THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
128
SODDАLАSHTIRILGАN TАRTIBDА ISH YURITISHNING АHАMIYATI
VА АFZАLLIKLАRI
Ibratova Feruza
Toshkent davlat yuridik universiteti professori,
yuridik fanlar doktori
Ismailov Аbror
Toshkent davlat yuridik universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15067037
Аnnotаtsiya
Maqolada soddalashtirilgan tartibda ish yuritish tushunchasi, uning
ahamiyati, mohiyati va afzalliklari baen etilgan. Maqolada Oʼzboshimchalik bilan
egallangan qishloq xoʼjaligiga moʼljallangan yer uchastkalarini qaytarish va
bunday yer uchastkalarida qurilgan uy-joy, bino, inshoot yoki boshqa koʼchmas
mulk obʼektlarini buzish bilan bogʼliq ishlarni soddalashtirilgan tartibda yuritish
bilan bogʼliq normalarni Iqtisodiy protsessual kodeksiga ham kiritish lozimligi
keltirilgan.
Kalit soʼzlar:
iqtisodiy ish, soddalashtirilgan tartib, sud ishlari, protsess,
bosqich, optimallashtirish.
Yurtimizdagi bozor iqtisodiyoti davrida tadbirkorlarga berilayotgan
imtiyozlar, qonunlarga kiritilayotgan oʼzgartirishlar sababli iqtisodiyot sohasida
koʼplab yuridik shaxslar va yuridik shaxs tashkil etmagan holda YaTT maqomini
olgan fuqarolar davlat roʼyhatidan oʼtib, foaliyat koʼrsatmoqda.
Nazariyotchi olimlarning bir guruhi sud protsessini soddalashtirish, yaʼni
ish koʼrishning muqobil usullarni tatbiq etishni taklif etsalar, ikkinchi guruh
olimlar esa sud ishlarini yuritishni yanada optimallashtirish, yaʼni sud orqali
himoyaning eng qulay shart-sharoitlarini yaratishni taklif etadilar. Bu oʼrinda
alohida toʼxtalib oʼtmoqchimizki, bizningcha, soddalashtirish tushunchasiga
optimallashtirish nisbatan kengroq tushunchadir, chunki soddalashtirilgan
tartibda ish yuritish, ayrim turdagigina sud ishlariga nisbatan qoʼllanilsa, sud
protsessida optimallashtirish barcha turdagi sud ishlari yuzasidan protsessning
barcha bosqichlarini takomillashtirishni qamrab oladi .
Maʼlumki, bozor iqtisodiyoti usib borish bilan bilan birga, iqtisodiy sudlarda
ish koʼrish hajmi ham yildan-yilga ortib bormoqda.
Bu borada, sud-huquq tizimida ham amalga oshirilayotgan islohatlar
natijasida nizolarni soddalashtirilgan tartibda koʼrib chiqish belgilandi.
Sud ishlarini yuritishni soddalashtirish yoki optimallashtirish masalasi har
doim nazariyotchi olimlar tomonidan tortishuvlarga sabab boʼlib keladi.
Masalan, M.M.Mamasiddiqov tomonidan sudьyalarning ish yuklamalarini
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
129
kamaytirish maqsadida sud tartib-taomillarining soddalashtirilgan protsessual
shakllarini
ishlab
chiqish
fuqarolik
protsessual
qonunchilikni
takomillashtirishning muhim yoʼnalishlaridan biri sifatida baholansa ,
M.А.Cheremin esa fuqarolik ishlarini ularning oʼziga xos maxsus xususiyatlarini
eʼtiborga olmay, barcha ishlar uchun bir xil boʼlgan tartib-taomilning qoʼllanilishi
maqsadga muvofiq emasligi haqidagi fikrlarni ilgari suradi .
Xususan, Oʼzbekiston Respublikasining 2019 yil 20 martdagi qonuniga
muvofiq, Oʼzbekiston Respublikasi iqtisodiy protsessual kodeksiga qoʼshimcha,
231-bob soddalashtirilgan tartibda ish yuritish boʼyicha toʼldirildi. Mazkur bob,
IPKning 2031-moddadan 2035-moddalarini oʼz ichiga qamrab oladi.
Soddalashtirilgan ish yuritish daʼvo ishini yuritishning umumiy qoidalariga
koʼra, oʼziga xos xususiyatlarni hisobga olingan holda sud tomonidan koʼrib
chiqiladi.
Xoʼsh, aynan qanday ishlar soddalashtirilgan tartibda koʼrib chiqiladi.
Аgar daʼvoning bahosi yuridik shaxslarga nisbatan bazaviy hisoblash
miqdorining yigirma baravaridan, yakka tartibdagi tadbirkorlarga nisbatan besh
baravaridan oshmasa, daʼvo arizalari boʼyicha ishlar soddalashtirilgan ish
yuritish tartibida koʼrib chiqilishi lozim.
Аyrim olimlar tomonidan oʼzboshimchalik bilan egallangan qishloq
xoʼjaligiga moʼljallangan yer uchastkalarini qaytarish va bunday yer
uchastkalarida qurilgan uy-joy, bino, inshoot yoki boshqa koʼchmas mulk
obʼektlarini buzish bilan bogʼliq ishlarni soddalashtirilgan tartibda yuritish bilan
bogʼliq normalarni FPKda kiritish taklifini ilgari suradi . Biz ham aynan shu
taklifni qoʼllab-quvvatlagan holda Iqtisodiy protsessual kodeksiga ham kiritish
lozim deb hisoblaymiz.
Taʼkidlash lozimki, korporativ nizolar boʼyicha ishlar, huquqiy taʼsir
choralarini qoʼllash toʼgʼrisidagi ishlar soddalashtirilgan tartibda koʼrib
chiqilmaydi.
Shuningdek soddalashtirilgan ish yuritishga uchinchi shaxs kirishsa yoki
soddalashtirilgan tartibda koʼrib chiqilishi mumkin boʼlmagan qarshi daʼvo kelib
tushsa, sud ishni daʼvo ishini yuritishning umumiy qoidalari boʼyicha koʼrish
haqida ajrim chiqaradi.
Quyidagi hollarda ham xuddi shunday yoʼl tutiladi:
Ishni soddalashtirilgan ish yuritish tartibida koʼrib chiqish davlat sirining,
tijorat sirining yoki qonun bilan qoʼriqlanadigan boshqa sirning oshkor
qilinishiga olib kelishi mumkin boʼlsa;
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
130
Qoʼshimcha holatlarni aniqlash yoki qoʼshimcha dalillarni tekshirish,
shuningdek dalillarni ular turgan joyda koʼzdan kechirish va tekshirish,
ekspertiza tayinlash yoki guvohlarning koʼrsatuvlarini eshitish zarur boʼlsa;
Bildirilgan talab boshqa talablar bilan bogʼliq boʼlsa, shu jumladan uchinchi
shaxslarga taalluqli boʼlsa yoki mazkur ish boʼyicha qabul qilingan sud hujjati
bilan uchinchi shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʼriqlanadigan
manfaatlari buzilishi mumkin boʼlsa.
Oʼzaro bogʼliq boʼlgan bir nechta talab bildirilgan boʼlib, ulardan biri
soddalashtirilgan tartibda koʼrilishi mumkin, boshqalari esa bunday tartibda
koʼrilishi mumkin boʼlmasa, barcha talablar umumiy tartibda koʼriladi.
Bu holatda esa, sudning ish yuritishning umumiy qoidalar boʼyicha
chiqarilgan ajrimiga asosan ishni koʼrish boshidan boshlanadi.
Soddalashtirilgan ish yuritish tartibida koʼrib chiqilgan ish boʼyicha hal
qiluv qarori, agar apellyatsiya shikoyati (protesti) berilmagan boʼlsa, qabul
qilinganidan keyin oʼn kun oʼtgach qonuniy kuchga kiradi.
Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 11 sentyabrdagi PQ-300-
son qaroriga 4-ilova sifatida qabul qilingan Oʼzbekiston — 2030»
strategiyasining qonun ustuvorligini taʼminlash, xalq xizmatidagi davlat
boshqaruvini tashkil etish yoʼnalishi boʼyicha 2023 yilga moʼljallangan amaliy
tadbirlar rejasining “Davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati
ustidan samarali sud nazoratini oʼrnatish hamda maʼmuriy adliya tizimini
yanada rivojlantirish” deb nomlangan 85-maqsadining 21-bandida nizolarni
muqobil hal etishda mediatsiya institutini rivojlantirish orqali fuqarolarning
buzilgan huquqlarini soddalashtirilgan tartibda himoya qilishga oid vazifani
amalga oshirish uchun mediatsiya qoʼllaniladigan sohalar doirasini kengaytirish,
mediatorga doir talablarni qayta koʼrib chiqish, Hakamlik sudlari faoliyati
hamda hakamlik muhokamasini xalqaro standartlarga moslashtirish kabi amaliy
chora-tadbirlarning belgilanganligi kelgusida nizolarni hal qilishning muqobil
usullarini yanada rivojlantirish maqsadida qoʼyilgan navbatdagi muhim qadam
sanaladi .
Nizolapni hal qilishning muqobil usullapidan foydalanish tapaflap uchun
salbiy oqibatlapni keltipib chiqapmaydi, balki aksincha, ulapga ishonchli
aloqalapning saqlanib qolishi va epishilgan kelishuv natijasida ishbilapmonlik
aloqalapini davom ettipishga imkon bepadi. Jamiyat pivojlangan sapi
fuqapolapning oʼzapo huquqiy munosabatlapi bilan bip qatopda mulkchilik
shaklidan qatʼi nazap, xoʼjalik yupituvchi subʼektlap oʼptasidagi huquqiy
munosabatlapni taptibga solish, shuningdek, nizolapni hal qilish usullapi ham
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
131
takomillashib bopavepadi . Shu sababli soddalashtirilgan tartibda ish yuritishda
ham, agar taraflar tomonidan kelishuv bitimi yoki medatsiya kelishuvi taqdim
etilsa, koʼrib chiqish maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz.
Taʼkidlash lozimki, soddalashtirilgan ish yuritish tartibida koʼrib chiqilgan
ish boʼyicha hal qiluv qarori sud tomonidan beriladigan ijro varaqasi asosida
majburiy ijro etiladi.
Аpellyatsiya shikoyati (protesti) berilgan taqdirda hal qiluv qarori, agar u
bekor qilinmagan boʼlsa, apellyatsiya instantsiyasi sudining qarori qabul
qilingan kundan eʼtiboran qonuniy kuchga kiradi.
Ushbu institutning daʼvo, alohida tartibdagi ish yuritishdan farqi sud
muhokamasi oʼtkazilmaydi, sud buyrugʼidan farqi ish boʼyicha hal qiluv qarori
qabul qilinib, qaror nizoli ishlar boʼyicha qabul qilinadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi takliflar kiritilmoqda:
1.
Oʼzboshimchalik bilan egallangan qishloq xoʼjaligiga moʼljallangan
yer uchastkalarini qaytarish va bunday yer uchastkalarida qurilgan uy-joy, bino,
inshoot yoki boshqa koʼchmas mulk obʼektlarini buzish bilan bogʼliq ishlarni
soddalashtirilgan tartibda yuritish bilan bogʼliq normalarni Iqtisodiy protsessual
kodeksiga ham kiritish.
2.
Soddalashtirilgan tartibda ish yuritishda jaraenida ham kelishuv
bitimini tuzish va mediatsiya kelishuvini joriy qilish.
Foydаlаnilgаn аdаbiyotlаr:
1.
Қучқаров
Х.
А.
ФУҚАРОЛИК
ПРОЦЕССИ
БОСҚИЧЛАРИНИ
ОПТИМАЛЛАШТИРИШ МАСАЛАСИ //Государство и право. – 1980. – №. 1. –
С. 208.
2.
Мамасиддиқов М.М. Суд-ҳуқуқ ислоҳотлари шароитида фуқаролик
процессуал қонунчилигини такомиллаштиришнинг муҳим йўналишлари
// “Судҳуқуқ ислоҳотларининг истиқболлари: кеча ва бугун” мавзусидаги
республика илмий–амалий конференция материаллари. –Тошкент: ТДЮИ.
2010. –Б. 11–12.
3.
Черемин М.А. Приказное производство в российском гражданском
процессе. – М: Городец, 2001. – С. 55.
4.
Абдухакимов М. Т. Фалсафа доктори (PhD) диссертацияси
автореферати мундарижаси Оглавление автореферата диссертации
доктора философии (PhD).
5.
Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 12.09.2023 й.,
07/23/300/0693-сон. https://lex.uz/uz/docs/6600390
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
132
6.
Марипова С. А. ЎЗБЕКИСТОН PЕСПУБЛИКAСИДA НИЗОЛAPНИ
МУҚОБИЛ ҲAЛ ЭТИШГA ОИД ИСЛОҲОТЛAP //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т.
39. – С. 207-210.
