https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
188
SANOAT KORXONALARI TOMONIDAN ISHLAB CHIQILGAN
MAHSULOT HAJMI VA UNGA TA’SIR ETUVCHI OMILLARNING
PROGNOZI
SATTOROV FIRDAVS ZIYODULLAYEVICH
Qashqadaryo viloyat hokimining jamoat va diniy tashkilotlar bilan aloqalar
bo‘yicha o‘rinbosari kotibiyati mudiri.
Annotatsiya. Ushbu maqolada Mintaqada sanoat tarmoqlarining rivojlanish
tendensiyalarini baholash va keyingi davr uchun istiqboldagi ko‘rsatkichlarini
ishlab chiqish uchun uning muhim ko‘rsatkichlar bo‘lgan mahsulot hajmi va unga
ta’sir etuvchi asosiy omillar sifatida keltirilgan ko‘rsatkichlarning prognozi
qiymatlarini ishlab chiqqanmiz
Kalit so‘zlar; mintaqa, sanoat, sektor, model, ekonometrik, mezon,
korrelyatsiya, koeffitsiyent.
Анотатция: В данной статье с целью оценки тенденций развития
отраслей промышленности региона и разработки будущих показателей на
следующий период мы разработали прогнозные значения показателей,
перечисленных в качестве основных влияющих на него факторов, которые
являются его важными. индикаторы.
Ключевые слова: регион, отрасль, сектор, модель, эконометрический,
критерий, корреляция, коэффициент.
Abstract. In this article, in order to evaluate the development trends of
industrial sectors in the region and to develop future indicators for the next period,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
189
we have developed the forecast values of the indicators listed as the main factors
influencing it, which are its important indicators.
Key words; region, industry, sector, model, econometric, criterion,
correlation, coefficient.
Sanoat subyektlar tomonidan ishlab chiqilgan mahsulot hajmi hajmi,
Nodavlat sektorda sanoat mahsuloti ishlab chiqarish xajmi hamda Sanoat
subyektlari korxonalari kapitaliga kiritilgan investitsiyalar qiymati nominal
ko‘rsatkichlar hisoblanadi va ulardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanish xulosalarni
asosli bo‘lmasligini ta’minlaydi. Buni inobatga olgan holda biz ko‘rsatkichlarni
real qiymatlarini aniqladik.
Ishlab chiqilgan prognoz natijalari shuni ko‘rsatadiki, Mintaqada sanoat
tarmoqlari tomonidan ishlab chiqilgan mahsulot hajmi trend modelidan olingan
prognozlarga ko‘ra 2021 yilga nisbatan 2022 yilga borib 1,18 barobarga oshadi,
2028 yilga borib esa 1,96 barobarga oshadi. Natijada Sanoat subyektlari tomonidan
ishlab chiqarilayotgan mahsulot hajmini mavjud trend bo‘yicha yililga 10.1 foizga
oshirish imkoniyati mavjud ekanligi aniqlandi.
1-jadval
Mintaqada sanoat subyektlari tomonidan ishlab chiqilgan mahsulot hajmi va
unga ta’sir etuvchi omillarning prognozi
Yillar
Sanoat
subyektlar
tomonidan
ishlab
chiqilgan
mahsulot
Sanoatda
band
bo‘lganlar
soni (ming
kishi) X1
Nodavlat
sektorda
sanoat
mahsuloti
ishlab
chiqarish
xajmi
Sanoat
subyekt
korxonala
ri soni
(birlik)
X3
Sanoat
subyektlar
i
korxonalar
i
kapitaliga
kiritilgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
190
hajmi (mlrd
so‘m) Y
(mlrd
so‘m) X2
investitsiya
lar qiymati
(mlrd
so‘m) X4
2021
haqiqiy
1874,1021
89,8210
9044,2154
4,4820
1622,1210
2022
2213,6538
92,6456
7105,3763
4,5021
1745,9403
2023
2473,0812
98,5686
7322,7612
4,5348
2694,7776
2024
2749,3322
104,747
7521,1747
4,8175
5276,9789
2025
3042,4068
111,1808
7700,6168
5,1786
10334,6112
2026
3352,3050
117,870
7861,0875
5,6265
18912,9375
2027
3679,0268
124,8146
8002,5868
6,1696
32280,0128
Shuningdek, Mintaqa sanoatida band bo‘lganlar soni 2021 yilga nisbatan 2022
yilga borib 1,03 barobarga oshishi, 2027 yilga borib esa 1,38 barobarga oshishi
aniqlandi. Ushbu omilni pronoz qiymatlarini ishlab chiqishda uchunchi darajali
tenglamadan foydlanilganligi sababli o‘rta muddat uchun prognoz qiymatlari
ishlab chiqildi.
Nodavlat sektorda sanoat mahsuloti ishlab chiqarish hajmi 2021 yilga
nisbatan 2022 yilga borib 0,38 barobarga kamayishi, 2027 yilga borib esa 2022
yilga qaraganda 0,88 barobarga oshishi, Sanoat subyekt korxonalari soni 2021
yilga nisbatan 2022 yilga borib 1 barobarga oshishi, 2027 yilga borib esa 1,37
barobarga oshishi prognoz qilindi. Bu yerda mintaqada sanoat subyektlari sonini
prognoz qilishda foydalanilgan modelni grafik asosida qarab chiqadigan bo‘lsak
model yordamida aniqlangan ko‘rsatkichlar bilan haqiqiy ko‘rsatkichlar farqi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
191
bo‘lgan tasodifiy miqdorlarni ba’zi vaqt oralig‘ida katta qiymatga ega
bo‘lganligiga guvoh bo‘lamiz.
Aynan ushbu holatni tahlil uchun olingan davrning oxirida vujudga kelishi
prognoz qiymatlarini dastlabki davrda past bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Buni
inobatga olgan holda tuzatish ishlarini amalga oshirish lozim deb hisoblaymiz.
Modelni ishlab chiqish va prognozni amalga oshirish jarayonida olingan natijalar
bu qarorni qanchalik to‘g‘ri ekanligini asoslamoqda. Amalga oshirilgan
tahlillardan ma’lum bo‘lishicha iqtisodiy jarayonlarda ko‘rsatkichlarni prognoz
qilishda trend modellaridan foydalanish, ma’lumotlar rivojlanishini umumiy
tedensiyalarini aniqlab olish, va kelgusi davrda uchun qiymatlarini aniqlash asosida
rivojlanishning istiqbolli yo‘nalishlarini ishlab chiqishga xizmat qiladi. Yuqoridagi
izlanishlar natijasida mintaqa sanoati subyektlari faoliyatini ifodalovchi muhim
ko‘rsatkichlar aniqlandi va ularning prognoz qiymatlarini ishlab chiqishning
muhimligi asoslandi.
Shuningdek, har ko‘rsatkichni vaqtga bog‘liq o‘zgarish dinamikasini
o‘rgangan holda trend modellari va ular asosida 2028 yilga qadar prognoz
qiymatlari ishlab chiqildi. Biroq, modellar barcha mezonlar natijalariga ko‘ra
adekvat bo‘lgan bo‘lsada, ba’zi holatlarda determinatsiya koeffitsiyentining yetarli
darajada katta bo‘lmagan holatlar hamda prognoz qiymatlarini haqiqiy qiymatlarga
mos kelmagan holatlari ham uchradi. Yuqoridagilarni inobatga olgan holda
tadqiqot ishining mazkur paragrafida mintaqa sanoati subyektlari faoliyatini ko‘p
omilli empirik modellar asosida prognozlash masalalarini qarab chiqamiz. Mazkur
tahlil jarayoniga o‘tishdan oldin ko‘rsatkichlar orasida bog‘liqlik darajasini qarab
chiqish va ularning tahlil qilish talab qilinadi. Ushbu tahlilni amalga oshirish uchun
korrelyatsion analiz usulidan foydalanamiz. Mintaqada sanoat subyektlari
faoliyatining rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash hamda ular o‘rtasida
bog‘liqlik darajasini korrelyatsiya koeffitsiyenti asosida baholash maqsadida
korrelyatsion matritsa Eviews 9 dasturida hisoblandi ( 1-jadval).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
192
Keltirilgan jadvalda nafaqat korrelyatsion analiz natijalari balki kovaritsiya
ko‘rsatkichi, shuningdek omillar orasidagi bog‘liqlikni adekvatligini ifodalash
maqsadida Styudent mezoni ko‘rsatkichlari hamda ularning ehtimollik darajalari
keltirib o‘tilgan. Natijalarga e’tiborni qaratadigan bo‘lsak, Mintaqada sanoat
subyektlari tomonidan ishlab chiqilgan mahsulot hajmi bilan Sanoatda band
bo‘lganlar soni orasida yuqori korrelyatsion bog‘liqlik kuzatilishi lozim edi va
tadqiqotlar davomida mazkur holat o‘z tasdig‘ini topdi, ya’ni ikkala ko‘rsatkich
orasidagi korrelyatsiya koeffitsiyenti 0.86 ga teng bo‘lib, ular orasidagi bog‘liqlik
Styudent mezoni bo‘yicha adekvat ekanligi aniqlandi. Biroq Sanoat subyektlar
tomonidan ishlab chiqilgan mahsulot hajmi bilan Nodavlat sektorda sanoat
mahsuloti ishlab chiqarish xajmi orasidagi korrelyatsiya koeffitsiyenti 0,58 ga teng
bo‘lib, mazkur ko‘rsatkich kutilgan darajada yuqori qiymatga ega emasligi
aniqlandi. Boshqa tomondan bandlar soni va Nodavlat sektorda sanoat mahsuloti
ishlab chiqarish xajmi orasidagi korrelyatsiya koeffitsiyenti 0,79 ga teng ekanligi
aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Suyunovich,
Mukhitdinov
Khudoyar,
and
Norqobilova
Feruza
Abdihamidovna.
"Prospects
Of
Digitalization
Of
Craftsmanship
Development In The Region." Journal of Pharmaceutical Negative Results
(2022): 345-352.
2.
Kichik korxonalar moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotning asosiy
elementlarining mutlaq o'zgarishini hisoblash, samaradorlikning nisbiy
qiymatlarini, xususan rentabellikni hisoblash va talqin qilishni
ta'minlaydigan soddalashtirilgan tahlil shakli bilan cheklanishi mumkin.
3.
Молиявий ҳисобот таҳлили. Дарслик. / М.Ю.Рахимов; – Т.:
“ИқтисодМолия”, 2021.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
193
4.
Abdihamidovna, Norqobilova Feruza. "Financial Services to the Residents
of the Region in the Field of Crafts." International Journal of Innovative
Analyses and Emerging Technology 1 (2021): 225-230.
5.
Норқобилова, Ф. А. "ХИЗМАТ КЎРСАТИШ ТАРМОҚЛАРИНИ
МОДЕЛЛАШТИРИШДА
ТИЗИМЛИ
ТАҲЛИЛ
ҚИЛИШ,
СИНТЕЗЛАШ ВА ОПТИМАЛЛАШТИРИШ." International journal of
conference series on education and social sciences (Online). Vol. 1. No. 2.
2021.
6.
Norqobilova, Feruza Abduhomidovna. "MILLIY IQTISODIYOTDA
HUNARMANDCHILIK
MAHSULOTLARINI
RAQAMLASHTIRISHNING RIVOJLANISH YО ‘NALISHLARI." THE
INNOVATION ECONOMY 1.04 (2023).
7.
Tashkilotning moliyaviy natijalarini tahlil qilish muammolari to'g'risida / O.
A. Romanova / fanlarning sinergiyasi. — 2021.
8.
Moliyaviy tahlil. Darslik. / B.A.Xasanov, M.Y.Raximov, Z.A.Muqumov,
A.I.Aliqulov, A.B.Jumanova, N.SH.Xajimuratov, R.B.Xasanova; – T.:
“Iqtisodiyot”.
