https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
176
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITDA TAʼLIM XIZMATI SIFATINI
OSHIRISHNI EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH USULLARI.
Axmedova Barno Abdiyevna
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti “Axborot texnologiyalari”
kafedrasi katta o‘qtuvchisi
МЕТОДЫ ЭКОНОМЕТРИЧЕСКОГО МОДЕЛИРОВАНИЯ
ПОВЫШЕНИЯ КАЧЕСТВА ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УСЛУГ В
УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ.
Ахмедова Барно Абдиевна
Старший преподаватель кафедры «Информационные технологии»
Каршинского инженерно-экономического института
METHODS OF ECONOMETRIC MODELING OF IMPROVING THE
QUALITY OF EDUCATIONAL SERVICES IN THE DIGITAL ECONOMY.
Akhmedova Barno Abdievna
Senior Lecturer, Department of “Information Technologies”,
Karshi Institute of Engineering and Economics
Zamonaviy ta’limning bosh maqsadi kelajakdagi mutaxassislarni real hayot
va professional faoliyatga tayyorlash, ularning kasbiy salohiyatini to‘liq namoyon
etish va individual fazilatlarini rivojlantirishdan iboratdir. Ta’lim tizimi nafaqat
nazariy bilimlarni berish bilan cheklanmasdan, balki amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirish, o‘quvchilarda muhim qarorlarni tez va maqbul qabul qilish
qobiliyatini rivojlantirishga ham yo‘naltirilishi lozim. Zamonaviy ta’lim jarayonida
intellektual rivojlanish, analitik tafakkurni shakllantirish va zamonaviy
texnologiyalarni samarali qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantirishga alohida e’tibor
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
177
qaratilishi zarur. Xususan, raqamli transformatsiyalar va texnologik yangiliklar
sharoitida ta’lim jarayoni big data, sun’iy intellekt, va ekonometrik usullardan
foydalanishga qaratilgan bo‘lishi talab etiladi. Bu esa o‘quvchilarni nafaqat o‘z
sohalaridagi muammolarni yechishga, balki raqamli iqtisodiyot sharoitida
ishlashga tayyorlash imkonini beradi. Bundan tashqari, ta’lim jarayoni
o‘quvchilarning xotira va ijodiy tafakkurini rivojlantirish, bilimlarni mustaqil
egallashga qodir bo‘lishlarini ta’minlashga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Shu bilan
birga, kollektorda ishlash, tanqidiy fikrlash va innovatsion yondashuvlarni qo‘llash
ko‘nikmalari ham rivojlantirilishi zarur. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari,
masalan, masofaviy ta’lim platformalari, virtual laboratoriyalar va
o‘yinlashtirilgan ta’lim usullari ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqmoqda.
Shaxsiylashtirilgan ta’lim yondashuvlari orqali o‘quvchilarning individual
ehtiyojlari hisobga olinadi, bu esa bilimlarni yanada samarali va chuqurroq
o‘zlashtirish imkonini beradi. Yuqorida keltirilgan yondashuvlar zamonaviy ta’lim
tizimining global talablariga moslashishini ta’minlaydi va o‘quvchilarni nafaqat
malakali mutaxassis, balki innovator va mas’uliyatli fuqarolar sifatida
shakllantirishga yordam beradi. Shu bilan birga, ekonometrik usullar va boshqa
raqamli texnologiyalarni amaliyotga keng joriy etish orqali ta’lim jarayoni nafaqat
bilim olish, balki iqtisodiy va texnologik yechimlar ishlab chiqish maydoniga
aylanishi mumkin.
Fikrimizcha hozirgi vaqtda ta’lim xizmati sifatini oshirishda iqtisodiy
matematik modellashtirish jarayonida o‘quvchilarning aqliy va ijodiy
qobiliyatlarini takomillashtirish, fikrlash va mantiqni rivojlantirish, kasbiy
kompetentsiyalar asoslarini olish va o‘zlarining kelajagi yo‘nalishini aniqlashga
imkon beradigan kompyuter tizimlari va dasturlarini joriy etish zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
178
Ta’lim xizmatlari sifatini oshirishda iqtisodiy matematik modellar turli yo‘llar
bilan qo‘llaniladi. Quyida ta’lim sohasida foydalanish mumkin bo‘lgan iqtisodiy
matematik modellarning asosiy usullari keltirilgan. (1-rasm).
Optimallashtirish
usullari-resurslarni optimal taqsimlash,
ta’lim tizimidagi mablag‘, o‘qituvchilar
soni va o‘quv materiallari kabi cheklangan resurslarni optimal tarzda taqsimlash
uchun optimallashtirish modellari qo‘llaniladi. Masalan, lineer dasturlash (LP)
usuli yordamida o‘qituvchilarning yuklamalarini muvozanatlashtirish va maktablar
o‘rtasida mablag‘ni eng samarali yo‘l bilan taqsimlash mumkin. t
a’lim
samaradorligini oshirish
: O‘quv dasturlarini tuzish va baholash jarayonini
takomillashtirish uchun ta’lim samaradorligini baholash usullari qo‘llanadi. Bunda
ma’lum cheklovlar asosida eng samarali o‘qitish strategiyalarini tanlash uchun
optimallashtirish modellaridan foydalaniladi.
1-rasm. Ta’lim xizmatlari sifatini oshirishning iqtisodiy matematik modellari
O‘yin nazariyasi ta’lim tizimida raqobat muhitini tahlil qilish va samarali
strategiyalarni ishlab chiqish uchun innovatsion vosita sifatida ishlatiladi. Ushbu
T
a’lim xizmatlari sifatini oshirishning iqtisodiy
matematik modellar
Optimallashtirish
Data Envelopment
Analysis (DEA)
O‘yin nazariyasi
Regression va ekonometrik modellar
Markov zanjirlari
Dinamik modellar
va simulyatsiya
Kuzatuv va
tahliliy modellar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
179
nazariya, raqobatli o‘qituvchilar, maktablar va universitetlar o‘rtasidagi o‘zaro
ta’sirlarni chuqur tahlil qilish imkoniyatini beradi. Masalan, universitetlar va
maktablar talabalarni jalb qilishda foydalanadigan strategiyalarni aniqlashda Nash
muvozanati kabi tushunchalardan foydalaniladi. Bu esa, ta’lim xizmatlarining
raqobatbardoshligini oshirish va talaba-o‘qituvchi munosabatlarini kuchaytirishga
yordam beradi. O‘yin nazariyasi asosida talaba va o‘qituvchi o‘rtasidagi
hamkorlikni samarali yo‘lga qo‘yish orqali maqsadga yo‘naltirilgan o‘quv
jarayonini tashkil etish mumkin. Data Envelopment Analysis (DEA) usuli ta’lim
muassasalarining samaradorligini o‘lchash uchun zamonaviy texnika sifatida
qo‘llaniladi. Ushbu yondashuv yordamida maktablar, universitetlar yoki boshqa
ta’lim muassasalarining resurslardan foydalanish samaradorligi baholanadi.
Masalan, ta’lim muassasalari o‘z resurslaridan qay darajada samarali
foydalanganini aniqlash va boshqa shunga o‘xshash muassasalar bilan taqqoslash
imkoniyatiga ega bo‘lishadi. DEA yordamida o‘quvchilarning akademik yutuqlari,
ta’lim sifatini oshirish imkoniyatlari va samaradorlikni oshirish strategiyalari
aniqlanadi. Regressiya va ekonometrik modellar orqali ta’lim tizimini chuqur tahlil
qilish ham zamonaviy yondashuvlardan biridir. Ushbu modellar yordamida ta’lim
xizmatlariga ta’sir qiluvchi omillar, masalan, o‘qituvchilar soni, sinflar hajmi,
moliyalashtirish darajasi va o‘quv dasturlarining ta’lim sifatiga ta’siri tahlil
qilinadi. Natijada, ushbu omillarning o‘quv jarayoniga ijobiy yoki salbiy ta’siri
aniq ko‘rsatiladi va ularning samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar
ishlab chiqiladi. Shuningdek, ekonometrik modellar talabalarning yutuqlari, ta’lim
tizimi samaradorligi va makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqliklarni
aniqlash uchun ham keng qo‘llaniladi. Bu usullar yordamida ta’lim tizimining
umumiy samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning bilim darajasini ko‘tarish va
davlatning iqtisodiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadigan ta’lim siyosatini ishlab
chiqish mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
180
Xulosa qilib aytganda, o‘yin nazariyasi, DEA va ekonometrik modellarni
ta’lim tizimiga qo‘llash orqali nafaqat samarali raqobat muhiti yaratiladi, balki
ta’lim sifatini yanada yaxshilash va resurslardan foydalanishni optimallashtirish
imkoniyati ham oshadi. Ushbu zamonaviy yondashuvlar talaba va o‘qituvchi
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni mustahkamlash va ta’lim jarayonini yanada
maqsadli qilishga xizmat qiladi.
Файдаланилган адабиёт ва манбалар:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 20 декабрдаги
«Оилавий тадбиркорликни ривожлантириш ва аҳолининг даромад
манбаини кенгайтиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги
2.
Basco, R. Family business and regional development - A theoretical model of
regional familiness. Journal of Family Business Strategy (2015),
http://dx.doi.org./10.1016/j.jfbs.2015.04
3.
Banalieva E.R., Eddleston K.A., Zellweger T.M. When do family firms have
an advantage in transitioning economies? Toward a dynamic institution-based
view // Strategic Management Journal. – 2015. –T. 36. -№ 9.
4.
ЎлмасовА. Оила иқтисодиёти. Тошкент – “Мехнат”- 1998.;
5.
ПардаевМ.Қ. Оила хўжалиги иқтисодиёти ва тадбиркорлиги. Самарқанд
2001 й.;
6.
Mukhitdinov Khudoyar Suyunovich1, Norqobilova Feruza Abdihamidovna2.
// Prospects Of Digitalization Of Craftsmanship Development In The Region /
Journal of Pharmaceutical Negative Results: Volume 13: Special Issue 9: 2022.
7.
Ф. А Норқобилова. //
Хизмат кўрсатиш тармоқларини моделлаштиришда
тизимли таҳлил қилиш, синтезлаш ва оптималлаштириш / Vol. 1 No. 2
(2021): International journal of conference series on education and social
sciences. (Online) p. 224-228.
