THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
60
IMKONIYATI-CHEKLANGAN-YOSHLARDA-JISMONIY-
FAOLIYATNING-PSIXOLOGIK-JIHATLARINI-TAHLIL-QILISH
Pardayev Sherzod Daminovich
Termiz davlat pedagogika instituti 1-bosqich magistranti
K.A.Alimov
Ilmiy rahbar: p.f.n.dotsent
https://doi.org/10.5281/zenodo.15474714
Annotatsiya:
Imkoniyati cheklangan fuqarolar uchun sog‘lom turmush
tarzini shakllantirish muammosi bugungi kunda juda dolzarbdir. Nogironlik
muammosi global miqyosda va dunyoning har qanday davlati uchun juda
muhimdir. Ushbu maqolada imkoniyati cheklanganlar orasida sog‘lom turmush
tarzini targ‘i qilish yo‘l-yo‘riqlari va tamoyillari borasida ilmiy ma’lumotlar
keltirilgan. Bundan tashqari mazkur shaxslarning salomatligida jismoniy tarbiya
va sportning ahamiyati xususida muhim xulosalar bayon etilgan.
Kalit so‘zlar
: Jismoniy tarbiya, jismoniy faollik, sog‘lom turmush tarzi,
badantarbiya, sport tashviqoti, imkoniyati cheklangan shaxslar.
Zamonaviy dunyoda ko'plab maxsus bolalar (nogiron bolalar - nogironlar)
mavjud. Oddiy bolalar kabi, ular jismoniy tarbiya bilan shug'ullanishlari kerak.
Nogiron bolalarning jismoniy tarbiya rivojlanishiga tizimli yondashuv bolaning
to'g'ri tabiiy rivojlanishiga yordam beradi (aql, jismoniy tayyorgarlik, his-
tuyg'ular va boshqalar). Tabiiyki, "tizimli yondashuv" aynan adptiv jismoniy
tarbiya uchun ma'lum bir tartibni qurishni anglatadi. Bundan tashqari,
individual yondashuv - bu tartib uchun zaruriy va muhimdir! Har bir nogiron
bola o'ziga xos xususiyatlarga ega individualdir. Aynan shu xususiyatlar ostida
adptiv jismoniy tarbiya orqali nogiron bolalar bilan ishlash bo'yicha mutaxassis
moslashishi kerak.
Adptiv jismoniy tarbiya nafaqat oddiy bolalarda, balki nogiron bolalarda
ham unga mos keladigan bilim, ko'nikma va malakalarni rivojlantirishga
qaratilgan. Bunday bolalar bilan ishlashda mutaxassislar vaqt o'tishi bilan
bolalar qanday qilib tajriba va bilim orttira boshlaganini payqashadi. imkoniyati
cheklangan bolalarda adptiv jismoniy tarbiya rivojlantiriladigan sifatlar qatoriga
quyidagilar kiradi: chidamlilik; kuch;
egiluvchanlik; tezlik; chaqqonlik.
Shuni ta'kidlash kerakki, bu sifatlarlarning rivojlanishi bir xil
ko'nikmalarning rivojlanishiga teng emas, bu sifatlar sog'lom bolalarda
allaqachon shakillanib ulgurgan. Bu ma'lumotlarning barchasi nogiron
bolalarning rivojlanish darajasi va jismoniy tayyorgarligiga mos keladi. Ularning
ma'lumotlari oddiy bolalarga nisbatan pastroq (zaifroq).
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
61
Va, albatta, nogiron bolalarda vaqt o'tishi bilan rivojlanadigan qobilyatlar ni
eslatib o'tish kerak:
• iroda kuchi;
• o'z qobiliyatlariga ishonch;
• o'zini nazorat qilish qobiliyati.
Nogiron bolalarning hammasi ham jismoniy tarbiya mutaxassisi bilan
ishlashga tayyor emas. Ular bajarishi kerak bo'lgan mashqlar va mashg'ulotlarni
yoqtirmasligi, qiziqmasligi mumkin va shuning uchun ular murabbiylarining
ko'rsatmalariga amal qilmaydilar. Bunday hollarda murabbiy muammoning asl
mohiyatini topa olishi va uni bartaraf etishga harakat qilishi kerak. Bola uchun
nafaqat bolaga nima qilishni va qanday qilishni aytadigan murabbiy bo'lishi,
balki uning do'sti bo'lishi, u yolg'iz emasligiga va hamma narsaga bardosh
berishiga va yanada yaxshi bo'lishiga ishonishi uchun juda muhimdir. undan
ko'ra. Biz bolaning motivatsiyasi haqida gapiramiz - bu bolaning va u bilan
ishlaydigan mutaxassisning o'zaro munosabatlarida eng ko'p qo'llaniladigan
usul. Ko'pincha siz murabbiy hamma narsani misol bilan ko'rsatishiga duch
kelishingiz mumkin. Masalan, qo'lida biror predmetni ushlab turishda
qiynalayotganini ko'rsatishi mumkin, lekin u buni qilishga harakat qilmoqda.
Bola o'xshash xususiyatlarga ega bo'lgan odam biror narsa qilishni
xohlayotganiga ishonchni uyg'otadi (bu holda qo'lida ob'ektni ushlab turing).
Shuning uchun u ham xuddi shunday qilishga harakat qiladi. Qo'llab-quvvatlash
jismoniy madaniyatdagi oddiy usul emas, bu har doim va hamma joyda, ayniqsa
nogiron bolalar uchun zarur bo'lgan narsadir. Shuningdek, eng faol
qo'llaniladigan usullardan biri bu raqobatli, o'yinli va intervalli (ma'lum bir
oraliq uchun mashg'ulot; takroriy / almashinadigan
mashg'ulotlar). Maxsus bolalar bilan shug'ullanadigan har bir o'qituvchi
"o'z tilida" gapiradi, unga faqat tajriba bilan keladi. O'qituvchi tomonidan
qo'llaniladigan metodika uning "tili" dir.
Nogiron bolalar bilan jismoniy tarbiya bilan ishlash jarayonini
diversifikatsiya qilish uchun muayyan vositalardan foydalanish kerak. Biz
ulardan ba'zilarini sanab o'tamiz:
• amaliy faoliyat vosita faoliyati bilan birlashtirilishi kerak;
• topshiriqlar katta hajmda emas, balki bolalar bilan ishlashda haddan
tashqari oshirib yubormaslik uchun butun hajmning kichik qismlarida berilishi
kerak;
• bolalarni faollashtirish uchun ishlash uchun yorqin va jozibali ko'rgazmali
vositalardan foydalanish;
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
62
• jismoniy mashqlar;
• tuzatish vazifalari;
• tuzatish uchun ochiq o'yinlar (sport elementlari bilan);
• sport anjomlari (nogiron bolalar uchun maxsus).
Nogiron bolalarni jismoniy tarbiyalash bo'yicha ishlarning muhim, ajralmas
qismi ularning ota-onalari bilan tegishli ishlarni amalga oshirishdir. Ta'limda
bo'lgan bolalarning ota-onalari bilan to'g'ri munosabatda bo'lish uchun
mutaxassis nima qilishi kerak? Biz ushbu ishda asos bo'lishi kerak bo'lgan asosiy
narsalarni sanab o'tamiz:
• maslahatlashuvlar (ota-onalar har doim o'z farzandlarining muvaffaqiyati,
yaxshi tomonga o'zgarishlar bor yoki yo'qligini bilishdan manfaatdordirlar -
murabbiy ularga maslahat berishi kerak);
• ota-onalarni bolaning individual rivojlanish rejasini tayyorlashga jalb
qilish;
• murabbiy bolaning oilasiga tashrif buyurish, uning mashg'ulotdan
tashqari erishgan muvaffaqiyatlaridan xabardor bo'lish imkoniyatiga ega bo'lishi
uchun o'zaro ishonchga asoslangan munosabatlarni o'rnatish;
• ota-onalarni bolalarning jismoniy rivojlanish darajasini mustaqil ravishda
ushlab turish qobiliyati, sabr-toqati va mas'uliyati uchun rag'batlantirish;
• ota-onalar va ularning farzandlari ishtirok etishi mumkin bo'lgan guruh
mashg'ulotlarini o'tkazish talab etiladi
Biroq, yuqorida aytilganlarning barchasini amalga oshirishning o'zi etarli
emas imkoniyati cheklangan bolalarni jismoniy tarbiya ishlariga ixtisoslashgan.
Bu murabbiy ega bo'lishi kerak bo'lgan eng muhim narsa - murabbiyuchun zarur
bo'lgan fazilatlar bular quyidagilar: sabr;
bolalarga muhabbat; insonparvarlik; do'stona va xushmuomalalik; o'ziga
ishonch;
stressga chidamlilik; mehnatsevarlik; yaxshi niyat;
empatiya qilish qobiliyati; va boshqa fazilatlar ega bo'lishi. Bunday
fazilatlarga ega bo'lgan va nogiron bolalar bilan ishlashga ixtisoslashgan kishi
ushbu soha uchun mukammaldir. U yo'lda katta muvaffaqiyatlarga erisha oladi
va yaxshi mutaxassisga muhtoj bo'lgan ko'plab bolalarga jismoniy
tayyorgarligini yanada rivojlantirishga yordam beradi.
Adptiv jismoniy tarbiya O'zbekistonda ham, butun dunyoda ham juda
dolzarbdir. Imkoniyati cheklangan bolalar bilan katta ishlar olib borilmoqda.
Bunday bolalar hayotida adptiv jismoniy tarbiyaning o'rni nihoyatda katta.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
63
Foydanilgan adabiyotlar:
1.
.Dilshod Baxtiyorovich Baxtiyorov AMPUNTANT FUTBOLCHILARNI
JISMONIY TARBIYA VOSITALARI VA USLUBIYATI // Scientific progress. 2022.
№2.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/ampuntant-futbolchilarni-
jismoniy-tarbiya-vositalari-va-uslubiyati (дата обращения: 15.11.2022).
2.
Sherali Hoshimovich G'Ofurov, Dilshod Baxtiyor O'G'Li Baxtiyorov, Umid
Abdugaforovich Saidov MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI YENGIL
ATLETIKA MASHQLARI ORQALI MASHG'ULOTLARINI TASHKIL ETISH //
Scientific
progress.
2022.
№1.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/maktabgacha-yoshdagi-bolalarni-yengil-
atletika-mashqlari-orqali-mashg-ulotlarini-tashkil-etish
(дата
обращения:
15.11.2022)
3.
M. X.Mirjamolov, R. F.Odilov, N. Y.Valiyeva, D. B.Baxtiyorov KO'RISH
QOBILYATIDA
NUQSONI
BO'LGAN
TALABALARDA
HARAKAT
KOORDINATSIYASINI RIVOJLANTIRISH USLUBIYATI // Academic research in
educational sciences. 2021. №12. URL: https://cyberleninka.ru/article/n7ko-
rish-qobilyatida-nuqsoni-bo-lgan-talabalarda-harakat-koordinatsiyasini-
rivojlantirish-uslubiyati (дата обращения: 12.12.2022)
4.
М. Х. Миржамолов, Р. Ф. Одилов, Н. Ю. Валиева, Д. Б. Бахтиёров
МЕТОДИКА РАЗВИТИЯ КООРДИНАЦИИ ДВИЖЕНИЙ У СТУДЕНТОВ С
НАРУШЕНИЯМИ ЗРЕНИЯ // Scientific progress. 2022. №1. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/metodika-razvitiya-koordinatsii-dvizheniy-u-
studentov-s-narusheniyami-zreniya (дата обращения: 12.12.2022).
5.
Kh M. M., Svetlichnaya N. K. Abdiev Sh. A., Davlatova LT, Sobirova LB
Improving Pedagogical Mechanisms to Increase Special Physical Preparation of
Students with
SCIENTIFIC PROGRESS VOLUME 3 I ISSUE 10 I 2022 _ISSN: 2181-1601
Scientific
Journal
Impact
Factor
(SJIF
2022=5.016)
Passport:
http://sjifactor.com/passport.php?id=222ff7
Disabilities in Uzbekistan //Psychology and education. - 2021. - Т. 58. - №. 2. - С.
1379-1389
6. Lola Tilapovna Davlatova JISMONIY TARBIYA VA SPORTDA
SOG'LOMLASHTIRISH TEXNOLOGIYALARINING DOLZARBLIGI VA AHAMIYATI
//
Scientific
progress.
2021.
№8.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/jismoniy-tarbiya-va-sportda-sog-
lomlashtirish-texnologiyalarining-dolzarbligi-va-ahamiyati (дата обращения:
12.12.2022)
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
64
6.
Л. Б. Собирова КУРИШ КОБИЛИЯТИ БУЗИЛГАН БОЛАЛАРНИ SPORT
ФАОЛИЯТИ ШАРОИТЛАРИГА МОСЛАШИШ ХУСУСИЯТЛАРИ // Scientific
progress. 2022. №6. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/k-rish-obiliyati-
buzilgan-bolalarni-sport-faoliyati-sharoitlariga-moslashish-hususiyatlari (дата
обращения: 12.12.2022).
7.
Шерали Хошимович Гофуров, Баходир Хошимович Гофуров
УЗБЕКИСТОНДА 5X5 ФУТБОЛ СПОРТ ТУРИНИ ОММАЛАШТИРИШ ОРКАЛИ
КУРИШ КОБИЛИЯТИДА НУ^СОНИ БОР ШАХСЛАР ХДРАКАТ ФАОЛЛИГИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ
//
Scientific
progress.
2022.
№6.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/zbekistonda-5x5-futbol-sport-turini-
ommalashtirish-or-ali-k-rish-obiliyatida-nu-soni-bor-shahslar-arakat-faolligini-
rivozhlantirish (дата обращения: 15.11.2022)
8.
Sherali Xoshimovich G'Ofurov, Baxodir Xoshimovich G'Ofurov
NOGIRONLAR ARAVACHASIDAN FOYDALANADIGAN UMURTQA POG'ONASI
SHIKASTLANGAN YOSHLARNING ADAPTIV JISMONIY TARBIYASI // Scientific
progress. 2022. №6. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/nogironlar-
aravachasidan-foydalanadigan-umurtqa-pog-onasi-shikastlangan-yoshlarning-
adaptiv-jismoniy-tarbiyasi (дата обращения: 15.11.2022).
9.
. Юнусов С.А. РОЛЬ И ЗНАЧИМОСТЬ ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ
ПОДГОТОВКИ
ПАРАЛИМПИЙЦЕВ
ПАУЭРЛИФТЁРОВ
ВЫСОКОЙ
КВАЛИФИКАЦИИ
//
Fan-Sportga.
2020.
№3.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/rol-i-znachimost-psihologicheskoy-
podgotovki-paralimpiytsev-pauerlifyorov-vysokoy-kvalifikatsii
(дата
обращения: 12.12.2022).
10.
. Юнусов, С. А. "Физическое воспитание школьников в инклюзивном
образовании" SCIENTIFIC PROGRESS." Scientific Journal ISSN (2021): 2181-
1601
11.
. Charos Alisher Qizi Berdiyeva JISMONIY IMKONIYATI CHEKLANGAN
TALABA QIZLARDA EGILUVCHANLIK VA UNI RIVOJLANTIRISH USULIYATI //
Scientific progress. 2022. №2. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/jismoniy-
imkoniyati-cheklangan-talaba-qizlarda-egiluvchanlik-va-uni-rivojlantirish-
usuliyati (дата обращения: 12.12.2022).
SCIENTIFIC PROGRESS VOLUME 3 I ISSUE 10 I 2022 _ISSN: 2181-1601
Scientific
Journal
Impact
Factor
(SJIF
2022=5.016)
Passport:
http://sjifactor.com/passport.php?id=222ff7
Рухиддин 2, [13.12.2022 11:28]
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
65
12.
. Ч. А. Бердиева ЖИСМОНИЙ ИМКОНИЯТИ ЧЕКЛАНГАН ТАЛАБАЛАР
ОРГАНИЗМИНИНГ ФУНКЦИОНАЛ ДОЛАТИНИ БАДОЛАШ УСУЛИ //
Academic research in educational sciences. 2021. №Special Issue 1. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/zhismoniy-imkoniyati-cheklangan-talabalar-
organizmining-funktsional-olatini-ba-olash-usuli
(дата
обращения:
12.12.2022)
13.
. Абдиев Ш.А. ТАЯНЧ-ДАРАКАТ АППАРАТИ ШИКАСТЛАНГАН Ю^ОРИ
МАЛАКАЛИ ЕНГИЛ АТЛЕТИКАЧИЛАРНИ МУСОБА^А ЮКЛАМАЛАРИНИ
РЕЖАЛАШТИРИШ
//
Fan-Sportga.
2020.
№7.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/tayanch-arakat-apparati-shikastlangan-yu-
ori-malakali-engil-atletikachilarni-musoba-a-yuklamalarini-rezhalashtirish
(дата обращения: 11.11.2022).
14.
Абдиев Ш.А. ТАЯНЧ-ДАРАКАТ АППАРАТИ ШИКАСТЛАНГАН Ю^ОРИ
МАЛАКАЛИ
УЛО^ТИРУВЧИЛАРНИ
МАШГУЛОТ
ЮКЛАМАЛАРИНИ
МЕЪЁРЛАШ
//
Fan-Sportga.
2021.
№4.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/tayanch-arakat-apparati-shikastlangan-yu-
ori-malakali-ulo-tiruvchilarni-mash-ulot-yuklamalarini-meyorlash
(дата
обращения: 11.11.2022)
15.
Lola Tilopovna Davlatova ADAPTIV SPORT O'YINLARINI (VOLEYBOL)
O'QITISH METODIKASIDA HARAKAT USLUBLARI VA QOIDALARI // Scientific
progress. 2022. №2. URL: https://cyberleninka.ru/article/n7adaptiv-sport-o-
yinlarini-voleybol-o-qitish-metodikasida-harakat-uslublari-va-qoidalari (дата
обращения: 12.12.2022).
16.
Миржамолов М.Х. ПАРА-СПОРТЧИЛАРНИНГ КИНЕМАТИК ДАРАКАТ
ИМКОНИЯТЛАРИ
ТАДЛИЛИ
//
Fan-Sportga.
2022.
№2.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/para-sportchilarning-kinematik-arakat-
imkoniyatlari-ta-lili (дата обращения: 12.12.2022)
17.
Бобомуродов, Н. Ш. "Структуры физической подготовленности
курашистов" Вестник" науки и оброзавания научно-методической журнал
№ 4 (82)." Часть 2.2020 (2020): 41-44
18.
Бобомуродов, Н. Ш. "Features of development of physical qualities in the
process of sports training of students." International Journal of Psychosocial
Rehabilitation 24.09 (2020): 4225-4229.
19.
Светличная Н. Коррекционно-педагогическое воздействие на
сенсомоторное развитие детей с нарушениями интеллектуального
развития // Academic research in educational sciences. - 2022. - Т. 3. - №. 1. - С.
379-386.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
66
20.
. Светличная Н.К. Развитие инклюзивного образования в области
адаптивного физического воспитания детей // Вестник Тамбовского
университета. Серия:
SCIENTIFIC PROGRESS VOLUME 3 I ISSUE 10 I 2022 _ISSN: 2181-1601
Scientific
Journal
Impact
Factor
(SJIF
2022=5.016)
Passport:
http://sjifactor.com/passport.php?id=22257
Гуманитарные науки. - 2022. - Т. 27. - № 3. - С. 705-713. - DOI
10.20310/18100201-2022-27-3-705-713. ISSN: 1810-0201 (Print). ISSN: 2782-
5825 (Online). 22.«Олимпийский спорт и спорт для всех. - 2021. - С. 412-414.
Валиева
