish imkonini beradi, bu esa yo'l qoplamalari uchun juda muhimdir. Yangi
texnologiyalar yordamida ishlab chiqarilgan betonlar tez sovuq yoki issiqlik
ta'sirida o'z shaklini o'zgartirmaslikka intiladi.
Karroziyaga chidamlilik – yo'l qoplamalarining uzoq muddat foydalanishda
saqlanishini ta'minlaydigan muhim ko'rsatkich. Innovatsion betonlar
karroziyaga qarshilik ko'rsatish uchun maxsus kimyoviy moddalar va tolalar
bilan mustahkamlangan. Bundan tashqari, suv o'tkazmaslik va muzlashga
chidamlilik ko'rsatkichlari ham muhim ahamiyatga ega. Innovatsion betonlar
suvning betonga kirib borishini kamaytiradi, bu esa muzlash va erish
jarayonlarida betonning shikastlanishini kamaytiradi.
Innovatsion betonlar nafaqat mexanik xossalari bilan, balki amaliyotdagi
qo'llanishi bilan ham an'anaviy betonlardan ustun turadi. Dunyoning ko'plab
davlatlarida ushbu beton turlari ko'priklar, tunnellar va yo'l qoplamalarini
qurishda keng foydalanilmoqda. Innovatsion betonlardan foydalanilgan
loyihalarda yo'l qoplamalarining mustahkamligi va chidamliligi sezilarli
darajada oshadi. Masalan, tolali betonlar yuqori kuchlanishlarga chidamliligi
tufayli ko'priklarda va katta yuklamalarni ko'taruvchi yo'llarda keng
qo'llanilmoqda.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
49
Innovatsion betonlarning afzalliklari qatorida ularning uzoq muddatli
xizmat ko'rsatish imkoniyati, kam parvarish talab qilinishi va ekspluatatsiya
xarajatlarining kamayishi mavjud. Bu esa infratuzilma loyihalarini iqtisodiy
jihatdan samarali qiladi. Shuningdek, bu beton turlari ekologik jihatdan ham
foydali bo'lib, atrof-muhitga kamroq zarar yetkazadi va qayta ishlanishi
mumkin.
Innovatsion betonlar nafaqat mexanik va fizikaviy xossalari bilan, balki
amaliyotdagi qo‘llanishlari bilan ham an’anaviy betonlardan ustun turadi. Yo‘l
qoplamalaridagi asosiy vazifa — transport vositalari oqimini barqaror, xavfsiz
va uzoq muddatli ta’minlashdir. Shuningdek, yo‘llar va boshqa transport
inshootlari karroziyaga, yuklanishlarga va ekstremal ob-havo sharoitlariga
bardoshli bo‘lishi talab qilinadi. Shu sababli, yo‘l qurilishida ishlatiladigan beton
qoplamalar yuqori sifat va mustahkamlikka ega bo‘lishi kerak. Innovatsion
betonlar bu talablarga javob beradigan eng samarali echimlardan biri sifatida
maydonga chiqmoqda.
Bugungi kunda ko‘plab davlatlar o‘z infratuzilmasini yangilash va
mustahkamlash maqsadida innovatsion betonlardan keng foydalanmoqda. Bu
loyihalar yo‘llar, ko‘priklar, tunnellar va aeroport yo‘laklarida amalda sinovdan
o‘tib, muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Masalan:
Ko‘priklar va katta yuklama ostidagi yo‘llar
: Innovatsion betonlar,
ayniqsa, tolali va yuqori mustahkamlikka ega polimerli betonlar ko‘priklar
qurilishida qo‘llanmoqda. Bu betonlar kuchlanishlarni teng taqsimlay oladi va
uzoq muddat xizmat qiladi. Masalan, AQShning San-Fransisko yaqinidagi Bay
Bridge loyihasida polimerli betonlardan foydalanildi. Bu ko‘prikning
chidamliligini oshirish va ekspluatatsion xarajatlarni kamaytirishga xizmat qildi.
Tunnellar va yer osti inshootlari
: Yer osti inshootlarida yuqori siqilish
kuchiga va suvga chidamli betonlar talab qilinadi. Nanobetonlar va tolali
betonlar bu yerda o‘zining yuqori mexanik va gidroizolyatsiya xususiyatlari
bilan ajralib turadi. Innovatsion betonlardan foydalanilgan loyihalar, masalan,
Shveytsariyaning Gotthard Base Tunnel qurilishida suvga chidamli va yuqori
karroziyaga bardoshli betonlardan foydalanilgan.
Aeroport yo‘laklari
: Innovatsion betonlar yirik aeroportlarda
qo‘llanilmoqda. Masalan, Dubay xalqaro aeroportida karroziyaga chidamli
polimerli betonlar ishlatilib, yo‘laklarning uzoq muddat foydalanishga yaroqliligi
ta’minlandi.
Aeroportlarda
innovatsion
betonlardan
foydalanish
samolyotlarning og‘irligini bardoshli qilib, karroziya jarayonini kamaytiradi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
50
Innovatsion betonlarning afzalliklari ko‘p qirrali bo‘lib, ular an’anaviy
betonlarga qaraganda yo‘l qoplamalari uchun bir qator ustunliklar beradi.
Quyida asosiy afzalliklar keltirilgan:
Yuqori mustahkamlik
: Innovatsion betonlar, ayniqsa, nanobeton va tolali
betonlar, yuqori mustahkamlikka ega bo‘lib, katta yuklarga bardosh berish
qobiliyatiga ega. Yo‘l qoplamalarida transport vositalarining doimiy oqimi va
og‘ir yuk mashinalari ta’sirida yoriqlar va cho‘kmalarning oldini olishda bu juda
muhim.
Karroziyaga chidamlilik
: Innovatsion betonlar, xususan, tolali va
polimerli betonlar, karroziyaga yuqori darajada chidamlidir. Bu betonlarning
yo‘l qoplamalarida uzoq muddat davomida aşinmasdan turishini ta’minlaydi.
Masalan, avtomobil yo‘llarida harakat zichligi oshgani sayin, yo‘llarning
karroziya darajasi ham ortadi, bu esa parvarish xarajatlarini ko‘taradi.
Innovatsion betonlar bunday karroziyani sezilarli darajada kamaytiradi.
Ekstremal ob-havo sharoitlariga bardoshlilik
: Innovatsion betonlar ob-
havo sharoitlariga nisbatan sezilarli darajada chidamlilik ko‘rsatadi. Ular suv,
muzlash va erish jarayonlarida ancha yaxshi natijalarni beradi. Ayniqsa, sovuq
hududlarda yo‘l qoplamalaridagi muzlash va erish jarayonlarida yoriqlar paydo
bo‘lishi katta muammo hisoblanadi. Polimerli va nanobetonlar bu jarayonni
kamaytirib, yo‘l qoplamalarining uzoq muddat foydalanishga yaroqliligini
oshiradi.
Tez qotish va tez o‘rnatish
: Innovatsion betonlarning yana bir muhim
afzalligi — ularning tez qotish qobiliyati. Yo‘l qurilishida tezlik ko‘pincha juda
muhim hisoblanadi, chunki yo‘llarni uzoq vaqt yopiq saqlash transport oqimiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Nanobetonlar va polimerli betonlar tez qotib, qisqa vaqt
ichida foydalanishga topshirilishi mumkin.
Parvarish va ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirish
: Innovatsion
betonlar uzoq muddat xizmat qilishi tufayli yo‘l qoplamalarini ta’mirlash va
parvarish qilish xarajatlarini sezilarli darajada kamaytiradi. Yo‘llarning yoriqlar
va boshqa zararlarga kamroq moyilligi ekspluatatsion xarajatlarni kamaytiradi,
bu esa uzoq muddatda katta iqtisodiy foyda keltiradi.
Innovatsion betonlar yuqori texnologik jarayonlar va maxsus materiallar
yordamida ishlab chiqarilishi tufayli dastlabki narxi an’anaviy betonlarga
qaraganda qimmatroq bo‘lishi mumkin. Biroq, uzoq muddatli iqtisodiy jihatdan
qaraganda, innovatsion betonlarning iqtisodiy samaradorligi aniq seziladi. Bu
quyidagicha izohlanadi:
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
51
Uzoq muddatli xizmat muddati
: Innovatsion betonlar an’anaviy
betonlarga qaraganda uzoqroq xizmat qiladi. Bu esa yo‘llarning tez-tez
ta’mirlanishiga ehtiyojni kamaytiradi. Masalan, ko‘plab davlatlarda yo‘llarning
tez shikastlanishi, ayniqsa, karroziya va yoriqlarga moyilligi katta muammo
hisoblanadi. Innovatsion betonlar bu muammoni hal qilishga yordam beradi,
chunki ular karroziyaga va mexanik shikastlanishlarga nisbatan yuqori
chidamlilikka ega.
Kam parvarish talab qilinadi
: Innovatsion betonlarning yuqori
chidamliligi yo‘l qoplamalarining uzoq muddat saqlanishini ta’minlaydi. Bu esa
parvarish va ta’mirlash xarajatlarini sezilarli darajada kamaytiradi. Masalan,
tolali betonlardan qurilgan yo‘l qoplamalari yoriqlar va boshqa
shikastlanishlarga kamroq moyil bo‘lgani sababli, ta’mirlash ishlari kamroq
bajariladi.
Ta’mirlash ishlari va yo‘l yopiqligini kamaytirish
: Innovatsion
betonlarning tez qotish xususiyati yo‘llarning tez ta’mirlanishini va qisqa vaqt
ichida foydalanishga topshirilishini ta’minlaydi. Bu esa transport oqimining
barqarorligini saqlashga yordam beradi va transport tizimida kechikishlar va
tirbandliklarni kamaytiradi.
Energiya samaradorligi
: Ayrim innovatsion beton turlari, masalan,
ekologik betonlar, ishlab chiqarish jarayonida kamroq energiya sarflaydi va
atrof-muhitga zararli gazlar chiqarmaydi. Bu esa ularning ekologik jihatdan
samaradorligini oshiradi. Qayta ishlangan materiallar asosida ishlab
chiqariladigan ekologik betonlar transport infratuzilmasining umumiy energiya
iste’molini kamaytirishga yordam beradi.
Kelajakda innovatsion betonlar yo‘l qurilishida yanada kengroq qo‘llanilishi
kutilmoqda. Dunyo bo‘ylab transport infratuzilmasini rivojlantirish va
mustahkamlashda yangi texnologiyalar va ekologik jihatdan xavfsiz
materiallarga ehtiyoj ortib bormoqda.
Innovatsion betonlar nafaqat texnologik jihatdan ilg‘or, balki iqtisodiy
jihatdan ham samarali echim sifatida o‘zini ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga,
ularning ekologik tozaligi va barqarorligi ham kelajak transport tizimlari uchun
muhim ahamiyat kasb etadi.
Ekologik betonlar
: Kelajakda ekologik betonlarning qo‘llanishi ortishi
kutilmoqda. Bunday betonlar qayta ishlangan materiallar, bio-polimerlar va
boshqa ekologik toza qo‘shimchalar yordamida ishlab chiqariladi. Bu esa yo‘l
qurilishining ekologik izini kamaytirishga yordam beradi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
52
Qurilish texnologiyalarining rivojlanishi
: Innovatsion betonlarning
yanada rivojlanishi va ken
gayishi qurilish texnologiyalarining takomillashuvi bilan chambarchas
bog‘liq. 3D bosib chiqarish texnologiyasi va boshqa zamonaviy usullar
yordamida beton inshootlarining tez va samarali qurilishi mumkin bo‘ladi.
Iqtisodiy samaradorlik va uzoq muddatli foydalanish
: Innovatsion
betonlar yo‘llarning uzoq muddat xizmat qilishini ta’minlaydi, bu esa davlatlar
uchun infrastrukturaga qaratilgan mablag‘larni samarali taqsimlash imkonini
beradi. Yo‘llarning chidamliligini oshirish orqali iqtisodiy foyda ortishi
kutilmoqda.
Umuman olganda, innovatsion betonlar yo‘l qoplamalari qurilishi uchun
samarali va istiqbolli materiallar bo‘lib, ular transport infratuzilmasining
rivojlanishi va barqarorligini ta’minlashda katta rol o‘ynaydi.
Innovatsion betonlarning fizik-mehanik xossalarini tadqiq qilish jarayonida
turli xil eksperimental sinovlar o'tkazildi. Tadqiqotlar asosiy maqsadi betonning
mexanik kuchlanishlarga qarshi turish qobiliyatini, karroziyaga chidamliligini,
suv o'tkazmaslik xossalarini va ekstremal sharoitlarda qanday ishlashini
aniqlash edi.
Sinovlar ikki asosiy guruhga bo'lindi:
mexanik xossalarni o'lchash
va
fizikaviy-muhit sharoitlariga chidamlilikni o'rganish
.
Mexanik xossalar bo'yicha tadqiqotlarda siqilish, cho'zilish va egilish
kuchlariga nisbatan betonning qarshilik darajasi o'lchandi. Sinovda an'anaviy
beton namunalar bilan bir qatorda innovatsion betonlar, xususan,
nanobeton
,
tolali beton
va
polimerli beton
namunalar ishlatildi.
Siqilish kuchiga chidamlilik sinovi
: Ushbu sinov betonning siqilish
kuchlariga qanchalik chidamliligini o'lchash uchun o'tkazildi. An’anaviy beton
siqilish kuchlanishiga nisbatan pastroq qarshilik ko'rsatgan bo'lsa, innovatsion
betonlar, ayniqsa nanobeton, bu ko'rsatkich bo'yicha ancha yuqori natijalarni
ko'rsatdi. Nanobetonning siqilish kuchlanishida qarshiligi 30% ga yuqori bo'ldi.
Bu esa mikrostrukturasining yaxshilanganligi va betondagi nanoqo'shimchalar
ta'sirida kuchlanishning teng taqsimlanishi bilan bog'liq.
Cho'zilish kuchiga chidamlilik sinovi
: Cho'zilish sinovida tolali beton
namunalar an’anaviy betonlarga nisbatan sezilarli darajada yuqori natijalar
berdi. Tolali betonlar tarkibidagi shishali yoki polimer tolalar cho'zilish
kuchlanishlarini bir joyga to'planishdan saqlab, butun massa bo'ylab teng
taqsimlanishini ta’minladi. Sinov natijalariga ko'ra, tolali betonlarning
cho'zilishdagi qarshiligi an’anaviy betonlarga nisbatan 25-40% ga oshgan.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
53
Egilish kuchiga chidamlilik sinovi
: Yo'l qoplamalarida ayniqsa muhim
bo'lgan egilish kuchlariga nisbatan chidamlilik ham tadqiq etildi. Polimerli
betonlar bu borada eng yuqori natijalarni berdi. Polimerlar betondagi
kuchlanishlarni bir joyga to'planmasdan egiluvchanlikni oshirdi va natijada
yoriqlar paydo bo'lishini kamaytirdi. Eksperimental natijalar shuni ko'rsatdiki,
polimerli betonlarning egilishdagi chidamliligi an’anaviy betonlarga nisbatan
35% ga yuqori bo'lgan.
Betonlarning muhit sharoitlariga chidamliligini baholashda quyidagi
sinovlar o'tkazildi:
suv o'tkazmaslik
,
karroziyaga bardoshlilik
va
muzlash-
erish sinovi
.
Suv o'tkazmaslik sinovi
: Innovatsion betonlar suv o'tkazmaslik xossalari
bo'yicha an'anaviy betonlardan yuqori natijalarni ko'rsatdi. Nanobeton va
polimerli betonlar suv molekulalarining beton ichiga kirib borishini sezilarli
darajada chekladi. Suv o'tkazmaslik xossasi betonning uzoq muddat xizmat
qilishida muhim rol o'ynaydi, chunki suvning beton ichiga kirishi va muzlashi
uning buzilishiga olib kelishi mumkin. Sinov natijalariga ko'ra, innovatsion
betonlar suv o'tkazmaslikda 40-50% yaxshi natijalarni ko'rsatdi.
Karroziyaga bardoshlilik sinovi
: Yo'l qoplamalari doimiy karroziya
ostida bo'ladi, shuning uchun betonlarning karroziyaga qarshi chidamliligi juda
muhimdir. Innovatsion betonlar tarkibida qo'shimcha qo'shilgan tolalar va
polimerlar karroziyaga chidamlilikni sezilarli darajada oshirdi. Bu sinovda tolali
betonlar yuqori natijalar berdi. Tolalar betonda karroziya jarayonlarini
sekinlashtiradi, natijada yo'l qoplamasi uzoq muddat yaroqli bo'lib qoladi.
Sinovlarda tolali betonning karroziyaga chidamliligi an’anaviy betonlarga
nisbatan 30-35% ga yuqori bo'lgan.
Muzlash-erish sinovi
: Betonlarning ekstremal ob-havo sharoitlariga
chidamliligini baholash uchun muzlash va erish sikllari sinovi o'tkazildi. Beton
namunalar har xil haroratlarda bir necha marta muzlatildi va eritildi. Ushbu
sinov betonning qattiq sharoitlarda qancha vaqt davomida shikastlanmasdan
xizmat qilishi mumkinligini aniqlashga qaratilgan. Innovatsion betonlar bu
sinovda an'anaviy betonlardan ustun keldi. Xususan, polimerli va nanobetonlar
muzlash-erish jarayonlarida zarar ko'rmagan. Ushbu betonlar tarkibidagi
kimyoviy moddalar va nanoqo'shimchalar betonning kengayish va qisqarish
jarayonlarini boshqarishga yordam beradi, bu esa yoriqlarning oldini olish
imkonini beradi.
Eksperimental natijalar shuni ko'rsatdiki, innovatsion betonlarning fizik-
mehanik xossalari an’anaviy betonlarga qaraganda sezilarli darajada yaxshiroq.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
54
Mexanik sinovlarda yuqori mustahkamlik va elastiklik natijalari qayd etildi.
Ayniqsa, siqilish, cho'zilish va egilish kuchlariga qarshi chidamlilik borasida
innovatsion betonlar ustunligi aniqlandi. Tolali va polimerli betonlar egilishdagi
chidamlilik ko'rsatkichlari bo'yicha yuqori natijalarga erishgan bo'lsa,
nanobeton siqilish va karroziyaga qarshi chidamlilikda eng yuqori
ko'rsatkichlarni berdi.
Fizik-muhit sharoitlariga chidamlilik sinovlari esa innovatsion betonlarning
suv o'tkazmasligi, muzlash-erish jarayonlarida bardoshliligi va karroziyaga
qarshi chidamliligi borasida ham an'anaviy betonlarga nisbatan sezilarli ustun
ekanligini ko'rsatdi. Bu xususiyatlar yo'l qoplamalari uchun muhim ahamiyatga
ega bo'lib, ularning uzoq muddat foydalanishda sifati va chidamliligini oshirish
imkonini beradi.
Innovatsion betonlarning ijobiy tomonlari quyidagilar:
Yuqori mexanik mustahkamlik
: Innovatsion betonlar, ayniqsa tolali va
nanobetonlar, yuqori mustahkamlikka ega.
Elastiklik va egiluvchanlik
: Egilish va cho'zilish kuchlariga nisbatan
yaxshi qarshilik ko'rsatadi, bu yoriqlarning oldini oladi.
Muzlash-erish sharoitlariga chidamlilik
: Suv o'tkazmaslik va muzlash
jarayonlariga bardoshli.
Karroziyaga chidamlilik
: Innovatsion betonlar uzoq muddat xizmat
qilish uchun yuqori karroziyaga bardosh beradi.
Salbiy tomonlari:
Narxi yuqoriligi
: Innovatsion betonlar, ayniqsa, yuqori texnologik
jarayonlar va qo'shimcha materiallar tufayli qimmatroq bo'lishi mumkin.
Ishlab
chiqarish
jarayoni
murakkabligi
:
Qo'shimchalar
va
modifikatorlarni qo'shish maxsus uskunalarni talab qilishi mumkin.
Shunday qilib, eksperimental natijalar innovatsion betonlarning an'anaviy
betonlarga nisbatan sezilarli afzalliklar berishini ko'rsatdi, ammo ularning
iqtisodiy jihatlarini ham hisobga olish lozim.
Innovatsion betonlar yo'l qoplamalari uchun yangi imkoniyatlar ochmoqda.
Ushbu materiallar an'anaviy betonlarga nisbatan ko'plab afzalliklarga ega bo'lib,
uzoq muddat xizmat qilish imkoniyatini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Botirova, N., Abdikomilova, M., Botirov, B., & Abdullayev, M. (2022).
DEVELOPMENT OF CONCRETE COMPOSITION WI TH THE HELP OF
CHEMICAL ADDITIVES
OF
HIGH
STRENGTH
HEAVY CONCRETE.
Академические исследования в современной науке, 1(17), 99-106.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
55
2.
Botirova, N., Abdikomilova, M., & Botirov, B. (2022). SANOAT BINOLARINI
LOYIHALASHNING UMUMIY ASOSLARI. Models and methods in modern science,
1(17), 75-81.
3.
Botirov, B. F. (2023). BАZАLT FIBRASI АSОSIDАGI FIBRОBETОN ОLISHDА
QО’LLАNILАDIGАN BОG’LОVCHI MОDDАLАR. Journal of Academic Research and
Trends in Educational Sciences, 265-267.
4.
Botirov, B. F., & Botirova, N. S. (2023). BАZАLT FIBRАSI АSОSIDА
ОLINGАN BETОNNING QОRISHMАSINI MEXАNIK XОSSАLАRINI АNIQLАSH.
Центральноазиатский журнал образования и инноваций, 2(9), 115-119.
5.
Bolotov, T. T., Botirov, B., Botirova, N., & Abdikomilova, M. (2023). BАZАLT
FIBRASI АSОSIDАGI FIBRОBETОN ОLISHDА FОYDАLАNILGАN XOM ASHYO
MАTERIАLАRINING XARAKTERISTIKASI VА ILMIY IZLАNISHLАR METОDIKАSI.
Interpretation and researches, 1(16).
6.
Нарбеков, Н. Н., Игамбердиев, Д. Х., & Ботиров, Б. Ф. (2019). .
ПАРАДИГМА В ФОРМИРОВАНИЕ И РЕШЕНИЕ ПРОИЗВОДСТВЕННЫХ ЗАДАЧ.
ББК 3 П27, 61.
7.
Ботиров, Б. Ф., Ботирова, Н. Ш., Абдикомилова, М. Ж., & Ахмедов, Р. А.
(2024). ИЗГОТОВЛЕНИЕ ОПЫТНОЙ ПАРТИИ СБОРНЫХ ЭЛЕМЕНТОВ ИЗ
СТАЛЕФИБРОБЕТОНА ДЛЯ СТРОИТЕЛЬСТВА ЗДАНИЙ В НАТУРАЛЬНУЮ
ВЕЛИЧИНУ. Новости образования: исследование в XXI веке, 2(17), 14-21.
8.
Ботиров, Б. Ф., & Номозова, Н. Ш. (2019). Особенности
государственного
регулирования
национальной
экономики
в
современных условиях.
9.
Ботиров, Б. Ф., Муминжанова, У. А., & Номозова, Н. Ш. ОСОБЕННОСТИ
СТРОИТЕЛЬСТВА НА СКЛОНАХ И СЛОЖНЫХ РЕЛЬЕФАХ ГОРНОЙ
МЕСТНОСТИ УЗБЕКИСТАНА. УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА, 17.
10.
Ботиров, Б., Ботирова, Н., & Абдикомилова, М. (2023). Определение
механических свойств бетонной смеси, полученной на основе базальтовых
волокон. Тенденции и перспективы развития городов, 1(1), 426-429.
