https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
170
TA’LIM XIZMATLARINI SINERGIK SAMARADORLIGINI
OSHIRISH MODELLARI
Axmedova Barno Abdiyevna
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti “Axborot texnologiyalari”
kafedrasi katta o‘qtuvchisi
МОДЕЛИ ПОВЫШЕНИЯ СИНЕРГЕТИЧЕСКОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УСЛУГ
Ахмедова Барно Абдиевна
Старший преподаватель кафедры «Информационные технологии»
Каршинского инженерно-экономического института
MODELS FOR INCREASING THE SYNERGISTIC EFFICIENCY
OF EDUCATIONAL SERVICES
Akhmedova Barno Abdievna
Senior Lecturer, Department of “Information Technologies”,
Karshi Institute of Engineering and Economics
Jahon mamlakatlarining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish tendensiyalari
ko‘pincha oliy ta’lim tizimining taraqqiyot darajasiga mos ravishda shakllanadi.
Bugungi kunda global raqobatning kuchayishi va texnologik innovatsiyalar davrida
ta’lim tizimining samaradorligi mamlakatlarning strategik rivojlanishi uchun
asosiy omillardan biriga aylandi. Ta’lim tizimi endi nafaqat bilim berish, balki
zamonaviy ko‘nikma va malakalarni rivojlantirish orqali inson kapitalining sifatini
oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
171
XX asrning oxiriga qadar oliy ta’lim tizimida kechikish, ya’ni
mutaxassislarning oliy ta’limni tamomlashigacha bo‘lgan davr, taraqqiyot
jarayonini sustlashtirgan. Bugungi kunda esa innovatsion rivojlanish sharoitida
ushbu kechikish minimal darajaga qisqarib, tezkor va moslashuvchan o‘quv
dasturlari yaratilyapti. Shuningdek, ilmiy asoslangan tahlillar, resurslarni samarali
taqsimlash va ta’lim jarayonini optimallashtirish ta’lim xizmatlari sifatini
oshirishning asosiy mezonlari sifatida qaralmoqda.
Zamonaviy tadqiqotlar ta’lim tizimidagi sinergiya jarayonlarini o‘rganishga
qaratilgan. Sinergiya deganda ichki va gorizontal integratsiya orqali tizimning
umumiy samaradorligini oshirish tushuniladi. Ta’lim xizmatlarida sinergiyaning
samaradorligini baholashda ilmiy asoslangan metodologiyalarning yetishmasligi
bu boradagi muhim muammolardan biri hisoblanadi.
A.A. Garmiderning sinergetik ta’sirni baholash metodologiyasi ta’lim
xizmatlarini sifat jihatidan yaxshilash uchun universal yondashuv sifatida xizmat
qiladi. Ushbu metodologiya asosida ta’lim jarayonining umumiy samaradorligini
baholash uchun sinergetik ta’sirning integral koeffitsenti hisoblanadi:
𝑰
𝒔𝒕
= √𝑰
𝒃𝒊𝒍𝒊𝒎
∗ 𝑰
𝒌𝒐′𝒏𝒊𝒌𝒎𝒂
∗ 𝑰
𝒎𝒂𝒍𝒂𝒌𝒂
𝟑
Bu yerda:
I
st
– sinergetik ta’sirning umumlashtiruvchi integral koeffitsenti.
I
bilim
– talabalar bilimi darajasidagi sinergetik ta’sirni tavsiflovchi integral
koeffitsent.
I
ko‘nikma
– talabalar ko‘nikmalaridagi sinergetik ta’sirni tavsiflovchi integral
koeffitsent.
I
malaka
– talabalar malakalaridagi sinergetik ta’sirni tavsiflovchi integral
koeffitsent.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
172
Ta’lim tizimining samaradorligini oshirishda sinergiya jarayonini tahlil qilish
uchun quyidagi zamonaviy ko‘rsatkichlardan foydalaniladi:
1. Resurslar taqsimoti samaradorligi (Resource Allocation Efficiency):
𝑹𝑨𝑬 =
𝑺𝒂𝒎𝒂𝒓𝒂𝒍𝒊 𝒊𝒔𝒉𝒍𝒂𝒕𝒊𝒍𝒂𝒅𝒊𝒈𝒂𝒏 𝒓𝒆𝒔𝒖𝒓𝒔𝒍𝒂𝒓
𝑱𝒂𝒎𝒊 𝒎𝒂𝒗𝒋𝒖𝒅 𝒓𝒆𝒔𝒖𝒓𝒍𝒂𝒓
2. Ta’lim natijalari sinergetik ko‘rsatkichi (Synergistic Learning Outcomes):
𝑺𝑳𝑶 =
𝑻𝒊𝒛𝒊𝒎𝒍𝒊 𝒚𝒂𝒙𝒔𝒉𝒊𝒍𝒂𝒏𝒈𝒂𝒏 𝒏𝒂𝒕𝒊𝒋𝒂𝒍𝒂𝒓
𝑨𝒗𝒗𝒂𝒍𝒈𝒊 𝒏𝒂𝒕𝒊𝒋𝒂𝒍𝒂𝒓
3. Tizimning umumiy samaradorligi (Overall System Efficiency):
𝑶𝑺𝑬 =
𝑵𝒂𝒕𝒊𝒋𝒂𝒍𝒂𝒓 𝒔𝒊𝒇𝒂𝒕𝒊
𝑲𝒊𝒓𝒊𝒕𝒊𝒍𝒈𝒂𝒏 𝒓𝒆𝒔𝒖𝒓𝒍𝒂𝒓 𝒉𝒂𝒋𝒎𝒊
Ta’lim xizmatlarini takomillashtirish jarayonida sinergiya jarayonlarini
baholash va ularni optimallashtirishga qaratilgan yondashuvlar innovatsion
rivojlanish davrida katta ahamiyatga ega. Yuqorida keltirilgan formulalar va
texnologik yondashuvlar yordamida ta’lim tizimini yangi bosqichga olib chiqish,
talabalar malaka va ko‘nikmalarini oshirish mumkin. Sinergiyaning
samaradorligini baholashga doir tadqiqotlarni kengaytirish hamda zamonaviy
texnologiyalarni tizimga integratsiya qilish ta’lim sifati va samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi.
Ta’lim xizmatlarining sifatini baholash jarayonida sinergiya iqtisodiy
samaradorligini hisoblash alohida ahamiyat kasb etadi. Bu samaradorlikni
o‘lchashda ta’lim muassasasi tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlarning moliyaviy
natijalari va ular bilan bog‘liq xarajatlarning dinamikasi muhim omil hisoblanadi.
Zamonaviy ta’lim muassasalari faoliyati nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirish,
balki ijtimoiy ta’sirni kuchaytirish orqali bilimlar iqtisodiyotini rivojlantirishga
qaratilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
173
Sinergiyaning iqtisodiy samaradorligini aniqlash uchun qo‘llaniladigan
formulalardan biri quyidagicha ifodalanadi:
S=(I
birlashgandan keyin
−I
birlashishdan oldin
)−C
birlashish
Bu yerda:
-
S
- Sinergiyaning sof iqtisodiy samaradorligi.
-
I
birlashgandan keyin
- Birlashgandan yoki qo‘shilgandan keyin erishilgan
umumiy daromad yoki foyda.
-
I
birlashishdan oldin
- Birlashishdan oldingi umumiy daromad yoki foyda (ikki
tashkilot uchun alohida-alohida).
C
birlashish
- Birlashish jarayonidagi xarajatlar (masalan, moliyaviy,
tashkilotlash va integratsiya xarajatlari).
Sinergiya jarayoni tashkilotlar yoki tizimlar birlashgandan keyin kutilgan
natijani oshirishga xizmat qilishini ko‘rsatadi. Agar sinergiyaning sof qiymati
S>0S bo‘lsa, bu birlashish iqtisodiy jihatdan samarali bo‘lganini bildiradi.
Agar S<0, bu birlashishdan kelgan zarar yoki qo‘shimcha xarajatlar
sinergiyani to‘liq o‘zlashtira olmaganidan dalolat beradi.
Misol uchun:
Birlashishdan oldingi foyda:
I
birlashishdan oldin
=100 mlrd so‘m.
Birlashgandan keyingi foyda:
I
birlashgandan keyin
=130 mlrd so‘m.
Birlashish xarajatlari:
C
birlashish
=20 mlrd so‘m.
S=(130−100)−20=10 mlrd so‘m.
Natija shuni ko‘rsatadiki, Sinergiya tufayli iqtisodiy samaradorlik 10 mlrd
so‘mni tashkil etdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
174
Bu yerda daromad va xarajatlarning aniqligi ta’lim muassasasi moliyaviy
hisobotlarining zamonaviy xalqaro standartlariga mos ravishda olib borilishiga
bog‘liq. Ayniqsa, mahalliy va global raqamli ta’lim platformalari, xususiy sektor
va davlat-hususiy sheriklik (PPP) orqali ta’lim xizmatlarini ko‘rsatish
kengaytirilayotgani bois, moliyaviy ko‘rsatkichlarni chuqur tahlil qilish dolzarb
bo‘lib bormoqda.
Ta’lim xizmatlaridan tushadigan umumiy daromadlar ta’lim muassasalarining
moliyaviy hisobotining 2-shakli (ta’lim xizmatlari bo‘yicha tushumlar) asosida
aniqlanadi. Bu tushumlar odatda, o‘qish uchun to‘lovlar, stipendiyalar, grantlar va
subsidiya mablag‘larini o‘z ichiga oladi, masofaviy ta’lim va onlayn kurslar orqali
olinadigan daromadlarni qamrab oladi, raqamli platformalardan foydalanish
xizmatlari va xususiy sektor bilan hamkorlikdan tushgan tushumlarni o‘z ichiga
oladi.
Faydalanilgan adabiyot va manbalar:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 20 dekabrdagi «Oilaviy
tadbirkorlikni rivojlantirish va aholining daromad manbaini kengaytirishga
doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida»gi PQ-55-son //
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining
2021 yil 30 dekabrdagi PQ-77-son
“
Hunarmandchilik
faoliyatini
qoʻllab-quvvatlash
tizimini
yanada
takomillashtirish
chora-tadbirlari
toʻgʻrisida”
gi
Qarori.
//
https://lex.uz/docs/5807559
3.
Basco, R. Family business and regional development - A theoretical model of
regional familiness. Journal of Family Business Strategy (2015),
http://dx.doi.org./10.1016/j.jfbs.2015.04
4.
Banalieva E.R., Eddleston K.A., Zellweger T.M. When do family firms have
an advantage in transitioning economies? Toward a dynamic institution-based
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
175
view // Strategic Management Journal. – 2015. –T. 36. -№ 9.
5.
OʻlmasovA. Oila iqtisodiyoti. Toshkent – “Mexnat”- 1998.;
6.
PardaevM.Q. Oila xoʻjaligi iqtisodiyoti va tadbirkorligi. Samarqand 2001 y.;
7.
Norqobilova. F. A.
International scientific and practical conference // Iqtisodiy
erkinlik indekisi hunarmandchilik sohasini rivojlantirishdagi roli (zenodo.org),
2023. – p 255-25
