https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
264
MOBIL ALOQA TIZIMLARINING INSON ORGANIZMIGA TA’SIRI
Nurmurodov J.X.,
Nizamov A.N.,
Djurayev A.A.,
Abduxamidov A.
Annotatsiya: Ushbu maqolada uyali telefonlarning tanaga ta'siri va ushbu
turdagi aloqadan foydalanish talablari muhokama qilinadi. Mobil aloqadan
kutilayotgan kasalliklarni tavsiflaydi.
Kalit so‘zlar: Mobil aloqa tizimlari, Elektromagnit nurlanish, Sog‘liq uchun
xavflar, Asab tizimi, Uyqu buzilishi, Yurak-qon tomir tizimi, Radioto‘lqinlar ta’siri,
Mobil telefon, Elektromagnit maydon, Himoya choralar, Texnologik xavfsizlik,
Uzoq muddatli ta’sir, Sog‘lom foydalanish, Tadqiqotlar, Innovatsion himoya
texnologiyalari.
Kirish
Hozirgi zamon texnologiyalari jadal rivojlanishi natijasida mobil aloqa
tizimlari inson hayotining ajralmas qismiga aylandi. Mobil telefonlar va simsiz
aloqa vositalari odamlarning muloqot qilish, axborot almashish va biznes yuritish
jarayonlarini ancha osonlashtirdi. Biroq, ushbu texnologiyalarning inson
salomatligiga bo‘lgan ta’siri ko‘plab tadqiqotchi va mutaxassislar tomonidan
muhokama qilinmoqda. Mobil aloqa tizimlaridan uzatiladigan elektromagnit
to‘lqinlarning organizmga ta’siri, xususan, asab tizimi, yurak-qon tomir tizimi va
umumiy salomatlikka bo‘lgan ehtimoliy xavflari keng o‘rganilmoqda. Ushbu ishda
mobil aloqa tizimlarining inson organizmiga ta’siri va uning salbiy oqibatlarini
kamaytirish yo‘llari tahlil qilinadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
265
Hozirgi kunda turmushimizni mobil aloqasiz, ya’ni qo’l telefonlarisiz
tassavur qilib bo’lmaydi. Lekin qo’l telefonidan chiqayotgan elektromagnit nurlar
inson organizmiga qanchalik ta’siri to’g’risida etarlicha ma’lumotga ega emasmiz.
Mobil aloqa tizimida turli chastotalardagi elektromagnit nurlanishlardan keng
foydalaniladi. Aloqa qurilmalarida generatorlar, antenna qurilmalari, yuqori
chastotali transformatorlar, fider yo’nalishlar, materiallarni termik ishlov berish
uchun qurilmalarda – elektromagnitlar, kondensatorlar elektromagnit nurlanish
manbai sanaladi. Uyali aloqa baza stansiyalari erdan bir necha metr balandlik (15-
50metr) da va uyali telefonlar foydalanuvchining o'zida bo'lganligi uchun insonga
ta'siri katta. Uyali aloqa xizmatining bir necha turlari mavjud: AMPS(analogli),
DAMPS(raqamli), CDMA(raqamli), GSM - 900(raqamli), GSM - 1800(raqamli).
GSM - 1800 stansiyasi GSM - 900 ga qaraganda kamroq nurlanish hosil qiladi.
Lekin ovoz sifati, ekologik tozaligi va inson sog’ligiga ta'siri kamligi jihatidan
CDMA standarti etakchi hisoblanadi. Bu turdagi stansiyaning nurlanishi GSM -
1800 tizisining nurlanishiga qaraganda bir necha barobar kam nurlanish hosil
qiladi. CDMA tizimining uyali telefon apparati nurlanish quvvati
0,2-0,25Vt
ni
tashkil qilsa, GSM tizimida esa bu ko'rsatkich
1-2Vt
ni tashkil qiladi, ya’ni GSM -
900 da
2 Vt
ni, GSM – 1800 da esa
1 Vt
ni tashkil qiladi. Bu nurlanish quvvati ham
baza stansiyalariga tushayotgan yuklamaga bog’liq, ya'ni yuklama baza
stansiyaning xizmat doirasiga kiruvchi abonentlarning sonini ifodalaydi.
So'zlashayotgan abonentlar soni qancha ortsa, yuklama ham shuncha ortib boradi.
Ruxsat berilgan nurlanish quvvati ham inson sog’ligiga salbiy ta'sir qilmasdan
qolmaydi. Ko'p qavatli binolarga bu kabi baza stansiyalar o'rnatilgan va o'sha ko'p
qavatli binolarning yuqori qavatida yashovchi fuqarolar bosh og’rig’i bilan ko'p
kasallanishadi. Bunday bo'lishi tabiiy, chunki birgina abonentga xizmat qiluvchi
uyali telefonning iste'mol quvvati
2Vt
(Vatt) ni tashkil qilsa, baza stansiyasi esa bir
nechta abonentlarga xizmat qilgani uchun undan anchagina ko'proq, ya’ni
20,40,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
266
50, 100 Vt
quvvat iste'mol qiladi. Baza stansiyalarining antennalari kundan - kunga
aloqa sifatini yaxshilash maqsadida ortib bormoqda.
Uyali telefonidan foydalanayotgan insonga uning ta'siri
15 soniyaga
qadar
sezilmaydi. Agar so'zlashuv va foydalanish vaqtini oshirsa unda yaqqol o'zgarish
seziladi, chunki to'lqinlar miya faoliyatini yomonlashtiradi va o'zining to'lqin
xususiyatlarini namoyon qila boshlaydi, ya'ni xotira, diqqatni jam qilish shu kabi
omillarga bir oz vaqtdagina ta'sirini o'tkazadi. Inson tanasining elektromagnit
nurlanishlarga eng ta'sirchan qismi
bosh qismi
bo'lib, aynan shu sohada so'zlashuv
olib boriladi. Shuning uchun u insonda nurlanish jarayoni tezlashishini yana ham
orttiradi.
Elektromagnit nurlanishning inson organizmining markaziy nerv tizimi,
immunitet, endokrinologik tizim, jinsiy tizimiga o'zining salbiy ta'sirini o'tkazar
ekan. Demak, bu kabi elektromagnit nurlanish hosil qiladigan vositalardan
foydalanishni mo’tadil holatga keltirib olsak ham o'zimizni ham naslimizni
sog’ligini asragan bo'lamiz.
Elektromagnit maydonlar (EMM) ta’sirida zararlanish darajasi nurlanish
intensivligi, chastotasi, ta’sir vaqti va nurlanish darajasiga bog’liq. Elektromagnit
maydonlar intensivligi, chastotasi, ta’sir vaqti qanchalik ko’p bo’lsa, inson
organizmiga ta’siri shunchalik kuchli bo’ladi. Elektromagnit maydonlarning
insonga zararli ta’sirlarini ogoxlantirish maqsadida ish joylarida 0,06-300 MGs
diapazonlarda standartga muvofiq quyidagi normalar o’rnatilgan:
№
Chastotalar
diapazoni, MGs
Elektr tashkil
etuvchi, V/m
Magnit tashkil etuvchi,
A/m
1.
0,006-1,5
50
5
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
267
2.
1,5-3,0
20-50
5
3.
3,0-30
20
5
4.
30-50
10
0,3
5.
50-300
5
0,3
Elektromagnit maydonlarni ta’siridan himoyalashning asosiy usullari va
vositalari quyidagilardan iborat:
1. Himoyalashning tashkiliy choralari.
2. Manbadagi nurlanish intensivligini kamaytirish.
3. Nurlanish manbaini ekranlashtirish.
4. Nurlanish manbaidan ishchi o’rinlarini ekranlashtirish.
5. Masofadan boshqarish.
6. Signalizatsiya vositalarini qo’llash.
7. Individual himoya vositalarini qo’llash.
Ishning mo’ayyan sharoitlariga bog’liq tarzda shu vositalardan biri yoki
ularning ixtiyoriy kombinatsiyasi qullanilishi mumkin.
Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti uyali telefonlar zarariga oid taqdim etgan
hisobotida insonlarning saraton kasaliga chalinishida uyali telefonlarning ta'siri
kuchli ekanini ta'kidlagan edi. Nova oliygohi mutahassislari kamerali va kamerasiz
uyali telefonlarda elektromagnit nurlanishi bo'yicha test o'tkazishganda, kamerali
telefonlarning nurlanishi sodda uyali telefonlarga qaraganda ko'proq bo'lgan.
Nurlanish asosan uyali telefondan so'zlashuv vaqtida chiqadi, lekin "kutish"
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
268
holatida u nurlanishdan butkul halos bo'lmaydi, chunki uyali telefon baza
stansiyasiga o'zining tarmoq doirasida ekanligi, Qo'ng’iroq, SMS va shu kabi
ma'lumotlarni qabul qilishga tayyor ekanligi haqida axborot berib turadi. Buni
tunda uyali telefoniga "budilnik" qo'yib, yonida olib yotadigan foydalanuvchilar
bilib qo'yishlari foydadan holi bo'lmaydi. Bluetooth foydalanuvchilari ham uzoq
vaqt davomida undan chiqayotgan bir necha mVt quvvatning ham quloq va miya
faoliyatiga bevosita ta'siri borligini unutmasligi kerak.
Uyali telefondan foydalanish tartibiga kelsak, uni so'zlashuv vaqtidagi
"kutish" holatida quloqda emas, balki qo'lda ushlab turish, shuningdek,
metropolitenda, hizmat doirasidan tashqarida, zarur bo'lmasa tunda, keraksiz
paytlarda o'chirib qo'yish muhim. Bundan tashqari, ust kiyimning ichiga solib
yurish tavsiya qilinmaydi. Uni iloji boricha qo'lda va yon haltada olib yurish lozim.
Jamoat joylarida uyali telefondan foydalanishni kechga surgan ma'qul, chunki
avtobus va odamlar gavjum joyda so'zlashganda faqat bir insonni emas, balki bir
nechta insonni elektromagnit nurlanish bilan zararlagan bo'ladi. Shuningdek, uyali
telefonni yosh bolalardan uzoqda tutish kerak.
Hozirda biz uyali telefondan foydalanishni ta’qiqlay olmaymiz. Shunki biz
unga bog’lanib qolganmiz va albatta qanchadir miqdorda nurlanmoqdamiz. Bu
kabi nurlanishlarni butunlay yo'q qilishning iloji yo'q, chunki allaqachon uyali
aloqa turmushimizning bir qismiga aylanib bo'lgan, lekin undagi nurlanishlarni
kamaytirishning iloji bor. Bunda uyali telefonning turiga, antennasining
joylashuviga, uzatish quvvatiga, tanasining materialiga, foydalanilayotgan aloqa
operatoriga, uyali telefonni ishlatish tartibiga e'tibor berish kerak.
Xulosa
Mobil aloqa tizimlarining inson organizmiga ta’siri bo‘yicha olib borilgan
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, elektromagnit nurlanishning uzoq muddatli ta’siri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
269
turli xil salomatlik muammolariga sabab bo‘lishi mumkin. Xususan, haddan
tashqari ko‘p mobil telefonlardan foydalanish asabiy zo‘riqish, uyqu buzilishi, qon
bosimi o‘zgarishi va boshqa muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli,
mobil aloqa vositalaridan oqilona foydalanish, maxsus himoya vositalaridan
foydalanish va texnologik qurilmalarni ishlab chiqishda xavfsizlik standartlariga
rioya qilish inson salomatligini himoya qilish uchun muhimdir. Kelajakda yanada
chuqur tadqiqotlar olib borish va xavfsiz texnologiyalarni joriy etish mobil aloqa
tizimlarining salbiy ta’sirini kamaytirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yu.A. Gromakov. Standarti i sistemi podvijnoy radiosvyazi. Izdatelstvo “Radio
svyazi” . Moskva 1998.
2.
William C.Y. Lee. Mobile Cellular Telecommunications: Analog and Digital
Systems. McGraw-Hill. Inc.195, p. 664.
3.
M. V. Ratinskiy. Osnovi sotovoy svyazi. Izdatelstvo “Radio svyazi”. Moskva
2000.
