THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
196
INGLIZ TILI YOZUVINI O‘RGANISHDAGI QIYINCHILIKLAR
XUSUSIDA AYRIM MULOXAZALAR
Shohida Moydinova
Andijon davlat chet tillari instituti o‘qituvchisi
Zokirjonova Madina
408-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14963845
Annotatsiya:
Ingliz tilida yozuvga o‘rgatish muhim aspektlardan biridir.
Ushbu maqolada ingliz tilida yozuvga o‘rgatuvchi qiyinchiliklar va ularni
bartaraf usullari haqida ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar:
yozuvga o‘rgatish, qiyinchiliklar, harf-tovush munosabati,
orfografik mashqlar, murakkab so‘zlar.
Ingliz tili dunyoda eng keng tarqalgan tillardan biri bo‘lib, uning yozuvi
millionlab odamlar tomonidan o‘rganiladi. Biroq, ingliz tilining yozuvi ko‘pgina
o‘rganuvchilar uchun jiddiy qiyinchiliklar tug‘diradi. Quyida ingliz tili yozuvini
o‘rganishdagi asosiy qiyinchiliklarni ko‘rib chiqsak. Bugungi globallashgan
dunyoda ingliz tili xalqaro aloqa, biznes, ilm-fan va texnologiya sohalarida eng
muhim tillardan biri hisoblanadi. Shu sababli ko‘plab insonlar ushbu tilni
o‘rganishga intiladi. Biroq ingliz tilini o‘zlashtirish, ayniqsa, yozuv ko‘nikma-
malakalarni rivojlantirish jarayonida ko‘plab qiyinchiliklarga duch kelinadi. Bu
qiyinchiliklar fonetik va ortografik tafovutlardan tortib, grammatik
murakkabliklar, imloviy istisnolar va matnni to‘g‘ri shakllantirish bilan bog‘liq
muammolargacha bo‘lishi mumkin. Ingliz tili boshqa ko‘plab tillardan farqli
ravishda fonetik jihatdan murakkab tizimga ega bo‘lib, so‘zlarning talaffuzi va
yozilishi o‘rtasida katta farqlar mavjud. Masalan, bir xil tovush turli xil yozilishi
yoki bir xil yozilgan so‘zlar turlicha talaffuz qilinishi mumkin. Bu esa yozuvni
o‘rganayotgan o‘quvchilar uchun qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘diradi. Bundan
tashqari, ingliz tilining grammatik qoidalari ham ko‘plab istisnolarga ega bo‘lib,
yangi o‘rganuvchilar uchun ularni eslab qolish qiyin bo‘lishi mumkin.
Ingliz tilidagi tovush va harflar mos kelmasligi ham til o’rganuvchilarga bir
qator qiyinchiliklar tug‘diradi. Ingliz tilida so‘z talaffuzi va uning yozuvi
ko‘pincha bir-biriga mos kelmaydi. Masalan, “through”, “though” va “tough”
so‘zlari bir xil ko‘rinishga ega bo‘lsa ham, ularning talaffuzi butunlay farq qiladi.
Bu esa yangi til o‘rganuvchilar uchun katta qiyinchilik tug‘diradi. Ingliz tili turli
tillardan so‘zlarni qabul qilib olganligi sababli yozuv tizimi notekis rivojlangan.
O‘tmishda yozuv isloh qilinmaganligi sababli eski talaffuz qoidalari saqlanib
qolgan.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
197
Quyidagi “Phonics” (fonetik o‘qitish) usulidan foydalanish, so‘zlarning
talaffuzi va yozuvini bog‘lash uchun maxsus ilovalar va lug‘atlardan foydalanish
yozuvga o’rgatishdagi qiyinchiliklarni bartaraf qilishga yordam beradi. Ingliz
tilini o‘rganishda og‘zaki nutq va yozma nutqni egallash darajasi ko‘pincha bir-
biridan farq qiladi. Ko‘pchilik o‘quvchilar ingliz tilida gapirish va tinglab
tushunishga nisbatan yozish jarayonida ko‘proq qiynalishadi. Sababi, yozma
nutq nafaqat grammatik qoidalarni chuqur o‘zlashtirishni, balki so‘z boyligini
kengaytirishni, rasmiy va norasmiy yozish uslublarini ajratishni, tinish
belgilaridan to‘g‘ri foydalanishni va fikrlarni mantiqiy tarzda bayon qilishni
talab etadi.
Birinchidan, ingliz tilida talaffuz va yozuv o‘rtasidagi farqlar o‘quvchilar
uchun katta qiyinchilik tug‘diradi. Ko‘plab so‘zlar yozilishi bo‘yicha bir xil
ko‘rinsa ham, turli xil talaffuz qilinadi yoki aksincha, bir xil tovush turli yozilish
shakllariga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, "read" so‘zi hozirgi zamonda /riːd/
deb talaffuz qilinsa, o‘tgan zamonda /rɛd/ shaklida o‘qiladi. Shu kabi so‘zlar juda
ko‘p bo‘lib, o‘quvchilar ularni yodlab qolishlari kerak bo‘ladi. Ikkinchidan, ingliz
tilining grammatik jihatdan murakkabligi ham yozuvni o‘rganishda muhim
to‘siqlardan biri hisoblanadi. Ingliz tili grammatikasi ko‘plab istisnolarga ega
bo‘lib, bu esa qoidalarni oson eslab qolishni qiyinlashtiradi. Masalan, fe’llarning
zamonlar bo‘yicha o‘zgarishi, ortiqcha qo‘shimchalar yoki noto‘g‘ri fe’llarning
shakllarini eslab qolish o‘quvchilar uchun katta muammo tug‘dirishi mumkin.
Shuningdek, sifatlovchi va ravishlar, so‘z tartibi va so‘z birikmalari ham
o‘rganishda qiyinchilik tug‘diradi.
Ingliz tilida qat’iy yozuv qoidalari mavjud bo‘lsa-da, ularda juda ko‘p
istisnolar bor. Bunga sabab Ingliz tili turli manbalardan kelib chiqqan so‘zlarni
o‘z ichiga olgani sababli yagona orfografik tizim yo‘q. Tarixiy jihatdan so‘zlarning
yozilishi o‘zgarmay saqlanib qolgan. Muntazam ravishda orfografik mashqlar
bajarish, orfografiya o‘rganishga yordam beradigan ilovalardan foydalanish
(Grammarly, Hemingway App) yaxshi natijalar beradi.
Yozma nutqni rivojlantirish jarayonida so‘z boyligini kengaytirish, tinish
belgilaridan to‘g‘ri foydalanish va matn tuzilishini tushunish ham muhim
hisoblanadi. Ko‘pchilik o‘quvchilar fikrlarini yozma ravishda aniq va mantiqiy
ifodalashda qiynaladi. Bu esa nafaqat grammatik bilimlarni talab qiladi, balki
matn tuzish, uslubni tanlash va yozma matnni tushunish kabi ko‘nikmalarni ham
rivojlantirishni taqozo etadi.
Shuningdek, rasmiy va norasmiy yozuv uslublari farqlanishi, akademik va
kasbiy yozuv talablariga moslashish zarurati ham o‘quvchilar uchun muhim
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
198
sinovlardan biri bo‘lishi mumkin. Ko‘plab o‘quvchilar rasmiy maktub yozish,
insholar tuzish yoki ilmiy maqolalar yozishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. U
xalqaro muloqot, ta’lim, ilm-fan, biznes, texnologiya va san’at sohalarida asosiy
til sifatida xizmat qiladi. Shuning uchun ham ko‘plab insonlar ingliz tilini
o‘rganishga harakat qiladilar. Biroq, ushbu tilni puxta o‘zlashtirish, ayniqsa,
yozma ko‘nikmalarni rivojlantirish jarayoni juda murakkab bo‘lishi mumkin.
Ingliz tilini yozuvda to‘g‘ri qo‘llash ko‘plab o‘quvchilar va til o‘rganuvchilar
uchun qiyinchilik tug‘diradi, chunki bu jarayon talaffuz va yozuv orasidagi
tafovutlar, grammatik murakkabliklar, imloviy qoidalarning istisnolarga boyligi
va yozma ifodalash qoidalarini to‘g‘ri tushunishni talab qiladi.
Ingliz tilida talaffuzi bir xil, lekin yozilishi farqli so‘zlar mavjud (masalan,
“their”, “there”, “they’re”), shuningdek, yozilishi bir xil bo‘lib, turlicha talaffuz
qilinadigan so‘zlar ham bor (“lead” – qo‘rg‘oshin va “lead” – yetaklash). Buning
sababi tilning tarixiy rivojlanishi davomida talaffuz va yozuv o‘zgarib kelgan,
kontekstga qarab ma’nosi o‘zgarib ketadigan so‘zlar mavjudligidir. Bunday
qiyinchilikni bartaraf qilish uchun har bir so‘zni kontekst asosida o‘rganish,
kartochkalar (flashcard) va vizual yordamchi materiallardan foydalanish.
Ingliz tilida ba’zi so‘zlarning imlosi juda uzun va murakkab. Ba’zi so‘zlar
lotin va yunon tillaridan olingan. Ilmiy va texnik terminologiyada uzun so‘zlar
ko‘p uchraydi. Bunday murakkab so‘zlarni bo‘laklarga ajratib o‘rganish, ko‘p
ishlatiladigan uzun so‘zlarni yodlash va mashq qilish yaxshi natijalar beradi.
Qisqartmalar va informal yozuv muammosi. Ingliz tilida juda ko‘p
qisqartmalar va norasmiy yozuv shakllari mavjud. Masalan, “gonna” (going to),
“wanna” (want to), “lol” (laugh out loud). Ushbu norasmiy shakllar rasmiy yozuv
bilan aralashganda o‘rganuvchilar uchun qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Ingliz
tili doimiy ravishda o‘zgarib boradigan til, Internet va ijtimoiy tarmoqlar
informal yozuv shakllarining keng tarqalishiga sabab bo‘lgan. Buning uchun
rasmiy va norasmiy yozuv uslublarini farqlashni o‘rganish, qisqartmalar va
norasmiy iboralarni matn tarkibida o‘rganish yaxshi natijalar beradi. Ingliz tili
yozuvini o‘rganish ko‘pchilik uchun murakkab jarayon bo‘lishi mumkin, chunki u
talaffuz va yozuv o‘rtasidagi farqlar, murakkab orfografik qoidalar, homofon va
homograflar, uzun so‘zlar hamda informal yozuv shakllarini o‘z ichiga oladi.
Ushbu qiyinchiliklarni yengish uchun muntazam ravishda mashq qilish, ilg‘or
texnologiyalardan foydalanish va to‘g‘ri o‘quv strategiyalarini tanlash muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge University Press.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
199
2.
Pinker, S. (1999). Words and Rules: The Ingredients of Language.
HarperCollins.
3.
Cook, V. (2004). The English Writing System. Routledge.
4.
Yule, G. (2016). The Study of Language. Cambridge University Press.
5.
Nation, I. S. P. (2009). Teaching ESL/EFL Reading and Writing. Routledge.
6.
Swan, M. (2016). Practical English Usage. Oxford University Press.
