https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
87
CISCO PACKET TRACER SIMULYATORIDA IOT ASOSIDAGI
AQLLI TIZIMNING XAVFSIZLIGINI IPSEC ORQALI TA’MINLASH
Jumaboyev T.A,
Nizamov A.N,
Djo’rayev.A.A.
Muhammad Al-Xorazmiy Nomidagi TATU Samarqand filiali o’qutuvchilar
AES (Advanced Encryption Standard) shifrlash algoritmi ko'plab tarmoq
qurilmalarida va turli xil texnologiyalarda qo'llaniladi. Uning keng tarqalishi
xavfsizlikni ta'minlaydigan ishonchli va samarali usul sifatida tan olinganligi bilan
bog'liq. Quyida AES algoritmining qo'llanilishi haqida ba'zi misollar keltirilgan:
Xavfsizlik Kameralari va Boshqa Nazorat Tizimlari. Xavfsizlik Kameralari,
ko'pincha bu kameralar yuborilayotgan video ma'lumotlarini shifrlash uchun
AESdan foydalanadi, bu esa ma'lumotlarni noqonuniy kuzatuvdan himoya qiladi.
1-rasm. AES algoritmi yordamida tarmoq qurilmalari ishlashi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
88
Ma'lumotlar Markazlari va Serverlar (Disk Shifrlash Tizimlari). AES,
korporativ darajadagi disk shifrlash yechimlarida, masalan, Microsoft BitLocker
va Apple FileVault kabi tizimlarda qo'llaniladi. Bu yechimlar ma'lumotlarni
saqlash vositalarini to'liq disk shifrlash orqali himoya qiladi.
Smartfonlar va Planshetlar. iOS va Android kabi mobil operatsion tizimlar
AESni ma'lumotlarni, jumladan, foydalanuvchi ma'lumotlari va ilovalar tomonidan
yaratilgan ma'lumotlarni shifrlash uchun ishlatadi.
AESning keng qo'llanilishi uning yuqori xavfsizlik darajasidan va
algoritmining turli xil amaliy qurilmalar va dasturlarga moslashuvchanligidan kelib
chiqadi. Bu shifrlash algoritmi, xavfsizlik talablariga javob bera oladigan, ishonchli
va sinovdan o'tgan usul sifatida tanilgan.
2-rasm. VPN IPsec tuneli asosidagi tarmoq topologiyasi
Packet Tracer - CLI yordamida Sayt-sayt IPsec VPN-ni sozlash va tekshirish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
89
1-jadval
Manzillar jadvali
Qurilma Interfays IP Address
Tarmoq maskasi Shlyuz
Switch
Port
R1
G0/0
192.168.1.1 255.255.255.0
N/A
S1
F0/1
S0/0/0
(DCE)
10.1.1.2
255.255.255.252 N/A
N/A
R2
G0/0
192.168.2.1 255.255.255.0
N/A
S2
F0/2
S0/0/0
10.1.1.1
255.255.255.252 N/A
N/A
S0/0/1
(DCE)
10.2.2.1
255.255.255.252 N/A
N/A
R3
G0/0
192.168.3.1 255.255.255.0
N/A
S3
F0/5
S0/0/1
10.2.2.2
255.255.255.252 N/A
N/A
PC-A
NIC
192.168.1.3 255.255.255.0
192.168.1.1
S1
F0/2
PC-B
NIC
192.168.2.3 255.255.255.0
192.168.2.1
S2
F0/1
PC-C
NIC
192.168.3.3 255.255.255.0
192.168.3.1
S3
F0/18
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
90
Maqsadlar
• Tarmoqdagi ulanishni tekshirish.
• R1-ni R3 bilan o’zaro IPsec VPN-ni qo'llab-quvvatlash uchun sozlash.
Fon / Ssenariy
2-jadval
ISAKMP 1-bosqich siyosat parametrlari
Parameterlar
R1
R3
Kalit usuli
Qo’lda
yoki
ISAKMP
ISAKMP
ISAKMP
Shifrlash algoritmi
DES, 3DES, yoki
AES
AES 256
AES 256
Hash algoritmi
MD5 yoki SHA-1
SHA-1
SHA-1
Autentifikatsiya
usuli
Kalit asosida yoki
RSA
oldindan
bo'lishilgan
oldindan
bo'lishilgan
Kalit almashinish
DH guruhi 1, 2, yoki
5
DH 5
DH 5
IKE SA kalit
86400 sekund
86400
86400
ISAKMP kalit
vpnpa55
vpnpa55
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
91
Eslatma: Qalin harflar bilan yozilgan parametrlar standartdir. Faqat qalin
bo'lmagan parametrlar aniq sozlanishi kerak.
3-jadval
IPsec Phase 2 siyosat parametrlari
Parameterlar
R1
R3
Nomni o’rnatmoq
VPN-SET
VPN-SET
ESP Shifrlash
esp-aes
esp-aes
ESP Autentifikatsiya
esp-sha-hmac
esp-sha-hmac
Tugun IP manzili
10.2.2.2
10.1.1.2
Shifrlangan marshrut
access-list
110
(manba
192.168.1.0 manzil
192.168.3.0)
access-list
110
(manba 192.168.3.0
manzil 192.168.1.0)
Shifrlash xarita nomi
VPN-MAP
VPN-MAP
SA O’rnatish
ipsec-isakmp
ipsec-isakmp
1-qism: R1 da IPsec parametrlarini sozlash
Qadam 1: Tarmoqqa ulanishni tekshirish.
PC-A dan PC-C ga ping qilish.
Qadam 2: Xavfsizlik texnologiyasini yoqish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
92
a. R1 da show version buyrug‘ini bajarib, Xavfsizlik Texnologiyasi paketi
litsenziya ma’lumotlarini ko‘rish.
b. Agar Xavfsizlik Texnologiyasi paketi yoqilmagan bo‘lsa, quyidagi
buyruqni bajarib paketni yoqing.
R1(config)# license boot module c1900 technology-package securityk9
c. Foydalanuvchi litsenziya kelishuvini qabul qiling.
d. Yurgizilayotgan konfiguratsiyani saqlang va marshrutizatorni qayta
yuklang, shunda xavfsizlik litsenziyasi yoqiladi.
e. show version buyrug‘i yordamida Xavfsizlik Texnologiyasi paketining
yoqilganligini tekshiring.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
93
4-rasm. R1 router konfiguratsiyasi (Shifrlash yoqilgan)
1-qadam: Qiziqarli trafik bo'lmagan holda tunnelni tekshiring.
R1 da show crypto ipsec sa buyrug‘ini bajarib, qadoqlangan, shifrlangan,
qadoqdan chiqarilgan va shifrdan ochilgan paketlar sonining hammasi 0 ekanligiga
e'tibor bering.
2-qadam: Qiziqarli trafik yarating.
PC-A dan PC-C ga ping qiling.
3-qadam: Qiziqarli trafikdan keyin tunnelni tekshiring.
R1 da, show crypto ipsec sa buyrug‘ini qayta bajarib, paketlar sonining 0 dan
ko'p ekanligiga e'tibor bering, bu IPsec VPN tunneli ishlayotganligini ko'rsatadi.
4-qadam: Qiziqarli bo'lmagan trafik yarating.
PC-A dan PC-B ga ping qiling. Diqqat: R1 marshrutizatoridan PC-C ga yoki
R3 dan PC-A ga ping qilish qiziqarli trafik hisoblanmaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
94
5-qadam: Tunnelni tekshiring.
R1 da, show crypto ipsec sa buyrug‘ini qayta bajarib, paketlar sonining
o'zgarmaganligiga e'tibor bering, bu qiziqarli bo'lmagan trafik shifrlanmaganligini
tasdiqlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Rajiv Irungbam, The Model of Smart Cities in Theory and in Practice.
Journal for Studies in Management and Planning, April 2016.
2. Dirks, S and Keeling, M. A Vision of Smarter Cities. IBM Institute for
Business Value. 2009. URL: 03.
3. World development report: digital dividends. International Bank for
Reconstruction and Development/The World Bank. 2016. URL:
openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/23347/9781464806711.p
df
4. N.B. Usmanova Ma’lumot uzatish tizimlari va tarmoqlari. O‘quv
qo‘llanma. Toshkent TATU.2006 yil
5. Хелд Г. Технологии передачи данных. 7-е изд. -СПб Питер, К.: Изд.
Группа BHV, 2003год
