https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
20
“SADDI ISKANDARIY” DOSTONIDAGI “SUVDA SUV IZLAGAN
BALIQLAR” HIKOYASINING O‘ZIGA XOS SUJETI
Otabayeva Dilnoza Davronbek qizi
Urganch Ranch texnologiya universiteti o‘qituvchisi
Qodirova Sevinchoy Azim qizi
Urganch Ranch texnologiya universiteti 2- kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy”
dostonidagi “Suvda suv izlagan baliqlar” hikoyasining o‘ziga xos sujeti tahlil
qilindi. Shuningdek, hikoyadagi ramzlar va ularning xususiyatlari ochib berildi.
Bu hikoya qisqa bo‘lishiga qaramay o‘zida juda katta ma’no ifodalaydi. Hikoyada
o‘zlari suvda yashasalarda lekin suvda yashab yurganini bilmagan, bilganida esa
suvdan ayrilib qolgan baliqlar haqida hikoya qilinadi.
Kalit so‘zlar: doston, hikoya, timsol, ramz, sujet, tasvir uslubi, asar tuzilishi
Абстрактный. В данной статье проанализирован уникальный сюжет
рассказа Алишера Навои «Садди Искандарий» «Рыба ищет в воде воду».
Также были раскрыты символы в рассказе и их характеристики. Хоть эта
история и коротка, она имеет огромный смысл. История рассказывает о
рыбах, которые живут в воде, но не знают, что живут в воде, а когда
узнают, то теряются в воде.
Ключевые слова: эпос, сюжет, символ, символ, сюжет, стиль
изображения, структура произведения.
Abstract. This article analyzed the unique plot of Alisher Navoi's "Saddi
Iskandariy" story "Fish looking for water in the water". Also, the symbols in the
story and their characteristics were revealed. Although this story is short, it has a
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
21
great meaning. The story tells about fishes who live in water but do not know that
they are living in water, and when they know they are lost in water.
Key words: epic, story, symbol, symbol, subject, image style, structure of the
work
Alisher Navoiyning “Xamsa” dostonlari ichida yakunlovchi dostoni “Saddi
Iskandariy” dostoni hisoblanadi. Asar 1485- yilda yaratilgan bo‘lib, 89 bob, 7215
baytdan iborat. Bu doston Navoiy ijodidagi hajman eng yirik epik asar hisoblanadi.
Doston aruzning mutaqorib bahrida, turkiy tilda yozilgan. Dostonda Iskandarning
yurishlari, sayohat va sarguzashtlari, Arastu va boshqalar bilan suhbati va hikoyalar
tasvirlangan. Asarda “Suvda suv izlagan baliqlar” hikoyasi keltiriladi. Hikoyada
o‘zi suvda, daryoda bo‘la turib, yanada ulkanroq suvni orzu qilgan baliqlar to‘dasi
haqida gap boradi. Baliqlar bir baliqning gapiga kirib, nahang kezib yuradigan
girdobga suzib borishadi. Ularning qismati fojiaga aylanadi.
Bolig‘larga tushganda dardu firoq,
Ki, bir-birdin o‘lmish edilar yiroq,
Borin yutti bir-bir nahangi fano,
Ichi javfida jam' qildi yano. [3.738]
Nahang ularni yutib yuboradi. Girdobda turli tomonga ketib, bir-biridan
yiroqlashgan baliqlar nahang qornida yana jam bo‘ladilar. Baliqlar - qanoatsizlik,
noshukurlik timsoli. O‘zi suvda bo‘la turib, yana boshqa suvni orzu qilish
kaltabinlikdir. Ularni girdob sari boshlagan baliq esa, aqlsizlik, aldov ramzi
hisoblanadi.
“Suvda suv izlagan baliqlar” hikoyasi “Saddi Iskandariy” dostonidagi
kichkina bir hikoya hisoblanadi. Lekin shu kichkina hikoyaning ma’nosi bir butun
doston bilan bog‘liq desak ham bo‘ladi. Bu hikoyada, suvda yashab turib, o‘zlari
suvda ekanligini bilmagan bilganida esa kech bo‘lgan baliqlar to‘dasi haqida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
22
bo‘ladi. Degizda G‘ovvoslik qiladigan odam bu hikoyani aytib beradi. Dengizdagi
baliqlar to‘dasi suvda bo‘lsalarda doyimiy holda suv izlashadi, qachon suvni
ko‘ramiz deb orzu qilishadi, ya’ni ular suvni nima ekanini bilmas edilar, suvni
rangi qanaqa tami qanaqa ularning fikri hayoli shunda edi. Bir kuni ularning ichida
bir baliq shunday deydi.
“Eshitishimcha falon joyda qari -qartang bir naxang bo‘lib, u dengizning
ostida va ustida sayr qilib yurar emish. Ehtimol, o‘sha nahang suvdan darak
topgandir ko‘p sirlarni bilar!” deydi.[3.738]
Baliqlar uni fikriga qo‘shilib nahangni izlashadi va nahang ularni yutib
yuboradi. Ular shundan keyingina, o‘zlari suvda yashashganini suvni suvda payti
qadrlashmaganini bilishadi.
Bu hikoyada baliqlar timsolida, insonlardagi illatlar tasvirlangan. Hikoyada
“Ey odam senda ham ko‘pgina maxfiy hazina bor-u ammo uni bilishga tabing
nodonlim qiladi. U xazina senda bekinib yotibdi, yo‘q, sen unga ko‘milib yotibsan
ammo bilmasliking senga zarar bermoqda. Bordi-yu, sen, ham dengizning halokatli
girdobiga tushub qolsang, sen ham o‘lim nahanga yem bo‘lsang, maqsading yo‘lida
g‘arq bo‘lgach, u sirdan vaqf bo‘lasan”, - deyiladi. [3.738]
Shu bilan birga, hikoyadagi baliklar suvdan ayrilganlarini, avval suvda
yashaganlarini, ammo endi qurtoqlikka chiqib qolganlarini his qilishadi. Bular
o‘zlarini bebaho, sabrsiz holda o‘z maqsadlariga yetishish uchun sog‘lom aniqlik
va muddatli ogohlilikka ehtiyoj sezishadi. Hikoyaning ma’nosi shundaki, har bir
insonning hayotida yoki uning ichida yashirin xazinalar bor, lekin bu xazinalarni
topish uchun katta sabr va doimiy intilish zarur. Hayotda ko‘p hollarda odamlar o‘z
orzulariga erishishni xohlaydilar, ammo ba’zan ular bu yo‘lda o‘zlarini yo‘qotib
qo‘yishadi. “Suvda suv izlagan baliqlar” hikoyasi aynan shu tushunchani
mukammal ravishda aks ettiradi. Ularni suvdan ayrilgan baliqlar desak ham
bo‘ladi. Bu hikoya dengizdagi baliklarning bir guruhi haqida, ular doimiy ravishda
suvni qidirishadi, ammo hech qanday ma’lumotga ega bo‘lmaydilar. Suv haqida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
23
tasavvurga ega bo‘lmasalar ham, uni topishga intilishadi. Bu hikoya odamlarning
orzu va istaklari orqali sabr va aniq maqsadga erishish zarurligini ko‘rsatadi.
Hikoyada baliklarga o‘xshagan odamlar ham ko‘pincha o‘z orzulariga intilishadi,
ammo maqsadlarini aniq bilmasdan, faqatgina xayol bilan harakat qilishadi.
Baliklarning suvni izlashlari, o‘z hayotlarining muhim qismini – o‘z maqsadlarini
topish uchun sarflashlari – aynan shu jarayonni aks ettiradi. Ular bir kunga kelib,
bir katta girdobga kirib, maqsadga yetishishga harakat qilishadi, lekin bu jarayon
ularni o‘zlaridan ajratadi, hatto hayotlarini yo‘qotishlariga olib keladi. Hikoyaning
asosiy g‘oyalaridan biri – maqsadga erishish uchun aniq yo‘lni belgilash
zarurligidir. Baliklar suvni doim qidirsalar ham, ular hech qanday tasavvurga ega
emaslar, natijada ular faqatgina orzularining orqasidan ketadilar. Hayotda ham
odamlar ko‘pincha aniq maqsadlar belgilash o‘rniga, faqat orzu qilishadi va bu
ularni noto‘g‘ri yo‘lga solishi mumkin. Ushbu hikoya, agar biror narsa haqida aniq
tasavvurga ega bo‘lmasak, harakat qilishning faqat vaqtni sarflash ekanligini
ko‘rsatadi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki,
hikoyadagi baliklar, o‘zining
orzulariga erishish uchun noaniqlik va tashvishlarni boshdan kechirishadi.
Sabrsizlik, beqarorlik va xayol bilan yashash halokatga sabab bo‘ladi. Haqiqatni
tan olish va aniq maqsadlar yo‘lida harakat qilish har doim samarali natijalar
beradi. To‘g‘ri baliqlar boshida bu suv ekanini bilmagan edilar lekin o‘ylamasdan
qilgan qarorlari o‘zlarini nobud qildi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro
‘
yxati:
1. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. Yigirma jildlik. 11-jild.
Toshkent, 1993.
2. Otanazarova. SH. A. “Saddi Iskandariy” dagi ramzlarning ma’no qirralari.
3. Alisher Navoiy. Xamsa. Saddi Iskandariy (nasriy ) bayoni.
