https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
287
BOSHLANGʻICH TAʼLIM TABIIY FANLARI DARSLARIDA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Boshlangʻich taʼlim 5-22-guruh
Ilmiy rahbar: Alimardonova Mo‘tabar
Talaba: Toshtemirova Komila
Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim tizimida tabiiy fanlar
darslarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning ilmiy
asoslari tahlil etilgan. Pedagogik va psixologik nazariyalar asosida AKT
vositalarining o‘quvchilarning bilim olish jarayoniga ijobiy ta’siri yoritilgan.
Ayniqsa, konstruktiv yondashuv, vizual o‘rganish nazariyasi va faoliyatga
asoslangan ta’lim modellari asosida AKT vositalari dars jarayonini yanada
samarali tashkil etishga imkon yaratishi ilmiy manbalar asosida asoslab berilgan.
Shuningdek, ko‘rgazmalilik, faollik, individual yondashuv kabi didaktik
prinsiplarning AKT yordamida amalga oshirilishi, zamonaviy pedagogik
texnologiyalar – aralash ta’lim, teskari sinf va STEM yondashuvlar bilan
uyg‘unligi misollar asosida yoritilgan. Tadqiqotda AKTdan foydalanish
o‘quvchilarning bilimlarini chuqurlashtirishi, motivatsiyasini oshirishi va analitik
tafakkurini rivojlantirishi ilmiy asoslar bilan dalillangan.
Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, tabiiy fanlar, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari, AKT, konstruktivizm, vizual ta’lim, didaktik prinsiplar, blended
learning, flipped classroom, STEM, o‘quv motivatsiyasi, interaktiv ta’lim, raqamli
resurslar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
288
Kirish
Bugungi kunda ta’lim tizimida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining
(AKT) ahamiyati yildan-yilga ortib bormoqda. Ayniqsa, boshlangʻich taʼlim
bosqichida tabiiy fanlar darslarini zamonaviy usullar asosida tashkil etish
o‘quvchilarda fanga bo‘lgan qiziqishni oshiradi kuzatuvchanlik, tahliliy fikrlash,
sabab-oqibat
munosabatlarini
anglash
kabi
muhim
kompetensiyalarni
shakllantiradi. Shu sababli, tabiiy fanlar ta’limida AKT vositalaridan foydalanish
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Asosiy qism
1. Axborot texnologiyalarining o‘rni va imkoniyatlari
Axborot texnologiyalari yordamida darslarni:
interaktiv va vizual shaklda tashkil qilish;
o‘quvchilar e’tiborini jalb etish;
amaliyotga yaqinlashtirish;
turli yoshdagi o‘quvchilar uchun moslashtirish mumkin.
Boshlang‘ich ta’limda ko‘plab tushunchalar abstrakt bo‘lib, ularni anglash
uchun ko‘rgazmali materiallar zarur. AKT bu borada samarali vosita sifatida
xizmat qiladi. Masalan, biologiya darslarida hayvonlar hayoti, fizika darslarida
magnit maydonlari yoki kimyo darslarida reaksiyalarni tushuntirish uchun
animatsiyalar va videoroliklar katta foyda beradi.
2. Dars jarayonida qo‘llaniladigan texnologiyalar
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun quyidagi AKT vositalari ayniqsa
foydalidir:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
289
Multimediali taqdimotlar (PowerPoint, Prezi): tushunchalarni vizual va
soddalashtirilgan tarzda bayon etadi.
Virtual laboratoriyalar: oddiy tajribalarni simulyatsiya qilish imkonini beradi.
Interaktiv doskalar: o‘quvchilarni darsga jalb etadi, o‘zaro muloqotni oshiradi.
Elektron o‘quv qo‘llanmalar: individual ta’lim olish imkoniyatini yaratadi.
Online platformalar (Kahoot, Quizizz, Wordwall): test va o‘yinlar orqali
bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi.
3. Axborot texnologiyalarining samarasi
Tadqiqotlar va amaliy kuzatishlarga ko‘ra, AKT vositalaridan foydalanilgan
darslarda:
o‘quvchilarning darsga qatnashuvi va faolligi oshadi;
fanga nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi;
bilimlar chuqurroq o‘zlashtiriladi;
o‘quvchilar mustaqil izlanishga moyil bo‘la boshlaydi;
baholash va tahlil qilish osonlashadi.
4. O‘qituvchining roli va malakasi
Axborot
texnologiyalarining
ta’limda
muvaffaqiyatli
qo‘llanilishi
o‘qituvchining bilim va ko‘nikmalariga ham bog‘liq. Shu sababli:
o‘qituvchilar uchun AKT bo‘yicha doimiy malaka oshirish kurslari tashkil
etilishi kerak;
zamonaviy vositalarni yaratish va ulardan foydalanish bo‘yicha amaliy
ko‘nikmalar berilishi zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
290
Boshlangʻich taʼlim tabiiy fanlari darslarida axborot texnologiyalaridan
foydalanishning ilmiy asoslari
1. Pedagogik-psixologik asoslar
Axborot texnologiyalari orqali o‘qitishning asosida bir nechta muhim nazariy
qarashlar yotadi:
a) Konstruktivizm nazariyasi (J. Piaget, L.S. Vygotskiy)
Bu yondashuvga ko‘ra, o‘quvchi bilimni tayyor shaklda emas, balki faoliyat
va tajriba orqali mustaqil ravishda quradi.
AKT vositalari – virtual tajribalar, interaktiv o‘yinlar, testlar konstruktiv
ta’limni qo‘llab-quvvatlaydi.
O‘quvchi o‘rganayotgan materialni o‘z dunyoqarashi bilan uyg‘unlashtiradi.
b) Vizual ta’lim nazariyasi
Yosh bolalar uchun bilimlar ko‘rgazmali shaklda yetkazilganda yanada
samarali bo‘ladi.
Multimedia (rasm, video, animatsiya) orqali o‘quvchilar axborotni eslab
qolishga va tushunishga moyil bo‘ladi.
c) Motivatsiya va faoliyat nazariyasi
O‘quvchilarning faolligini oshirish va o‘quv motivatsiyasini kuchaytirish
uchun o‘yin elementlari, raqamli sinovlar, reytinglar kiritiladi.
AKT yordamida shaxsiy yutuqni ko‘rish, darajani oshirish hissi ta’limga
ijobiy ta’sir qiladi.
2. Didaktik asoslar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
291
AKT vositalarining dars jarayoniga kiritilishi quyidagi didaktik prinsiplarga
asoslanadi:
3. Texnologik-pedagogik asoslar
AKTdan foydalanish shunchaki texnik vositalarni ishga solish emas, balki
pedagogik texnologiyalar bilan uyg‘unlashgan holda amalga oshiriladi. Masalan:
Blended Learning (aralash ta’lim) – an’anaviy dars + raqamli materiallar;
Flipped Classroom (teskari sinf) – uyda video ko‘rish, sinfda muhokama
qilish;
STEM ta’lim – ilm-fan, texnologiya, muhandislik va matematikani
integratsiya qiluvchi yondashuv.
4. Ilmiy tadqiqotlar va manbala
rQuyidagi olimlar va tadqiqotlar AKT asosidagi ta’limning samaradorligini
asoslab bergan:
J. Bruner: faol o‘rganish va media vositalar orqali kognitiv rivojlanish.
R. Mayer: Multimedia ta’lim nazariyasi – odamlar matn va rasmlarni
birgalikda o‘rganganda yaxshiroq eslab qoladi.
E. Ushakov (Rossiya): Boshlang‘ich maktabda AKT asosidagi darslar
o‘quvchilarda ilg‘or tafakkurni shakllantirishga yordam beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq Ta’limi Vazirligi hamkorligida yaratilgan
elektron resurslar: masalan, "Bilimlar akademiyasi"
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
292
Xulosa
Boshlangʻich taʼlim bosqichida tabiiy fanlar darslarida axborot
texnologiyalaridan foydalanish ta’lim sifati va samaradorligini oshirishda muhim
ahamiyatga ega. Bu vositalar orqali o‘quvchilar fanni nafaqat o‘rganadi, balki uni
anglab yetadi, hayot bilan bog‘lay oladi. Kelajakda raqamli pedagogikaning
rivojlanishi o‘qituvchilar oldiga yangidan-yangi imkoniyatlar ochadi. Shu bois,
AKT vositalarini o‘quv jarayoniga ongli va tizimli ravishda joriy etish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 5-sentabrdagi PQ-3907-
son qarori – “Xalq ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”.
3. Nuraliyev S., Raxmonqulova D. Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlar
o‘qitish metodikasi. – T.: Fan va texnologiya, 2022.
4. Shodmonov Sh. Pedagogika: nazariy va amaliy asoslar. – T.: O‘zbekiston,
2020.
5. Soliyev A., Axmedova G. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va
ta’lim. – T.: Iqtisodiyot, 2019.
6. Bruner J. The Process of Education. – Harvard University Press, 1960.
7. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. – Harvard University Press, 1978.
8. Mayer R.E. Multimedia Learning. – Cambridge University Press, 2001.
9. Ushakov E.N. Informatizatsiya nachal’nogo obrazovaniya. – Moskva:
Akademiya, 2017.
10. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Bilimlar akademiyasi”
elektron ta’lim platformasi. – www.bilimlar.uz
11. Xalilova M., Jo‘rayev I. Boshlang‘ich sinflarda raqamli ta’limni tashkil
etish metodikasi. – T.: TDPU nashriyoti, 2021.
