https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
147
15-16 YOSHLI VOLEYBOLCHILARNING MUSOBAQA OLDI RUHIY
TAYYORGARLIGI
Sulaymonov Jaxongir Solijonovich
OʻZBEKISTON DAVLAT JISMONIY TARBIYA VA SPORT UNIVERSITETI
FARG‘ONA FILIALI “SPORT O‘YINLARI NAZARIYASI VA USLUBIYATI
KAFEDRASI” O‘QITUVCHISI
Annotatsiya: Maqolada 15-16 yoshli voleybolchilarning musobaqalar
oldidan ruhiy tayyorgarligi muhimligi haqida so‘z boradi. Sportchilarda stressga
chidamlilik, konsentratsiya va hissiy tartibga solishni rivojlantirishga qaratilgan
usullar tahlili o'tkazildi. Tadqiqot ishida maxsus psixologik mashqlar,
vizualizatsiya va o'z-o'zini tartibga solish usullarining samaradorligini
tasdiqlovchi ilmiy ma'lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: voleybol, aqliy tayyorgarlik, yosh sportchilar, stressga
chidamlilik, musobaqalar, o'z-o'zini tartibga solish usullari.
Абстрактный:
В
статье
рассматривается
важность
психологической
подготовки
волейболистов
15–16
лет
перед
соревнованиями. Проведен анализ методов, направленных на развитие
стрессоустойчивости, концентрации внимания и эмоциональной регуляции
у спортсменов. В научной работе представлены научные данные,
подтверждающие
эффективность
специальных
психологических
упражнений, визуализации и техник саморегуляции.
Ключевые слова: волейбол, психическая подготовка, юные спортсмены,
стрессоустойчивость, соревнования, методы саморегуляции.
Abstract: The article discusses the importance of mental preparation of 15-
16-year-old volleyball players before competitions. An analysis of methods aimed
at developing stress resistance, concentration and emotional regulation in athletes
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
148
was conducted. The research paper presents scientific data confirming the
effectiveness of special psychological exercises, visualization and self-regulation
methods.
Key words: volleyball, mental preparation, young athletes, stress resistance,
competitions, self-regulation methods
.
Kirish
15-16 yoshli voleybolchilarning musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok
etishida ruhiy tayyorgarlik hal qiluvchi o‘rin tutadi. Bu yoshda sportchilar jismoniy
va psixologik rivojlanishning faol bosqichida bo'lib, bu ularni raqobat faoliyati
bilan bog'liq stresslarga ko'proq moyil qiladi. Ruhiy tayyorgarlikning asosiy
maqsadi - musobaqa oldidan stress ta'sirini kamaytirish, o'ziga ishonchni oshirish
va diqqatni jamlashni yaxshilashdir.
Tadqiqot maqsadi yosh voleybolchilarni musobaqalar oldidan ruhiy
tayyorlashning samarali usullarini tahlil qilish va asoslashdan iborat.
Tadqiqot usullari
Tadqiqot viloyat musobaqalarida qatnashgan 15-16 yoshli 20 nafar yosh
voleybolchilar (10 nafar o‘g‘il va 10 nafar qiz) ishtirokida o‘tkazildi. Quyidagi
usullar qo'llanildi:
1.
So'rovnoma
- musobaqalar oldidan sportchilarning tashvish va hissiy holatini
baholash.
2.
Psixofiziologik test
- aqliy tayyorgarlik usullarini qo'llashdan oldin va keyin
yurak tezligi va terining galvanik reaktsiyasini o'lchash.
3.
Eksperimental ish
- 6 hafta davomida o'quv jarayoniga aqliy
tayyorgarlikning uchta usulini (vizualizatsiya, nafas olish mashqlari, o'z-o'zini
boshqarish texnikasi) joriy etish.
4.
Statistik tahlil
- eksperimentdan oldin va keyin farqlarning ahamiyatini
baholash uchun Student t-test usuli yordamida ma'lumotlarni qayta ishlash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
149
Natijalar va muhokama
Natijalar shuni ko'rsatdiki, 6 haftalik aqliy tayyorgarlik kursidan so'ng
sportchilarning tashvish darajasi 25% ga kamaydi va ularning konsentratsiyasi 18%
ga yaxshilandi. O'yin holatlarini vizualizatsiya qilish o'z harakatlariga bo'lgan
ishonchni 20% ga oshirishga yordam berdi, bu texnik elementlarni bajarish sifatiga
ijobiy ta'sir ko'rsatdi.
Tadqiqotning asosiy natijalari:
•
O'yin epizodlarini vizualizatsiya qilish
(ongda muvaffaqiyatli harakatlarni
taqlid qilish) sportchilarga stressni yaxshiroq engish imkonini berdi.
•
Nafas olish mashqlari
(chuqur diafragma nafas olish) kortizol darajasini
pasaytirishga va yurak tezligini barqarorlashtirishga yordam berdi.
•
O'z-o'zini tartibga solish usullari (tasdiqlashlar, avtotrening)
yosh
voleybolchilarga o'z-o'zini hurmat qilish va hissiy barqarorlikni oshirishga yordam
berdi.
Tadqiqot hududiy musobaqalarda qatnashgan 15-16 yoshli 20 nafar yosh
voleybolchilar (10 nafar o‘g‘il va 10 nafar qiz) ishtirokida o‘tkazildi. Quyidagi
usullar qo'llanildi:
So'rovnoma - musobaqalar oldidan sportchilarning tashvish va hissiy holatini
baholash.
Psixofiziologik test - aqliy tayyorgarlik usullarini qo'llashdan oldin va keyin
yurak tezligi va terining galvanik reaktsiyasini o'lchash.
Eksperimental ish - 6 hafta davomida o'quv jarayoniga aqliy tayyorgarlikning
uchta usulini (vizualizatsiya, nafas olish mashqlari, o'z-o'zini boshqarish texnikasi)
joriy etish.
Statistik tahlil - eksperimentdan oldin va keyin farqlarning ahamiyatini
baholash uchun Student t-test usulidan foydalangan holda ma'lumotlarni qayta
ishlash.
Natijalar va muhokama
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
150
Natijalar shuni ko'rsatdiki, 6 haftalik aqliy tayyorgarlik kursidan so'ng
sportchilarning tashvish darajasi 25% ga kamaydi va ularning konsentratsiyasi 18%
ga yaxshilandi. O'yin holatlarini vizualizatsiya qilish o'z harakatlariga bo'lgan
ishonchni 20% ga oshirishga yordam berdi, bu texnik elementlarni bajarish sifatiga
ijobiy ta'sir ko'rsatdi.
1-jadval. Aqliy jismoniy tayyorgarlikning sportchi faoliyatiga ta'siri
Ko'rsatkich
Tajribadan
oldin
Tajribadan
keyin
O'zgarish
(%)
Xavf darajasi (%)
70
45
-25
Diqqat oralig'i (%)
60
78
+18
Harakatlar ishonchi
(%)
55
75
+20
Musobaqadan
oldingi
davrda
aqliy
tayyorgarlikdan
foydalanish
sportchilarning psixologik barqarorligiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi, bu ularning
raqobatbardosh ko'rsatkichlarining yaxshilanishi bilan tasdiqlanadi.
Tadqiqotning asosiy natijalari:
O'yin epizodlarini vizualizatsiya qilish (ongda muvaffaqiyatli harakatlarni
taqlid qilish) sportchilarga stressni yaxshiroq engish imkonini berdi.
Nafas olish mashqlari (chuqur diafragma nafas olish) kortizol darajasini
pasaytirishga va yurak tezligini barqarorlashtirishga yordam berdi.
O'z-o'zini
tartibga
solish
usullari
(tasdiqlar,
avtomashqlar)
yosh
voleybolchilarga o'zlarining hurmatini va hissiy barqarorligini oshirishga yordam
berdi. Musobaqadan oldingi davrda aqliy tayyorgarlikdan foydalanish
sportchilarning psixologik barqarorligiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi, bu ularning
raqobatbardosh ko'rsatkichlarining yaxshilanishi bilan tasdiqlanadi.
Ruhiy tayyorgarlik yosh voleybolchilarni musobaqalarga tayyorlashning ajralmas
qismidir. Eng samarali usullar vizualizatsiya, nafas olish mashqlari va o'z-o'zini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
151
tartibga solish usullaridir. Ulardan muntazam foydalanish tashvishlarni
kamaytirishga, konsentratsiyani yaxshilashga va sportchilarning ishonchini
oshirishga yordam beradi, bu esa pirovard natijada sport ko'rsatkichlarining
yaxshilanishiga olib keladi.
Xulosa
Ruhiy tayyorgarlik yosh voleybolchilarni musobaqalarga tayyorlashning
ajralmas qismidir. Eng samarali usullar - vizualizatsiya, nafas olish mashqlari va
o'z-o'zini tartibga solish usullari. Ulardan muntazam foydalanish tashvishlarni
kamaytirishga, konsentratsiyani yaxshilashga va sportchilarning ishonchini
oshirishga yordam beradi, bu esa pirovardida sport ko'rsatkichlarining
yaxshilanishiga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1. Jaxongir, S. (2024). VOLEYBOLDA TO ‘PNI O ‘YINGA KIRITISH
TEXNIKASI. Research and implementation, 2(4), 178-181.
2. Solijonovich, S. J. (2024). MAKTAB VA PROFESSIONAL TA’LIM
TIZIMIDA YOSH VOLEYBOLCHILARNI TAYYORLASH JARAYONI.
Научный Фокус, 1(9), 290-295.
3. Solijonovich, S. J. (2023). VOLEYBOL SPORT MUSOBAQALARIGA
TAYYORLASH VA QATNASHISH, MUSOBAQA TURLARI. Scientific
Impulse, 2(15), 317-322.
4.
Solijonovich,
S.
J.
(2023).
VOLEYBOLCHILARNING
RUHIY
TAYYORGARLIKLARI. Scientific Impulse, 2(15), 323-327.
5. Sulaymonov, J. (2024). 15-16 yoshdagi o ‘g ‘il bolalarda voleybol o ‘yinining
umumiy va maxsus jismoniy sifatlar orqali o ‘yin texnikasini rivojlantirish
metodikasi. Research and implementation, 2(4), 187-191.
6. Solijonovich, S. J. (2024). Maktab sport murabbiylarining nazariy-amaliy
tayyorgarligi. Научный Фокус, 1(11), 439-444.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
152
7. Solijonovich, S. J. (2024). Voleybolda o ‘rgatish metodlarining umumiy asoslari.
XALQARO KONFERENSIYA VA JURNALLARNI SIFATLI INDEXLASH
XIZMATI, 1(1), 206-209.
8. Solijonovich, S. J. (2024). UMUMTA’LIM MAKTABI DASTURLARIDA
SPORT O‘YINLARI. Научный Фокус, 1(9), 285-289.
9. Solijonovich, S. J. (2023). SPORT SEKSIYASI MASHG‘ULOTLARINI
MAZMUNI, TASHKILLASH VA O‘TKAZISH METODIKASI. Scientific
Impulse, 2(15), 312-316.
10. Sulaymonov, J. (2023, November). ZAMONAVIY VOLEYBOL O ‘YINIDA
HARAKATLI O ‘YINLARNING MASHG ‘ULOTLARGA IJOBIY TA’SIRI. In
Conference on Digital Innovation:" Modern Problems and Solutions".
11. Solijonovich, S. J. (2024). Voleybolda hujum va himoya texnikasini egallash.
Xalqaro konferensiya va jurnallarni sifatli indexlash xizmati, 1(1), 203-205.
12. Solijonovich, S. J. (2024). OLIY TA’LIM TALABALARI O‘RTASIDA
JISMONIY RIVOJLANISHNI OSHIRISHDA VOLEYBOLNING O‘RNI.
Research and implementation, 2(4), 45-48.
13. Sulaymonov, J. (2023, November). YOSH VOLEYBOLCHILARNING
JISMONIY HAMDA RUHIY TAYYORGARLIKLARI. In Conference on Digital
Innovation:" Modern Problems and Solutions".
14. Sulaymonov, J. (2023, November). ZAMONAVIY VOLEYBOL O‘YINIDA
TO‘PNI SAKRAB O ‘YINGA KIRITISHNING AFZALLIKLARI. In Conference
on Digital Innovation:" Modern Problems and Solutions".
