https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
293
TABIAT BILAN TANISHTIRISHDA MUTAFAKKIRLAR
MEROSIDAN FOYDALANISH
Shahrisabz davlat Pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Boshlagʻich
taʼlim yoʻnalishi 5-22-guruh talabasi
Ilmiy rahbar: Alimardonova Mo‘tabar
Talaba: Hayitqulova Sabina
Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘zbek va jahon mutafakkirlarining tabiat
haqidagi qarashlari, ularning ilmiy va tarbiyaviy merosini boshlang‘ich ta’lim
jarayonida qo‘llash masalalari yoritilgan. Shu bilan birga, tabiatshunoslik
ta’limida o‘quvchilarda ekologik ong va madaniyatni shakllantirishda
mutafakkirlar asarlaridan samarali foydalanish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Tabiatni
o‘rganishga bo‘lgan qadimiy yondashuvlar bilan zamonaviy ta’lim uslublari
uyg‘unlashgan holda talqin etiladi.
Kalit so‘zlar: mutafakkirlar merosi, tabiatshunoslik, boshlang‘ich ta’lim,
ekologik tarbiya, didaktika, innovatsion metodlar.
Kirish
Tabiat inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, uni o‘rganish, tushunish va
asrash har bir davrda muhim bo‘lgan. Yurtimizda buyuk allomalar tabiatni
o‘rganishda chuqur iz qoldirganlar. Bugungi kunda esa ularning bu ilmiy qarashlari
boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlarni o‘qitishda keng qo‘llanilishi mumkin. Bu esa
nafaqat bilim berishga, balki o‘quvchilarda ekologik ong va milliy qadriyatlarga
hurmat hissini shakllantirishga xizmat qiladi.
Mutafakkirlar qarashlarining mazmun-mohiyati
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
294
Abu Nasr Forobiy (873–950)
Forobiy tabiatni bilish orqali inson tafakkuri shakllanishini ta’kidlagan. U
"Aql to‘g‘risida" asarida inson tafakkurining rivoji uchun tabiatni kuzatish, tahlil
qilish va fikrlash muhimligini uqtiradi. Unga ko‘ra, tabiatni tushunish – aqlni
charxlashdir.
Abu Rayhon Beruniy (973–1048)
Beruniy geologiya, astronomiya, meteorologiya, biologiya kabi sohalarda
chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Uning “Mineralogiya haqida” asari
zamonaviy tabiatshunoslik fanining manbai hisoblanadi. U o‘simlik va hayvonot
olamini, yer osti boyliklarini ilmiy asosda tahlil qilgan.
Ibn Sino (980–1037)
Ibn Sino “Tib qonunlari”da o‘simliklarning tuzilishi, davolovchi xususiyatlari
haqida ma’lumot
bergan. Shuningdek, hayvonot olami haqida to‘liq tasniflar bergan. U
bolalarni tabiat orqali sog‘lom turmush tarziga o‘rgatish tarafdori bo‘lgan.
Alisher Navoiy (1441–1501)
Navoiy o‘z asarlarida tabiat manzaralarini ruhiy tarbiya bilan uyg‘unlashtirib
tasvirlaydi. "Xamsa" dostonida tabiat obrazlari orqali inson axloqini yuksaltirishga
intiladi. U tabiatni ilhom manbai, go‘zallik va ilohiy qudrat timsoli sifatida
ko‘rsatadi.
Zahiriddin Muhammad Bobur (1483–1530)
Bobur “Boburnoma”da Hindistonning o‘simlik va hayvonot dunyosi haqida
batafsil yozadi. Uning yozuvlarida ilmiy kuzatuv, ekologik tafakkur va tabiatga
mehr uyg‘otish kuchli seziladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
295
Boshlang‘ich ta’limda tabiat bilan tanishtirishning ahamiyati
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida dunyoqarash hali shakllanayotgan bo‘lib,
ular tabiat hodisalariga qiziqish bildiradilar. Tabiatshunoslik fani orqali:
O‘quvchilarda atrof-muhitga e’tiborli munosabat;
Ekologik tarbiya;
Ilmiy fikrlash asoslari;
Mustaqil kuzatish va tahlil qilish ko‘nikmalari rivojlanadi.
Mutafakkirlar merosini o‘quv jarayoniga integratsiya qilish yo‘llari
1. Dars jarayonida iqtiboslar kiritish: Beruniy, Ibn Sino, Navoiy kabi
mutafakkirlarning tabiatga doir fikrlarini tanishtirish.
2. Integratsiyalashgan darslar: Tabiat + Adabiyot + Tarbiya fanlarini
uyg‘unlashtirish orqali
tabiatga badiiy va ilmiy yondashuvni uyg‘unlashtirish.
3. Ekologik bayramlar, musobaqalar: "Tabiat do‘stlari" klublari, viktorinalar,
rasmlar tanlovi orqali mutafakkirlar fikrlarini targ‘ib qilish.
4. Axborot texnologiyalaridan foydalanish: Virtual ekskursiyalar, animatsion
lavhalar, elektron darsliklar orqali tabiatni interaktiv usulda o‘rganish.
5. Layfxak darslar (hayotiy darslar): Masalan, Ibn Sino tavsiya etgan dorivor
o‘simliklar haqida amaliy mashg‘ulotlar tashkil qilish.
Zamonaviy yondashuvlar bilan uyg‘unlik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
296
Bugungi kunda STEAM yondashuvi (Science, Technology, Engineering,
Arts, Mathematics) orqali tabiatshunoslik fanini o‘qitish keng ommalashmoqda.
Mutafakkirlar qarashlarini STEAM loyihalari bilan uyg‘unlashtirish quyidagilarga
olib keladi:
O‘quvchilarni muammoli fikrlashga undaydi;
Tabiat hodisalarini tahlil qilishda tarixiy bilimlarga suyanish imkonini beradi;
O‘quvchilarda qadimiy ilm-fan bilan zamonaviy yondashuvlar o‘rtasida
bog‘liqlikni anglashga yordam beradi.
Mutafakkirlar merosining tarbiyaviy ahamiyati
Buyuk allomalar nafaqat ilmiy, balki tarbiyaviy jihatdan ham tabiatga
yondashganlar. Masalan:
Navoiy tabiat obrazlari orqali sabr, mehnatsevarlik, tabiatga ehtirom kabi
fazilatlarni targ‘ib qiladi.
Bobur esa o‘z kuzatuvlarida tabiatni qadrlash, asrash va undan oqilona
foydalanish tamoyillarini ilgari suradi.
Shu sababli, bu meros bugungi yosh avlodda axloqiy fazilatlarni
shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.
Mutafakkirlar g‘oyalarining ekologik ta’lim bilan bog‘liqligi
Ekologik muammolar global tus olayotgan bir paytda mutafakkirlar asarlarida
ilgari surilgan g‘oyalar – bu ekologik ongni shakllantirishda muhim manbadir.
Misol uchun:
Beruniy yer qatlamlari haqida yozganida, inson faoliyatining tabiatga ta’sirini
ham tilga oladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
297
Ibn Sino esa o‘simlik va hayvonot dunyosi muvozanatini asrash zaruratini
bildiradi.
Tarbiyaviy loyiha va mashg‘ulot namunasi
“Mutafakkir nigohida tabiat” mavzusida mini-loyiha yoki ochiq dars tashkil
etish:
Har bir guruh bir mutafakkirni tanlab, ularning tabiat haqidagi qarashlarini
taqdim etadi.
O‘quvchilar ushbu fikrlarni rasm, sahna ko‘rinishi, viktorina yoki tajriba
orqali ifodalaydi.
Qadimiy va zamonaviy qarashlar taqqosoti
Forobiy va Aristotel tafakkurida tabiat ilm-fanning asosi bo‘lgan.Zamonaviy
STEAM ta’limi ham aynan shunday yondashuvga asoslanadi: real hayotdagi
muammolarni hal qilish uchun tabiatshunoslik bilimlaridan foydalaniladi.
Xulosa
Mutafakkirlarimizning tabiat haqidagi qarashlari – bu milliy meros, boy
ilmiy-madaniy manba
bo‘lib, ularni ta’limga integratsiya qilish bolalarda nafaqat ilmiy tafakkurni,
balki vatanparvarlik, axloqiy tarbiya, estetik did va ekologik madaniyatni
shakllantirishga xizmat qiladi. Boshlang‘ich ta’limda bu merosdan samarali
foydalanish o‘quvchilarning tabiatni sevuvchi, uni asraydigan va uni chuqur
tushunadigan shaxs bo‘lib kamol topishida muhim rol o‘ynaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
298
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Beruniy A.R. “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”. T.: Fan, 1975.
2. Ibn Sino. “Tib qonunlari”. T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti,
2003.
3. Forobiy A.N. “Falsafa asarlari”. T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1993.
4. Alisher Navoiy. “Xamsa”. T.: Sharq, 1991.
5. Bobur Z.M. “Boburnoma”. T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1992.
6. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim konsepsiyasi. 2019.
