https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
277
BOSHLANG‘ICH TA’LIM TABIIY FANLARI TA‘LIMOTINING
SHAKLLANISHI VA FANNING RIVOJLANISHIGA HISSA QO‘SHGAN
OLIMLAR
Shahrisabz davlat pedagogika instituti pedagogika fakulteti Boshlang‘ich
ta’lim yo‘nalishi 5-22-guruh talabasi
Tayyorladi: [Nazarova Jasmina]
Ilmiy rahbar: [Alimardonova Mo‘tabar]
Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim tizimida tabiiy fanlar
ta’limotining shakllanishi, uning ahamiyati va mazmun-mohiyati haqida so‘z
yuritiladi. Tabiiy fanlar orqali o‘quvchilarga nafaqat nazariy bilimlar, balki
amaliy ko‘nikmalarni singdirish, ularni tabiat va atrof-muhit bilan tanishtirish,
ilmiy fikrlashga yo‘naltirish masalalari yoritilgan. Maqolada shuningdek, tabiiy
fanlarning shakllanishiga hissa qo‘shgan mashhur olimlar faoliyati haqida ham
ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar: Boshlang‘ich ta’lim, tabiiy fanlar, ilmiy fikrlash,
kuzatuvchanlik, ekskursiyalar, olimlar merosi, amaliy ko‘nikma, rivojlanish tarixi.
Kirish
Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlar o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashini
shakllantirish, atrof-muhitni anglash va tabiatni sevishga o‘rgatishda katta
ahamiyatga ega. Bu fanlar orqali bolalar o‘zlarining kuzatuvchanlik, tafakkur va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
278
tahlil qilish qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Tabiiy fanlar ta’limoti uzoq tarixga ega
bo‘lib, ko‘plab olimlarning ilmiy izlanishlari asosida shakllanib kelgan.
Boshlang‘ich Ta'limda Tabiiy Fanlar Ta'limoti
Boshlang‘ich ta'limda tabiiy fanlar o‘quvchilarga atrof-muhitni, tabiatni va
uning qonuniyatlarini tushunishga yordam beruvchi ilmiy faoliyatlarni o‘z ichiga
oladi. Bu fanlar ta'limi, nafaqat o‘quvchilarning ilmiy tafakkurini rivojlantirish,
balki ularning dunyoqarashini kengaytirish, muhitni his qilish va tabiiy hodisalarni
kuzatish kabi qobiliyatlarni ham shakllantiradi. Tabiiy fanlar orqali o‘quvchilar
hayotdagi real masalalarni hal qilishda ilmiy yondashuvni o‘rganadilar,
shuningdek,
kelajakda
ilmiy-texnikaviy
rivojlanishga
tayyor
bo‘lishadi.Boshlang‘ich ta'limda tabiiy fanlarning o‘qitilishi tarixiy rivojlanish
jarayonida bir qancha muhim bosqichlarni o‘tagan. Bu jarayonni ilgari surgan
olimlar va pedagoglar, bolalarni tabiat va uning qonuniyatlarini o‘rganishga jalb
etish, ilmiy dunyoqarashni shakllantirishda turli metod va yondashuvlarni ishlab
chiqqan. Shuningdek, ularning ta'lim metodlari, o‘quvchilarni tabiiy fanlar orqali
fikrlashga va o‘z bilimlarini kundalik hayotga tatbiq qilishga undaydi.Xususan,
pedagogika tarixida tabiiy fanlar ta'limiga oid bir qancha pedagogik g‘oyalar va
metodlar mavjud. Ushbu metodlar, o‘quvchilarga nafaqat ilmiy bilimlar berishni,
balki ularni mustaqil fikrlash, tajriba o‘tkazish va o‘zlari kuzatgan tabiiy hodisalar
haqida xulosa chiqarishga o‘rgatishni maqsad qilgan. Boshlang‘ich ta'limda tabiiy
fanlarni o‘rganish bolalarning bilim olish jarayonida qiziqish va motivatsiyasini
oshiradi, ularning diqqatini va tafakkurini rivojlantiradi.Bugungi kunda
boshlang‘ich ta'limda tabiiy fanlar o‘qitish metodologiyasi sezilarli darajada
yangilandi. Bu o‘zgarishlar, pedagogik ilm-fan va tajribalar asosida, bolalarga
ilmiy bilimlarni amaliy tarzda o‘zlashtirishga yordam beradi. Tabiiy fanlar ta'limi,
shuningdek, umumta'lim maktablarida o‘quvchilarning ilmiy qobiliyatlarini
rivojlantirish, ularni yangi bilimlar bilan tanishtirish va kelajakdagi murakkab
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
279
ilmiy masalalarga tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi.Shu sababli, boshlang‘ich
ta'limda tabiiy fanlar o‘qitilishining rivojlanishiga hissa qo‘shgan pedagoglar va
olimlarning ilmiy yondashuvlari va metodologiyalari o‘rganish va amaliyotga
tatbiq etilishida muhim ahamiyatga ega. Ular o‘z asarlarida bolalarga tabiiy fanlar
orqali nafaqat ilmiy bilim, balki ularga atrof-muhitga bo‘lgan hurmat, ilmiy
tafakkur va mustaqil fikrlashni ham o‘rgatganlar.
Asosiy qism
1. Abu Rayhon Beruniy (973–1048)Buyuk alloma, ensiklopedik olim. U
astronomiya, geografiya, geologiya, fizika, farmatsiya, mineralogiya kabi ko‘plab
tabiiy fan sohalarida izlanishlar olib borgan. Uning eng mashhur asarlari:“Qadimgi
xalqlardan qolgan yodgorliklar” – tarix, madaniyat va tabiiy fanlarning uyg‘un
tahlili;“Geodeziya” – Yer yuzasining shakli, o‘lchami va harakatini ilmiy asosda
tushuntirgan.Beruniy Yerning aylana shaklda ekanini va Quyosh atrofida harakat
qilishini o‘z davrida isbotlagan olimlardan biridir.2. Ahmad al-Farg‘oniy (IX
asr)Mashhur musulmon astronom va geograf. U Nil daryosi toshqinlarining
sabablarini aniqlagan, yerning radiusini hisoblagan. U Yevropa astronomiyasiga
ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Uning “Samoviy jismlar harakati haqida risola” asari
lotin tiliga tarjima qilingan va G‘arbda "Alfraganus" nomi bilan mashhur bo‘lgan.3.
Ibn Sino (980–1037)Tibbiyot ilmining otasi sifatida tanilgan bo‘lsa-biologiya,
botanika, zoologiya, kimyo, geologiya sohalarida ham ilmiy tadqiqotlar olib
borgan. Uning “Tib qonunlari” asarida o‘simliklar, hayvonlar va tabiatdagi
jarayonlar haqida chuqur ilmiy izohlar berilgan. Ibn Sino ilmga tajriba va kuzatuv
asosida yondashgan.
4. Karl Linney (1707–1778)Shved botanigi, zoologi va tabiatshunosi. U
biologiyada binominal nomlash tizimini (ikki qismli nomlash) joriy qilgan. Uning
ishlari orqali o‘simlik va hayvonot dunyosi ilmiy tartibda tasniflangan. Bu usul
hozirgi biologiya fanining asoslaridan biridir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
280
5. Dmitriy Mendeleyev (1834–1907)Rus kimyogari. U kimyoviy elementlar
davriy jadvalini yaratgan. Mendeleyev elementlarning xossalari va og‘irligiga
qarab joylashtirilishini asoslab bergan va hali kashf qilinmagan elementlarning
mavjudligini ham bashorat qilgan. Uning davriy qonuni butun dunyo kimyo
fanining asosiga aylangan.
6. Isaac Newton (1643–1727)Ingliz fizigi, matematik va astronom. U uchta
harakat qonunini ishlab chiqdi hamda tortishish qonunini kashf etdi. Newtonning
ishlari orqali fizika fanining mexanika sohasi mustahkamlandi. U o‘zining “Tabiiy
falsafaning matematik asoslari” nomli asarida fizika qonunlarini izchil bayon
qilgan.7. Charles Darwin (1809–1882)Ingliz biologi. U evolyutsion nazariyani
yaratgan. “Turlarning kelib chiqishi” asarida tabiatda tabiiy tanlanish orqali tirik
organizmlar qanday rivojlanishini ilmiy asoslab bergan. Biologiya va genetika
fanlarining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan.8. Konstantin Tsiolkovskiy (1857–
1935)Rus olimi, aerokosmik texnologiyalar asoschilaridan biri. U kosmonavtika
fanining nazariy asoslarini ishlab chiqqan. Uning ishlari tufayli raketa va sun’iy
yo‘ldoshlar yaratishga yo‘l ochilgan.9. Maria Montessori (1870–1952)Italiyalik
shifokor va pedagog. U kichik yoshdagi bolalar uchun ta’lim tizimini taklif qilgan.
Montessori metodikasi bolalarning tabiiy qiziqishlari va kuzatuvchanligini
rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, aynan tabiiy fanlarni o‘rgatishda keng
qo‘llaniladi.
Xulosa
Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlar nafaqat bilim berish vositasi, balki
o‘quvchilarning tafakkurini shakllantirish, kuzatuvchanlik, fikrlash va tahlil qilish
ko‘nikmalarini rivojlantiruvchi muhim vositadir. Ilm-fan rivojiga hissa qo‘shgan
olimlarning ishlari hozirgi zamonaviy ta’limda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
Shuning uchun boshlang‘ich ta’lim tizimida tabiiy fanlarni o‘qitishga alohida
e’tibor qaratish zarur. Ekskursiyalar, amaliy tadqiqotlar, interaktiv vositalardan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
281
foydalanish orqali bolalarning o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqi oshadi va chuqur
bilimlarga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Komenskiy, Y. A. (1657). Didactica Magna (Boshqalar uchun o'qish va
ta'lim). Praha: Kralovskaya kniznica.
2. Rousseau, J.-J. (1762). Emil, yoki Ta'lim haqida. Parij: Garnier-
Flammarion.
3. Dewey, J. (1916). Democracy and Education: An Introduction to the
Philosophy of Education. New York: Macmillan.
4. Montessori, M. (1912). The Montessori Method: Scientific Pedagogy as
Applied to Child Education in "The Children's Houses". New York: Frederick A.
Stokes.
5. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press
6. Ushinskiy, K. D. (1868). Chekist pedagogikasi: Pedagogika fanining
asoslari. Sankt-Peterburg: Izd. Pedagogika.
7. Sutcliffe, R. (1983). A History of Education. London: Routledge & Kegan
Paul.
8. Hickson, C. (2001). The Role of Science Education in the Development of
Scientific Literacy. Educational Review, 53(2), 201-211.
9. Brooks, M. G., & Brooks, J. G. (1999). In Search of Understanding: The
Case for Constructivist Classrooms. Alexandria, VA: Association for Supervision
and Curriculum Development.
10. Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. New York:
International Universities Press.
