THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
133
IQTISODIY PROTSESSDA DALILLAR NING HUQUQIY АHАMIYaTI
VА ISBOTLАShDАGI ROLI
Ibratova Feruza Boboqulovna
Toshkent davlat yuridik universiteti professor,
yuridik fanlar doktori
Boltayeva Dildora Anvar qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Masofaviy ta'lim shakli 3-bosqich talabasi
Abdulhayev Zahiriddin Shahobiddin o'g'li
Toshkent davlat yuridik universiteti
Masofaviy ta’lim shakli 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15067041
Annotatsiya.
Mazkur ilmiy ish iqtisodiy protsessda dalillarning huquqiy
ahamiyati va ularning isbotlash jarayonidagi rolini tahlil qiladi. Tadqiqotda
iqtisodiy sud ishlarida dalillarning huquqiy maqomi, baholash mezonlari va sud
qarorlariga ta’siri ko‘rib chiqiladi. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy
protsessual kodeksi, xalqaro-huquqiy normalar hamda xorijiy sud amaliyoti
asosida dalillarning qabul qilinishi, ishonchliligi va qonuniyligi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
iqtisodiy protsess, dalillar, isbotlash, iqtisodiy protsessual
kodeks, sud amaliyoti, huquqiy baholash, elektron dalillar, raqamli hujjatlar,
xalqaro standartlar, sud qarorlari, ishonchlilik, qonuniylik.
Iqtisodiy protsessda dalillar huquqiy nizolarni hal etishning eng muhim
tarkibiy qismlaridan biridir. Har qanday sud jarayonida dalillar asosida isbotlash
amalga oshiriladi va sud qarorlarining adolatli bo‘lishi, aynan, taqdim etilgan
dalillarning aniqligi, ishonchliligi va qonuniyligiga bog‘liq. Ingliz huquqshunosi
va faylasufi Jeremi Bentam: “Dalillar – bu sud jarayonining ko’zlari, ularsiz sudya
haqiqatni ko’ra olmaydi ,” – deb bekorga ta’kidlamagan.
Zamonaviy iqtisodiy munosabatlar murakkablashgani sari iqtisodiy
protsessda dalillarni yig‘ish, taqdim etish va baholashning o‘ziga xos jihatlari
paydo bo‘lmoqda. Xususan, elektron hujjatlar, raqamli yozuvlar va boshqa
zamonaviy isbot vositalari iqtisodiy sud ishlarida muhim o‘rin egallay boshladi.
Shu bois, dalillarning huquqiy maqomi, ularning qabul qilinishi va ishonchliligi
masalalari xalqaro va milliy qonunchilik darajasida dolzarb mavzu bo‘lib
qolmoqda.
Mazkur tadqiqotda iqtisodiy protsessda dalillarning huquqiy ahamiyati,
ularning baholash mezonlari va sud amaliyotidagi o‘rni tahlil qilinadi.
Shuningdek, xalqaro tajriba hamda O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy
protsessual kodeksi doirasida dalillar bilan bog‘liq me’yoriy-huquqiy normalar
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
134
o‘rganiladi. Shu orqali mavzuga oid asosiy ilmiy munozaralar va amaliy
masalalar yoritiladi.
Dalillar – bu nizoni hal qilish yoki taraflarning huquqiy majburiyatlarini
belgilash uchun yuridik ahamiyatga ega bo’lgan har qanday bayonot, fakt yoki
holatni tasdiqlash yoki rad etish uchun sud muhokamasida taqdim etilgan
ma’lumotlar, faktlar yoki materiallar. Huquqiy ishlarda dalillar asosiy rol
o’ynaydi, chunki u sudga qonuniy qaror qabul qilish uchun asos bo’ladigan faktik
holatlarni aniqlashga yordam beradi .
Dalillar turli shakllarda bo’lishi mumkin, jumladan yozma va raqamli
dalillar, ashyoviy dalillar (masalan, ko’rgazmalar), guvohlarning ko’rsatmalari,
ekspert xulosalari, mutaxassis maslahatlari, audio hamda video yozuvlar va
boshqalar. Dalillarning ishonchliligi va qonunga muvofiq qabul qilinishi hamda
ular belgilangan protsessual qoidalarga muvofiq to‘planishi va sudga taqdim
etilishi muhim ahamiyatga ega . Dalillar ishda ishtirok etuvchi tomonlardan
birining pozitsiyasini qo'llab-quvvatlashi yoki muayyan ishda qo'llaniladigan
faktik holatlar va huquqiy normalarni aniqlash uchun asos bo'lishi mumkin.
Dalillarni to’plash va taqdim etish qoidalari sud protsessida muhim rol
o’ynaydi va huquq tizimining asosiy qismidir. Ular ishlarning adolatli va shaffof
ko‘rilishini ta’minlaydi, taraflarning huquqlarini himoya qiladi. Bu jarayonni
boshqaradigan asosiy qoidalar:
Qonuniylik va izchillik:
dalillar qonunga muvofiq to’planishi va taqdim
etilishi kerak. Bu shuni anglatadiki, ularni to’plash va ishlatish qonunni
buzmasligi kerak.
Qabul qilinishi:
dalillar qabul qilinishi kerak. Bu shuni anglatadiki, ular sud
tomonidan muhim deb hisoblanishi uchun belgilangan qoidalar va mezonlarga
javob berishlari kerak.
Mualliflik va halollik:
dalillar aniq mualliflik va yaxlitlikka ega bo’lishi
kerak. Masalan, hujjatlar tegishli shaxslar tomonidan imzolanishi, fotosuratlar
yoki videolar buzilmasligi kerak.
Himoya huquqi:
tomonlar dalillardan foydalanish va o’zlarining qarshi
dalillarini taqdim etish imkoniyatida teng huquqqa ega bo’lishlari kerak. Biroq,
ayrim dalillar qonun bilan cheklanishi mumkin.
Vakolatlilik:
dalillar vakolatli shaxslar yoki ekspertlar tomonidan
to’planishi kerak. Bunga guvohlar, mutaxassislar, ekspertlar va zarur bilim va
tajribaga ega bo’lgan boshqalar kirishi mumkin.
Haqiqiylik:
dalillar haqiqiy bo’lishi va u taqdim etgan da’volarning
haqiqatini qo’llab-quvvatlashi kerak.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
135
Saqlash:
yo’qotmaslik yoki shikastlanmaslik uchun dalillar tegishli holatda
saqlanishi kerak.
Shaffoflik:
dalillarni to’plash va taqdim etish jarayoni shaffof va barcha
tomonlar uchun ochiq bo’lishi kerak.
Sud qarori:
sudya dalillarning maqbul yoki qabul qilinmasligini,
shuningdek, uning ish uchun ahamiyati va ahamiyatini hal qilish huquqiga ega.
Belgilangan muddatlarga rioya qilish: tomonlar dalillarni taqdim etish
uchun sud tomonidan belgilangan muddatlarga rioya qilishlari kerak.
Ushbu qoidalarga rioya qilish sud muhokamasining adolatliligini va
taraflarning huquqlarini hurmat qilishni ta’minlaydi. Ushbu qoidalarni buzish
dalillarni rad etishga olib kelishi va sudda haqiqatni topish jarayonini
murakkablashtirishi mumkin .
Sud jarayonida dalillarning roli juda muhim va bir necha asosiy jihatlar
bilan belgilanadi:
Faktlarni isbotlash: dalillarning asosiy maqsadi nizoni hal qilish uchun
yuridik ahamiyatga ega bo’lgan faktlarni aniqlash yoki rad etishdir. Dalillar
sudga haqiqatda nima sodir bo’lganligini aniqlashga yordam beradi va bu
ma’lumotlarga asoslanib, qonuniy va adolatli qaror qabul qiladi.
Adolatni ta’minlash: qonun oldida adolat va tenglikni ta’minlashda dalillar
muhim rol o‘ynaydi. Ular sud jarayonidagi barcha tomonlarga o’z dalillari va
argumentlarini taqdim etishga imkon beradi, bu esa ishning haqiqatini
aniqlashga yordam beradi.
Yuridik majburiyatlarni aniqlash: dalillar sudga tomonlarning qonuniy
majburiyatlarini aniqlashga va muayyan vaziyatga nisbatan tegishli huquqiy
qoidalarni qo’llashga yordam beradi. Misol uchun, dalillar muayyan harakat yoki
harakatsizlik uchun kim javobgar ekanligini aniqlashga yordam beradi.
Qabul qilinishini baholash: sudlar dalillarni baholashi va ularning qonunga
muvofiq qabul qilinishini aniqlashi kerak. Noqonuniy yoki insofsiz olingan
dalillar sud tomonidan rad etilishi mumkin.
Qo’llab-quvvatlovchi dalillar: dalillar sudda tomonlarning argumentlari
uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Taraflarning advokatlari va vakillari o’z
da’volarini tasdiqlash va qarshi tomonning argumentlarini rad etish uchun
dalillardan foydalanishlari mumkin.
Shaffoflikni ta’minlash: dalillarni taqdim etish jarayoni sud jarayonini
yanada shaffof va oqilona qiladi. Bu aholining sud-huquq tizimiga ishonchini
oshirishga xizmat qiladi .
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
136
Shunday qilib, dalillar huquqiy jarayonda hal qiluvchi rol o’ynaydi, sudga
faktik ma’lumotlarga va amaldagi qonunlarga asoslangan asosli va adolatli
qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida raqamli dalillar bilan ishlash
tizimini takomillashtirish maqsadida bir qator muhim qonunchilik o‘zgarishlari
amalga oshirildi. 2024-yil 21-noyabrda Prezident Shavkat Mirziyoyev
tomonidan “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga raqamli
dalillar bilan ishlash tizimini takomillashtirishga qaratilgan o‘zgartirish va
qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi Qonun imzolandi.
Jinoyat protsessual, Fuqarolik protsessual, Iqtisodiy protsessual kodekslar
va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga “raqamli dalillar” tushunchasi kiritildi.
Raqamli dalillar ish uchun ahamiyatli holatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z
ichiga olgan elektron ma’lumotlar, shu jumladan elektron fayllar, audio, video
yozuvlar, internetda saqlanadigan ma’lumotlar kabi axborotlarni o‘z ichiga oladi.
Iqtisodiy protsessual kodeksi 76¹ va 76²-moddalari bilan to’ldirilib, raqamli
dalillarni to‘plash, taqdim etish, qabul qilish va baholash tartibi belgilandi.
Ushbu moddalarga ko’ra:
Raqamli dalillarni to‘plash va taqdim etish tartibi:
Raqamli dalillar turli usullar yordamida to‘planishi mumkin, jumladan
internet va mahalliy tarmoqlar orqali, elektron qurilmalar va saqlash vositalarini
tekshirish orqali, inventarizatsiya uchun ma’lumotlarni olib qo‘yish orqali.
Ma’lumotlar yoki qurilmalarni olib qo‘yish faqat qonun asosida va sudning
ruxsati bilan amalga oshiriladi. Mutaxassis ishtirokisiz olingan ma’lumotlar
qabul qilinadigan dalil deb hisoblanmaydi.
Raqamli dalillarni baholash va saqlash:
Raqamli dalillar huquqni muhofaza qilish organlariga yoki sudga asl
shaklida yoki nusxa ko‘rinishida topshirilishi mumkin. Biroq, raqamli
dalillarning qog‘ozga chop etilgan nusxalari yozma dalil sifatida qabul
qilinmaydi, faqat notarius tomonidan tasdiqlangan hollar bundan mustang.
Elektron tashuvchilarni tekshirish vaqtida texnik vositalardan foydalanishga
ruxsat beriladi, lekin bu vositalardan foydalanish ma’lumotlarning
shikastlanishiga yoki yo‘qolishiga olib kelmasligi kerak .
Raqamli dalillar bilan ishlash bo‘yicha xalqaro huquqiy hujjatlar orasida
Budapesht konvensiyasi (Kiberjinoyatchilikka qarshi konvensiya) alohida o‘rin
tutadi. Ushbu konvensiya kiberjinoyatlarga qarshi kurashish va raqamli
dalillarni to‘plash hamda almashish bo‘yicha xalqaro hamkorlikni kuchaytirishga
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
137
qaratilgan. O‘zbekiston ushbu konvensiyaga qo‘shilish orqali raqamli dalillar
bilan ishlashda xalqaro standartlarga moslashishni maqsad qilgan .
O‘zbekistonda raqamli dalillar bilan ishlash tizimini takomillashtirish
bo‘yicha amalga oshirilgan qonunchilik o‘zgarishlari huquqiy tizimning
zamonaviy texnologiyalar bilan integratsiyasini kuchaytiradi. Bu esa sud
jarayonlarining shaffofligi va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, xalqaro huquqiy hujjatlarga muvofiqlik mamlakatning global
huquqiy hamjamiyat bilan integratsiyasini mustahkamlaydi.
Xulosa qilib aytganda, iqtisodiy protsessda dalillar isbotlash jarayonining
asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, sud qarorlarining adolatli va qonuniy bo‘lishini
ta’minlaydi. Dalillarni yig‘ish, taqdim etish va baholash jarayoni aniq protsessual
qoidalarga asoslangan bo‘lishi lozim. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy
protsessual kodeksi hamda xalqaro-huquqiy normalar dalillarni qabul qilish va
ularning ishonchliligini aniqlash mezonlarini belgilab beradi. Bugungi kunda
an’anaviy dalillar bilan bir qatorda, elektron dalillar va raqamli hujjatlar ham
sud jarayonlarida muhim o‘rin egallay boshladi. Shuning uchun zamonaviy
iqtisodiy nizolarni ko‘rib chiqishda ularning qonuniy maqomini mustahkamlash,
xalqaro standartlarga mos keladigan baholash tizimini ishlab chiqish zarur.
TAKLIF VA TAVSIYALAR
Iqtisodiy protsessda dalillarning samarali qo‘llanilishini ta’minlash hamda
huquqiy amaliyotni yanada rivojlantirish uchun quyidagi taklif va tavsiyalar
ilgari suriladi:
1.
Elektron dalillarni huquqiy maqomini mustahkamlash
Elektron hujjatlar, elektron pochta yozishmalari, blokcheyn texnologiyasi
asosidagi ma’lumotlarni sud dalili sifatida qabul qilish va baholash bo‘yicha aniq
qoidalarni ishlab chiqish;
Sudlarda elektron dalillar bilan ishlash mexanizmlarini takomillashtirish va
ularning haqiqiyligini tekshirish usullarini joriy etish.
2.
Huquqiy amaliyotni raqamlashtirish
Sud ishlarini yuritishda elektron tizimlardan foydalanish darajasini
oshirish;
Sud protsessida dalillarni taqdim etish, saqlash va tahlil qilish uchun
raqamli platformalarni yaratish.
3.
Sud-ekspertiza institutini rivojlantirish
Iqtisodiy nizolarga oid dalillarni ekspertiza qilish bo‘yicha maxsus
laboratoriyalar va ilmiy markazlar tashkil etish;
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
138
Ekspertlarning mustaqilligini ta’minlash va ularning javobgarlik masalasini
huquqiy tartibga solish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bentham J. (1827). Rationale of Judical Evidence. London: Hunt & Clarke.
2.
Гулямова Н. Р. ИҚТИСОДИЙ СУДАЛАРДА ДАЛИЛЛАР ТУШУНЧАСИ,
УНИНГ ТУРЛАРИ ВА АҲАМИЯТИ //Экономика и социум. – 2024. – №. 6-2
(121). – С. 1001-1008.
3.
Турсунбеков Х. и др. ЭЛЕКТРОН ДАЛИЛ ТУШУНЧАСИ ВА УНИНГ
КЕЛИБ ЧИҚИШИ ТАРИХИ //PEDAGOGS. – 2025. – Т. 76. – №. 1. – С. 114-120.
4.
Сайфуллаев
Н.
У.
ҲАҚИҚАТНИ
АНИҚЛАШ
ЖАРАЁНИДА
ДАЛИЛЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ ВА УНИ ТЎПЛАШ, ТЕКШИРИШ ВА
БАХОЛАШНИ АМАЛГА ОШИРУВЧИ МАНСАБДОР ШАХСЛАРНИНГ ДОИРАСИ
ХУСУСИДА //Zamonaviy fan va ta'lim yangiliklari xalqaro ilmiy jurnal. – 2025. –
Т. 3. – №. 1. – С. 117-128.
5.
Хамидов Б. Проверка и оценка результатов цифровой экспертизы
//Общество и инновации. – 2021. – Т. 2. – №. 3. – С. 91-97.
6.
https://lex.uz//ru/docs/-3523891
7.
Каримов Б. З. Рақамли далиллар категориясининг илмий-назарий
масалалари //Илмий мақола–Т.: ТDYU Yuridik fanlar axborotnomasi–
Вестник юридических наук–Review of Law Sciences. – 2020. – Т. 5. – С. 168
