https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
270
MULTICAST TARMOQLAR VA GURUXLI MALUMOT ALMASHISHNI
TASHKIL QILISH PRINSIPLARI
.
Nurmurodov J.X.,
Nizamov A.N.,
Jumaboyev T.A.,
Abdumannonova A.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tarmoqlar va multicast guruhlari orqali
axborot almashinuvini tashkil etish, shuningdek, multicast trafikdan, shu jumladan
IPTV tarmoqlaridan foydalanish tamoyillari keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Multicast tarmoqlar, Guruhli ma’lumot almashish, IP
multicast, Multicast protokollari, Tarmoq samaradorligi, Ma’lumot uzatish,
Bandwidth tejash, Qo‘llash sohalari, Video translyatsiya, Jonli oqim (live
streaming), Marshrutlash algoritmlari, IGMP (Internet Group Management
Protocol), PIM (Protocol Independent Multicast), QoS (Quality of Service), 5G va
multicast integratsiyasi
.
Kirish
Zamonaviy tarmoqlarda ma’lumot almashish jarayonining samaradorligi
muhim ahamiyatga ega. Ma’lumotlarni bir nechta qabul qiluvchilarga samarali
yetkazish uchun multicast tarmoqlari va guruhli ma’lumot almashish
texnologiyalari qo‘llaniladi. Multicast uzatish usuli tarmoq resurslarini tejash,
trafik hajmini kamaytirish va ma’lumot yetkazish tezligini oshirish imkonini
beradi.
Multicast texnologiyasi asosan video konferensiyalar, jonli translyatsiyalar,
onlayn darslar va interaktiv xizmatlar uchun qo‘llaniladi. U IP multicast
protokollari, guruh manzillari va marshrutlash usullari orqali amalga oshiriladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
271
Ushbu ishda multicast tarmoqlarining ishlash prinsiplari, asosiy protokollari va
guruhli ma’lumot almashish usullari tahlil qilinadi.
Multicast
trafigi (paketlarni guruxli yuborish) tarmoqni zo‘riqtirmasdan
chegaralanmagan abonentlar soniga video-kontentni yetqazish kerak bo‘lganda
oqimli videoni yuborish uchun ishlatiladi. Bitta ko‘rsatuvni abonentlarning katta
miqdori ko‘rayotganda bu IPTV tarmoqlarda eng ko‘p ishlatiladigan ma’lumotlarni
yuborish turidir. Multicast trafigi yo‘nalishning IP-manzillarning maxsus sinfidan
foydalanadi, masalan 224.0.0.0 239. 255.255.255 diapazonidagi manzillar. Bu D
sinfiga mansub IP-manzillar bo‘lishi mumkin.
Multicast yuborishni IP-tarmoqlarda amalga oshirish uchun uni qo‘llashga
imkon beruvchi marshrutizatorlar bo‘lishi kerak. Yo‘naltiruvchilar turli joylarga
yuborish guruxlari xolatini tekshirish uchun IGMP (ingl. Internet Group
Management Protocol — Internet guruxlarini boshkarish protokoli) protokolidan
foydalanadi (aynan tarmoqning tugunidagi u yoki bu guruxda a’zoligini).
IGMP protokolining asosiy ishlash tamoyillari:
Tarmoqning yakuniy tuguni report turidagi IGMP paketini turli joylarga
yuborish guruxiga ulanish jarayonini ishga tushirish uchun yuboradi;
Turli joylarga yuborish guruxidan uzilganda tugun xech kanday
qo‘shimcha paketlar yubormaydi;
multicastmarshrutizatori ma’lum vakt intervalida tarmokga IGMP so‘rovlar
yuboradi. Bu so‘rovlar yordamida turli joylarga yuborish guruxining joriy
xolati aniklanadi;
guruxda xech bo‘lmasa bita kliyent bo‘lsa tugun xar bir turli joylarga
yuborish guruxiga javoban IGMP paket yuboradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
272
1-rasm.Multicast usulida ma’lumot uzatish
Tarmoqning magistral kismining multicast trafik bilan yuklamasi
tarmoqdagi
translyatsiya
kilinayotgan
kanallar
soniga
bog‘lik
xolos.
GigabitEthernet tarmog‘i xolatida, magistral trafikning yarmini multicast
yuborishga ajratib bersak, biz 100ga yakin televizion MPEG-2 kanallarga ega
bo‘lamiz, ulardan xar birining ma’lumotlar oqimining tezligi 5 Mb/s teng bo‘ladi.
Albatta, IPTV tarmog‘ida xamma turi broadcast, multicast va unicast
mavjud. Operator tarmoqning o‘tkazish kobiliyatining optimal kattaligini
rejalashtirayotganida IP-manzillashning xar xil texnologiyalarining trafik xajmiga
ta’sirini inobatga olishi kerak. Masalan, operator bilishi kerakki «buyurtmaga
video» xizmatini abonentlarning katta kismiga berish uchun magistral tarmokning
o‘tkazish kobiliyati juda katta bo‘lishi kerak. Bu muammoning bitta yechimi
sifatida tarmoqda video-serverlarni detsentralizatsiya kilishni qo‘llash mumkin.
Bu xolatda markaziy videoserver bir nechta tarmoqning ko‘p darajali iyerarxik
arxitekturasining aylanma segmentlariga yakinlashtirilgan lokal serverlarga
almashtiriladi.
Xozirgi paytda IP Multicast keng qo‘llaniladigan tarmok standartiga
aylangan. Zamonaviy tarmokli dasturiy ta’minot va apparatura bu standartni
qo‘llab kuvvatlaydi. Guruxli IP-manzillashni qo‘llash uchun uni lokal tarmoq
ko‘tarishi kerak. Global tarmoqda esa, ba’zi xollarda bu manzillashdan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
273
foydalanishga imkon bo‘lmagan qismlardan o‘tish uchun «tunellash»dan
foydalanish mumkin.
Lokal tarmokda guruxli manzillashni amalga oshirish uchun quyidagilar
kerak bo‘ladi:
TCP/IP protokol steki bilan guruxli manzillashni Quvvatlash;
guruxga qo‘shilgan so‘rovni yuborish va guruxli trafikni qabul qilish
uchun IGMP protokolini dasturiy quvvatlash;
tarmoq kartasi bilan guruxli manzillashni quvvatlash;
guruxli
manzillashdan
foydalanuvchi
ilova,
masalan
videokonferensiya.
Bu imkoniyatni global tarmokka kengaytirish uchun ko‘shimcha tarzda
xamma oradagi yo‘naltiruvchilar guruxli manzillashni kuvvatlashi va ishlayotgan
firewall-lar tomonidan guruxli trafik o‘tkazilishi kerak. Lokal tarmokda ishlashini
optimallashtirish uchun guruxli trafikni filtrlovchi kommutatorlardan foydalanish
mumkin.
Tarmoq qurilmalarining lokal tarmoqning har xil guruxlarida a’zoligini
aniqlash uchun yo‘naltiruvchi IGMP protokolidan foydalanadi. Lokal tarmoqning
bitta marshrutizatori tugunlarning ilovalari tomonidan qaysi guruxlar
ishlatilayotganini bilish uchun lokal tarmoqning tugunlariga so‘rov yuboradi. Xar
bir guruxga lokal tarmoqda bitta javob beriladi. Yangi guruxning a’zosi bo‘lish
uchun qabul qiluvchining tuguni lokal tarmoqning yunaltiruvchisiga so‘rov
jo‘natadi. Qabul qiluvchi tugunning tarmoqli interfeysi shu gurux manzilli
paketlarni qabul qilishga sozlanadi. Xar bir tugun o‘zining faol guruxli manzillarni
mustaqil nazorat qiladi, bu guruxda katnishishga extiyoj qolmaganda esa IGMP-
so‘rovlarga tasdiqlashlarni yuborishni to‘xtatadi. IGMP-so‘rovlar natijalari guruxli
marshrutizator protokollari tomonidan qo‘shni marshrutizatorlarga va tarmoq
bo‘yicha guruxga a’zoligi to‘g‘risida axborotni yuborish uchun ishlatiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
274
IP-tarmoqlarda tarmoqlarda Multicast ma’lumot uzatish texnologiyalarini
qo‘llash zamonaviy turdagi xizmatlarni bir vaqtda ko‘plab foydalanuvchilarga
yuborish imkonini beradi. Multicast tarmoqlarda optimal marshrutizatsiya
usullarini ko‘llash kechikishga sezgirligi yuqori real vaqt rejimidagi ma’lumotlarni
ma’lumotlarni oson tarqatishga imkon yaratadi.
Xulosa
Multicast tarmoqlari va guruhli ma’lumot almashish texnologiyalari
zamonaviy tarmoq infratuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib, samarali ma’lumot
uzatish imkonini beradi. Ushbu texnologiya tarmoq yuklamasini kamaytirib,
resurslardan oqilona foydalanishga yordam beradi. Multicast tarmoqlari IP
multicast protokollari va marshrutlash algoritmlari yordamida tashkil etiladi va
video uzatish, interaktiv darslar hamda boshqa guruhga yo‘naltirilgan xizmatlar
uchun keng qo‘llaniladi.
Kelajakda multicast texnologiyasining yanada rivojlanishi va 5G hamda
SDN (Software-Defined Networking) bilan integratsiyasi ushbu tarmoqlarning
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Multicast tarmoqlarini yanada
rivojlantirish orqali real vaqtda ma’lumot almashish sifatini oshirish va yuqori
tezlikdagi xizmatlarni taqdim etish mumkin bo‘ladi.
Adabiyotlar
1.
Кучерявый А.Е., Гилченок А.З., Иванов А.Ю., Пакетная сет связи
общего ползования. –СПб.: Наука и техника.
2.
Деарт В.Ю. Мултисервисные сети связи. Транспортные сети и
сети доступа. – М.: Инсвязиздат.
