https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
313
OQSIL TABIATLI PEPTID VA GORMONLARNING ORGANIZMDAGI
AHAMIYATI.
Omonova Diyora To'lqin qizi
Samarqand davlat tibbiyot universiteti
Xudoyqulov Jamoliddin Inomovich
1
Samarqand davlat tibbiyot universiteti,
Samarqand, O‘zbekiston
Annotatsiya: Oqsil tabiatli peptidlar va gormonlar organizmning normal
ishlashini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Ular bir-biriga o'xshash tarzda, ammo
turlicha mexanizmlar orqali organizmni turli tashqi va ichki o'zgarishlarga
moslashtiradi. Ular orqali tanamizning normal ishlashini, o'sishini, rivojlanishini, va
umumiy sog'ligini saqlash mumkin. Oqsil tabiatli peptidlar va gormonlar organizmda
juda muhim rol o'ynaydi. Ularning asosiy vazifalari turli fiziologik jarayonlarni
boshqarish va muvozanatni saqlashdir. Peptid gormonlar, insulin, glukagon va qondagi
shakar darajasini boshqaradi va metabolik jarayonlarni tartibga soladi. Insulin qonda
shakar miqdorini kamaytirsa, glukagon uni ko'paytiradi. Immun tizimi funksiyalarni
regulyatsiya qiladi va organizmni infeksiyalarga qarshi himoya qiladi.
Kalit so'zlar: gormonlar, interferonlar, reginiratsiya, metobalizm, eritrotsitlar,
endorfinlar, adenilatsiklaza.
Oqsil tabiatli peptidlar va gormonlar organizmda juda muhim rol o'ynaydi.
Ularning asosiy vazifalari turli fiziologik jarayonlarni boshqarish va muvozanatni
saqlashdir. Quyida ular haqida qisqacha ma'lumot keltiriladi: Oqsil tabiatli peptidlar.
Peptidlar — bu aminokislotalar zanjiridan iborat organik molekulalar bo'lib, ular
odatda qisqa bo'ladi (odatiy ravishda 2 dan 50 gacha aminokislotalardan tashkil topadi).
Oqsilga qaraganda, peptidlar odatda kichikroq va ular ko'pincha turli biologik
jarayonlarni boshqarishda ishtirok
etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
314
Peptidlarning ahamiyati:
➢
Enzim faoliyati: Ba'zi peptidlar organizmdagi kimyoviy reaksiya va
metabolizm jarayonlarini tezlashtiruvchi enzimlar sifatida ishlaydi.
➢
Immunitet
tizimi:
Peptidlar,
masalan,
antibiotiklar
yoki
antimikrobiyal peptidlar, immun tizimining himoya funksiyalarini bajaradi.
➢
Nerv tizimi: Peptidlar, masalan, neuropeptidlar, nerv tizimi va
miyaning faoliyatini boshqarish uchun kerakli kimyoviy aloqalarni o'rnatadi.
➢
Qon aylanish tizimi: Ba'zi peptidlar qon tomirlarining kengayishi
yoki qisqarishini boshqaradi, shuningdek, yurak faoliyatiga ta'sir etadi.
Gormonlar — bu organizmning turli tizimlarini tartibga soluvchi kimyoviy
moddalar bo'lib, ular asosan endokrin bezlar (masalan, qalqonsimon bez, gipofiz, bezlar
va boshqalar) tomonidan ishlab chiqariladi. Gormonlar odatda qon orqali yetib
boradigan maqsadli organ yoki to'qimalar bilan o'zaro ta'sir qiladi.
Gormonlarning ahamiyati
:
➢
Metabolizmni boshqarish: Gormonlar organizmning energiya
ishlab chiqarish va saqlash tizimini boshqaradi. Masalan, insulin va
glukagon qondagi shakar miqdorini nazorat qiladi.
➢
O'sish va rivojlanish: O'sish gormoni organizmning o'sishini
va hujayra bo'linishini boshqaradi.
➢
Jinsiy rivojlanish: Estrogen va testosteron kabi jinsiy
gormonlar jinsiy belgilarning rivojlanishida muhim rol o'ynaydi.
➢
Stressga javob: Kortizol va adrenalin kabi gormonlar stressga
javob berish, urg'u tizimining faollashuvi va organizmni "jang" yoki
"qochish" holatiga keltirish uchun zarur.
Uyqu va kayfiyatni boshqarish: Melatonin va serotonin kabi gormonlar uyqu va
kayfiyatni boshqarishda ishtirok etadi.
Peptidlar va gormonlarning o'zaro aloqasi
Ba'zi peptidlar gormon sifatida ham ishlaydi. Masalan, insulin va oksitosin kabi
peptidlar organizmdagi maqsadli organlarga ta'sir qilib, turli fiziologik jarayonlarni
boshqaradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
315
Metabolizmni boshqarish:Peptid va gormonlar, insulin va glukagon qondagi
shakar darajasini boshqaradi. Insulin qonda shakar miqdorini kamaytirsa, glukagon uni
ko'paytiradi.
Reproduktiv funksiyalarni boshqarish: Peptid gormonlar, LH (luteinizning
hormon) va FSH (folliklestimulating hormon), reproduktiv tizimning normal faoliyatini
ta'minlaydi, tuxumdon va tuxumdon o'sishida, shuningdek, ayollar va erkaklar uchun
sperma ishlab chiqarishda muhimdir.
Gormonlarning o'ziga xos taʼsir etishi turlicha kimyoviy tuzilganligiga
Ba'zilari muayyan a'zolarga, masalan: Tireotrop gormon — asosan qalqonsimon
bezda, Adrenokortikotrop gormon (AKTG) — buyrak usti bezlarining po'stloq
qavatiga, Estrogenlar bachadonga ta'sir etadi va hokazo.
Kimyoviy tabiatiga ko'ra gormonlar uch guruhga bo'linadi:
1. Peptid (oqsil) tabiatli gormonlar: a) murakkab oqsillar - glikoproteinlar; bularga
FSG, lyuteinlovchi gormon, TTG va boshqalar; b) oddiy oqsillar: prolaktin, STG,
insulin va boshqalar kiradi; d) peptidlar: AKTG, glukagon, kalsiytonin, somatostatin,
vazopressin, oksitotsin va boshqalar kiradi.
2.Aminokislotalar unumlari: katexolaminlar, tireoid gormonlar, melatonin va
boshqalar kiradi.
3. Steroid birikmalar va yog' kislotalar unumlari (prostaglandinlar). Steroidlar
gormonlarning katta guruhini tashkil qiladi; ularga buyrak usti bezlari gormonlari
(kortikosteroidlar),
jinsiy
gormonlar
(androgenlar
va
estrogenlar),
1,25-
dioksixolekalsiferol va boshqalar kiradi.
4. Eykazanoidlar ko'p to'yinmagan yog' kislotalar (araxidonat) unumlari bo'lib, uch
sinf birikmalarni o'z ichiga oladi: prostaglandin, tromboksan va leykotriyenlar. Ular
suvda erimaydigan nostabil birikmalar bo'lib, o'z ta'sirini sintezlangan joyi yaqinidagi
hujayralarga ko‘rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
316
Adenilatsiklaza messenjer sistemasi Gormonlar signalni o'tkazishni eng
ko‘p o'rganiladigan yo'li bo'lib adenilatsiklaza sistemasi hisoblanadi. Bunda kamida
yaxshi o'rganilgan 5 ta oqsil qatnashadi:
1. Gormon retseptori.
2. Siklik AMF (sAMF).
3. Adenilatsiklaza va retseptor o'rtasida bog'lanishni amalga oshiruvchi G-oqsil.
4. Siklik AMFga bog'liq proteinkinaza, hujayra ichidagi ferment yoki nishon-
oqsillar fosforillanishini katalizlaydi, ular faolligini o'zgartiradi.
5. Fosfodiesteraza, sAMFni parchalaydi va natijada signal o'tkazilishini
to‘xtatadi.
Xulosa:
Oqsil tabiatli peptid va gormonlarni chuqur o'rganish ko'plab
xulosalarga olib kelishi mumkin. Bu esa odam salomatligi bilan bog'liq ko'plab
muammolarni jumladan, endokrin, immune va psixosomatik buzilishlarni bartaraf
etishga yordam beradi. Bundan tashqari, bunday tadqiqotlar yangi dori vositalarini va
biologik faol moddalar yaratilishiga asos bo’lishi mumkin.
ADABIYOTLAR:
1.
Kholmurodova, D. K., & Khudoykulov, Z. I. (2023). Use of Waste in the
National Economy.
Texas Journal of Multidisciplinary Studies
,
25
, 160-162.
2.
Mamatkulov, S., Jamolova, N., & Khudoykulov, J. (2024). THE USE OF
ACTIVATED MERCURY IN MEDICINE.
Евразийский журнал медицинских и
естественных наук
,
4
(2), 108-111.
3.
Холмуродова, Д. К., Исломов, Л. Б., & Худойкулов, Ж. И. (2023).
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СЫРЬЯ.
IJODKOR O'QITUVCHI
,
3
(33),
277-281.
4.
Kamol o’g’li, D. I., & Inom o’g’li, X. J. (2024). Zaytun moyi guruh
tarkibini yupqa qavat xromatografiyasi usulida o’rganish.
Modern education and
development
,
12
(2), 76-79.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
317
5.
Inomovich, X. J. (2024). FERMENTLARNING TIBBIYOTDAGI
AHAMIYATI VA ULARNING QO’LLANILISHI.
Лучшие интеллектуальные
исследования
,
32
(1), 281-287.
6.
Inomovich, X. J. (2024). SUN'IY OQSIL OZUQA MODDALARINI
ISHLAB
CHIQARILISHI
VA
KELGUSIDAGI
IMKONIYATLAR.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
32
(1), 288-294.
7.
Kamol o’g’li, D. I., & Inom o’g’li, X. J. (2024). Temirning odam
organizmidagi ahamiyati va vazifalari.
Modern education and development
,
12
(2), 72-
75.
8.
Tolib o’g’li, C. T., & Inom o’g’li, X. J. (2024). Uglerodning organizm
hayotidagi ahamiyati va vazifasi.
Modern education and development
,
12
(2), 80-83.
9.
Худойкулов, Ж. И., Зиёева, М. З., & Мавлонова, Х. И. (2024).
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ И ЗНАЧЕНИЕ ЛЕКАРСТВЕННЫХ ПРЕПАРАТОВ В
ОРГАНИЗАЦИИ.
INTERNATIONAL JOURNAL OF RECENTLY SCIENTIFIC
RESEARCHER'S THEORY
,
2
(3), 154-159.
10.
Мурадова Д. и др. СПИРТЛАРНИНГ АММИАК БИЛАН ЦИАНЛАШ
РЕАКЦИЯСИНИНГ ТЕРМОДИНАМИКАСИ //Журнал естественных наук. –
2022. – Т. 2. – №. 1. – С. 75-76.
11.
Begmamat o’g’li, O. J., Asqarjon o’g’li, E. F., & Safarovich, T. O. (2024).
DORI VOSITALARINING ZAMONAVIY TAHLIL USULLARI.
Journal of new
century innovations
,
49
(1), 75-77.
12.
Salohiddin o’g’li, Musayev Mehriddin, K. T. Sovetov, and O. S. Tashanov.
"DORIVOR O'SIMLIKLARDAN OLINADIGAN DORILARDAN TABOBATDA
FOYDALANISH."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
44.1 (2024): 210-212.
13.
Bobobek, E., & Tashanov, O. S. (2024). RADIONUKLIDLAR VA
ULARNING QO ‘LLANILISHI.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
32
(1),
141-146.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
318
14.
Komiljonovna, M. M., Safarovich, T. O., & Ergashboyevna, E. M. (2024).
GIDRAZIDLARNING BIOLOGIK FAOLLIGI FOSFORLANGAN KARBOKSILIK
KISLOTALAR VA ULARNING HOSILALARI.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni
tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
,
31
(2), 126-130.
15.
Nematov, S. S., & Tashanov, O. S. (2024). ZAHARLI MЕTALL
KATIONLARINI MINЕRALIZATDAN ANIQLASH. BARIY BIRIKMALARINI
CHO’KMADAN ANIQLASH.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
,
55
(4), 14-16.
16.
Musayev, D. S., & Tashanov, O. S. (2024). MINЕRALIZATNI KASRLI
USULDA ANIQLASHDA HALAQIT BЕRUVCHI IONLARNI NIQOBLASH
USULLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
55
(4), 28-30.
17.
Anvarovich, C. A., Razhabboevnason, A. R., & Safarovich, T. O. (2024).
Medicinal Plants used as Remedies for the Treatment of the Oral Mucosa.
American
Journal of Pediatric Medicine and Health Sciences (2993-2149)
,
2
(2), 491-494.
18.
Джумаева, З. У., et al. "Пыльцевая аллергия в городе
Самарканде."
Рекомендовано к изданию редакционно-издательским советом
института фармации, химии и биологии НИУ «БелГУ»(протокол № 11 от 20.05.
2022) Рецензенты: ВН Скворцов, доктор ветеринарных наук, руководитель
Белгородского филиала
(2022): 47.
19.
Абдураззокова, Х. Г., & Сюнова, М. O. (2024, April). MEDICINAL
PLANTS USED AS REMEDIES FOR THE ORAL MUCOSA. In
Proceedings of
International Conference on Educational Discoveries and Humanities
(Vol. 3, No. 5,
pp. 29-32).
20.
Anvarovich, C. A., Razhabboevnason, A. R., & Safarovich, T. O. (2024).
Og'iz bo'shlig'i shilliq qavatini davolashda ishlatiladigan dorivor o'simliklar.
Amerika
pediatriya tibbiyoti va sog'liqni saqlash fanlari jurnali (2993-2149)
,
2
(2), 491-494.
