https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
433
RADIATSIYAVIY AVARIYA SODIR BO‘LGANDA AHOLINI VA
HUDUDLARNI MUHOFAZALASH CHORA-TADBIRLARINI KO‘RISH
Madaminova Shahloxon Sharifjon qizi
Andijon davlat texnika institute Bakalavr 3- bosqich talabasi, O‘zbekiston
Annotatsiya: Radiatsiyaviy avariya sodir bo‘lganda aholini va hududlarni
muhofaza qilish muhim vazifa hisoblanadi. Ogohlantirish tizimi orqali tezkor
xabar berish, aholini xavfsiz hududga evakuatsiya qilish yoki bino ichida qolish
kabi chora-tadbirlar asosiy himoya usullaridir. Shaxsiy va jamoaviy himoya
vositalaridan foydalanish, tibbiy yordam ko‘rsatish ham muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada ham yuqoridagi ma’lumotlar kengroq yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Radiatsiyaviy avariya, radioaktiv ifloslanish, do‘za, radioaktiv
modda, evakuatsiya, tibbiy yordam, nurlanish,
Kirish:
Radiatsiyaviy avariya holatida va radioaktiv moddalar atmosfera
havosiga tarqalgan holatlarda aholi muhofazasi ishlab chiqarishdagilarga
nisbatan samaraliroq bo‘lishi kerak, chunki, aholi orasida homilador ayollar, yosh
bolalar, nogironlar va betoblar borligi shuni talab etadi. Ular organizmining
radioaktiv moddalarga sezgirligi ishlab chiqarishdagilarga nisbatan yuqoriroq
bo‘ladi. Ximoya tadbirlarining xarakteri radioaktiv ifloslanish darajasiga
bog‘liq. Qayerdaki aholi uchun samara do‘zasi 1 mZv/yil dan kam bo‘lsa u
hudud radioaktiv ifloslanish zonasiga kirmaydi. Undan yuqori ifloslanish
darajasida quyidagi muhofaza tadbirlari o‘tkaziladi:
- radiatsion nazorat zonasi -1 dan 5 mZv/yil gacha. Majburiy radiatsion
nazorat o‘tkaziladi. Bunda atrof-muhit ifloslanishi, qishloq xo‘jaligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
434
mahsulotlari va aholini nurlanish dozasi tekshiruvda bo‘ladi. Radiatsiyaga
qarshi choralar optimallashtirish prinsipi bo‘yicha o‘tkaziladi.
- aholini cheklangan ko‘chirish zonasi - 5 dan20 mZv/yil. Yuqorida
ko‘rsatilgan choraga qo‘shimcha aholini sog‘ligiga radiatsiya xavfi to‘g‘risida
tushuntiriladi.
- ixtiyoriy ko‘chiriluvchilar zonasi - 20 dan 50 mZv/yil. Tibbiy radiatsion
ximoya choralari o‘tkaziladi. Ixtiyoriy ko‘chirilganlarga yordam ko‘rsatiladi.
- ko‘chirish zonasi - 50 mZv/yil dan yuqori. Aholini doimiy yashashiga
yo‘l qo‘yilmaydi, boshqa faoliyatlar maxsus dalolatnomalar asosida yuritilishi
mumkin. Bu joyda monitoring yuritiladi, shaxsiy dozimetrik nazorat olib
boriladi.
- Lokal radiatsion ifloslanish aniqlangan holatda 2 bosqichli, tadqiqot va
aralashuv bajariladi.
- Tadqiqot darajasi 1 dan 3 mZv/yil. Bunda 70 yilga kutiladigan yillik samara
dozasi tadqiq etiladi.
- Aralashuv darajasi - 0,3 mZv/yildan yuqori. Aholi nurlanishini
chegaralash maqsadida himoya tadbirlari talab etiladi.
Radiatsion avariyadan so‘ngi vaziyatdan kelib chiqib quyidagi muhofaza
choralari o‘tkaziladi:
- aholini tezdan evakuatsiya qilish;
- nurlanganlarga tibbiy yordam ko‘rsatish;
- ochiq joylarga kelishni cheklash, radiatsion himoya tartibini o‘rnatish;
- barcha bino va inshootlar kirish-chiqish (eshik, romlar, havo yo‘llari)
qismlarini germetiklash;
- dori vositalarini qo‘llash;
- shaxsiy va farmakologik vositalarni qo‘llash;
- radioaktiv moddalar bilan normadan yuqori ifloslangan tana qismlari,
kiyimlarni yuvish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
435
- ifloslangan oziq-ovqat mahsulotlarini istemol qilishni cheklash yoki
yo‘qotish;
- hududga kirish-chiqishni muvofiqlashtirish;
- ifloslangan joyni zararsizlantirish (dezaktivatsiya).
Aholini oldindan tayyorlangan xavfsiz joyga ko‘chiriladi. Bunda ishlab
chiqarish hududiy prinsipiga asoslaniladi. Aholi yashashi uchun me’yorlar asosida
sanitar gigienik, iqtisodiy sharoitlar tashkil qilinadi. Aholini ko‘chirishda vaqti,
usuli shunday hisoblanishi keakki bu vaqtda ko‘chiriluvchilar kritik dozadan
yuqori nurlanish olmasligi kerak. Shuning uchun
ko‘chirishga tayyorgarlik ishlari
bajariladi. Profilaktik ishlar amalga oshiriladi. Evakuatsiya ishlariga
evakuatsiya komissiyasi rahbarlik qiladi va boshqaradi. Unga tegishli
organlarni jalb etiladi. Nurlanganlarga tibbiy yordam ko‘rsatish Radiatsion
zararlanishning dastlabki belgilari Tibbiy yordam ko‘rsatish uchun klinik
belgilari aniqlanadi. Sabablari o‘rganiladi.
Nurlanishning odam organizmidagi belgilari quyidagilar:
1) dispeptik: anoreksiya, qusish, ich ketishi, ichaklardagi o‘zgarishlar;
2) neyromotor: tez toliqish, apatiya, umumiy bo‘shashish;
3) neyrososudistbimi: terlash, qon bosimini pasayishi, bosh og‘rig‘i,
arterialnaya gipotenziya;
4) alohida to‘qimalarda ta’sirni hosil bo‘lishi, slizistbix, so’lak bezi, terilar.
Nurlanishning dastlabki belgilari uning quvvatiga bog‘liq. Kuchli
nurlanishda dastlabki belgilar tez hosil bo‘ladi. Yuqori darajada nurlanish
o‘tkir nur kasalini keltirib chiqarishi mumkin. Nurlanishning yuqori darajadalik
belgisi ko‘ngil aynish va qayd qilishdir. Shularga bog‘liq holda davolash
choralarini belgilanadi. O‘tkir nurlanishda ich ketish bilan ham kuzatiladi.
Bunda ichak funksiyalari buziladi. Nurlanishning tanadagi ko‘rsatkichlari bo‘lib
og‘iz-burundan shilliq moddalarini ajralishi va terining o‘zgarishi hisoblanadi.
Uni kuzatilish muddati nurlanish dozasining quvvati va miqdoriga bog‘liq,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
436
masalan u nurlanishda 6-8 soatda, p nurlanishda 10-12 soatdan so‘ng
kuzatiladi. Bu ko‘rsatkich nurlanish quvvati va miqdoriga bog‘liq o‘zgarishi
mumkin. Nurlanganlik anatomik xususiyati bo‘yicha og‘iz-burun bo‘shlig‘ida
shilliq qismlarni o‘zgarishi bilan kuzatilishi mumkin, rangini o‘zgarishi,
shishlarni paydo bo‘lishi, quloq atroflaridagi o‘zgarishlar(shish) ham
nurlanishning belgilaridir. Yalpi zararlanishda e’tiborni avvalo davolashni
kechiktirib bo‘lmaydigan betoblarga qaratish kerak. Bular asosan radiatsion
avariyaning 1-minutlaridayoq zararlanish oqibati sezilgan, qayd qilishni
boshlagan, qon bosimi pasaygan, tana harorati o‘zgargan, yuzi qizargan, terida
shishlar paydo bo‘lgan kasallardir.
Radioaktiv zararlanishda o‘zaro yordam.
Kechiktirib bo‘lmaydigan yordamda quyidagi asosiy umumiy tadbirlarni
amalga oshiriladi:
- zararlanuvchini nurlanish ta’siri hududidan chiqarish;
- kiyimdagi nafas olishga xalaqit beruvchilarni bartaraf qilish;
- teriga va shilliq qobiqlarga sanitar ishlov berish.
Tibbiy yordam organizmning nurlanishga ta’sirini kamaytirish yoki
bartaraf qilishga qaratilgan bo‘lishi kerak:
- yurak-qon tomir etishmovchiligi holatlarida organizmga kordiamin, kofein
va boshqa preparatlar yuborish bilan yurak-qon tomir faoliyatini yaxshilash;
- teridagi reaksiyalar holatida zararlangan joyga oksikort, livian, lioksanol
kabi maz va aerozollar bilan ishlov beriladi;
- yaralarni radioaktiv moddalar bilan zararlanishida ularni tamponlash
yoki steriallash eritmalari bilan yuvish amali bajariladi. Ular yig‘uvchi va
kompleks hosil qiluvchi xususiyatlarga
- qo‘rquv va ruhiy bezovtalik holatlarida fenozepam kabi preparatlardan
foydalaniladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
437
Odam a-nurlantiruvchilar bilan nafas olgan holatda birinchi tez
yordamning vazifasi ifloslangan elementlarni nafas yo‘llaridan chiqarib
tashlashga qaratilgan bo‘lishi kerak:
- og‘iz bo‘shlig‘i va burun qismlarni yuvish bilan;
- suyuqlik (issiq ishqorli eritma, issiq sut);
- 5-10 % li pentatsin eritmasi aerozolidan ko‘p marta nafas oldirish.
Yuqoridagilar bilan birga buyrakni oshqozon ichak tizimidan radioaktiv
moddalarni qabul qilishini kamaytirish choralari ko‘riladi:
-4 soat davomida bo‘shashtiruvchi vositali suv bilan ko‘p marta yuvish,
qayd qildiradigan vositalar kiritish;
- yuqoridagi bilan birga ko‘p suyuqlik ichirish;
- 12 soat davomida 2-3 marta tozalov klizmasi qilish.
Nurdan zararlanganlarni gospitallashtiriladi. Bunda umumiy talab
etiladigan ma’lumotlardan tashqari qo‘shimcha hujjatlashtiriladi, bunda
quyidagilar ko‘rsatiladi:
- taxmin qilinayotgan radiatsion ifloslanishning sanasi va vaqti;
- birinchi tibbiy yordam samarasi va hajmi;
- taxmin qilinayotgan nurlanish darajasi;
- o‘tkazilgan sanitar ishlovning xarakteri.
Radiatsion muhofaza tartibi deganda, belgilangan tartibda aholini harakati,
radioaktiv zararlangan zonada uning ta’sirini belgilangan miqdordan
oshirmaslik uchun muhofaza vositalari va usullarining qo‘llanishi tushuniladi.
Radiatsion rejim radiatsion zararlangan zonaga ishlab chiqarish faoliyatini
davom ettirish uchun odamlarning doimiy kelishi, aholini hayot faoliyati tarzini
ta’minlash, odamlarning ish qobiliyatini saqlash maqsadida tashkil etiladi.
Muhofaza rejimi joyning barcha xususiyatlarini, ya’ni kutilayotgan radiatsiya
darajasi, ish smenalarining davomiyligi, nurlanish darajasi va boshqalarni
hisobga olib belgilanadi. Tegishli tashkilotlar va xizmatlar tomonidan namunaviy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
438
radiatsion rejimlar ham ishlab chiqilgan. Bino va inshootlarning himoya
xususiyatini hisobga olib 7 ta namunaviy rejim ishlab chiqilgan.
Namunaviy rejimlar ( № 1-3) ishlamaydigan aholi uchun mo‘ljallangan:
1-rejim - muhofaza vositasi sifatida foydalanuvchi yog‘och uylarda
yashovchilar uchun;
2-rejim - zarba to‘lqinidan muhofaza vositasi sifatida foydalanuvchi tosh
uylarda yashovchilar uchun;
3-rejim - zarba to‘lqinidan muhofaza vositasi sifatida foydalanuvchi ko‘p
qavatli tosh uylarda yashovchilar uchun.
Radiatsion muhofaza rejimining har biri vaqtni belgilaydi. Bunda muhofaza
inshotlarida bo‘lish vaqti belgilanadi. Bu vaqt 3 bosqichga bo‘linadi. 3 -bosqichda
qoldirib bo‘lmaydigan ishlarni bajarish uchun ko‘chaga qisqa vaqtga chiqish
ko‘zda tutiladi. Himoya rejimining davomiyligi va bosqichlari radiatsiya darajasiga
bog‘liq. 4-7 namunaviy himoya rejimi xalq xo‘jaligida ishlovchi ishchi-
xizmatchilar uchun mo‘ljallangan. Bu 1-2 smena yoki 10-12 soatga mo‘njallangan
bo‘ladi:
4- rejim - radiatsion zarbaga qarshi yog‘och uylarda;
5- rejim - tosh uylarda va radiatsiya zarbaga qarshi;
6- rejim - radiatsiyani 100-200 marta kamaytiruvchi ko‘p qavatli tosh uylarda
va radiatsiya zarbasiga (PRU);
7- rejim tosh uylar va saqlanish inshootlari.
Namunaviy rejimlar favqulodda vaziyat bo‘yicha komissiya rayisining
farmoyishiga asosan amalga kiritiladi. Radiatsiyaviy avariya natijasida radioaktiv
ifloslanish sodir bo‘lgan hududlarda radiatsiyaga qarshi tadbirlar o‘tkazishning
talablari. Radiatsiya halokati sodir bo’lgan hollarda nurlanish manbai ustidan
nazorat o’rnatish va nurlanish darajasini, nurlangan shaxslar sonini, atrof-
muhitning radioaktiv zararlanganligini, radiofaol zararlanganlik tufayli keltirilgan
iqtisodiy va ijtimoiy talofatlarni minimallashtirish uchun amaliy chora-tadbirlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
439
qabul qilinishi taqozo etiladi. Radiatsiya halokati ro’y berganda yoki radiofaol
zararlanish xavfi aniqlanganda nurlanishning oldini olish maqsadida atrof-
muhitni radiatsiyadan himoyalash va odamlarni nurlanishdan muhofaza qilish
tadbirlari o’tkaziladi. Bu tadbirlar aholining odatdagi hayotiy-faoliyati,
hududning bir maromdagi xo’jalik va ijtimoiy funktsiallashuvining buzilishiga
olib kelishi mumkin, bu esa o’z navbatida nafaqat iqtisodiy talofatni, balki aholi
salomatligiga salbiy ta'sir ko’rsatishini, odamlarga psixologik ta'sir etishini va
ekotizim holatining o’zgarishini keltirib chiqaradi. Shu sababli himoyalanish
chora-tadbirlarini qabul qilishda quyidagi printsiplarga tayanish taqozo etiladi:
-Tavsiya etilayotgan chora-tadbir jamiyatga, avvalambor nurlangan
shaxslarga zarar ko’rishga nisbatan ko’proq foydaliroq bo’lmog’i lozim, ya'ni,
nurlanganlik ulushini kamaytirish natijasida talofatni kamaytirishga erishish
salmog’i zararni va chora-tadbir xarajatini oqlash uchun uning ijtimoiy qiymatini
inobatga olgan holda yetarli bo’lmog’i lozim.
Xulosa
Xulosa. Chora-tadbirlarning shakli, ko’lami va davomiyligi shunday tarzda
maqbullashtirilishi kerakki, bunda zararlanish ulushini kamaytirishdan olingan
sof foyda maksimal bo‘lsin, ya'ni, boshqacha qilib aytganda, chora-tadbirlar
bilan bog’liq bo’lgan xarajatlarni hisobga olgan holda radiatsion talofatni
pasaytirish orqali maksimal foydaga erishilsin Agar nurlanganlikning qisqa vaqt
ichidagi ulushi keyingi sutkalarda yana oshishida klinik aniqlaniladigan
determinallashgan effektlar yuzaga kelishi mumkin bo’lsa, u holda zudlik bilan
himoyalanish chora-tadbirlarini qo’llash zarur bo’ladi. Bunday qabul qilingan
ushbu chora-tadbirlar tufayli inson salomatligiga yetkaziladigan zarar
nurlanishning zararli oqibatlaridan oshib ketmasligi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
2. Xodjakulov M.N. Aholini favqulodda vaziyatlarda harakat qilishga va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
440
fuqaro muhofazasi sohasida tayyorlash. Hayot nashri-2020. Andijon. 2021.
4. Xodjakulov M.N. Favqulodda vaziyatlarda xavfsizlik. Darslik. Andijon-
2024.
5.Hayot faoliyati xavfsizligi. M.X.Tojiyev. I.Nigmatov, Toshkent 2012-yil.
6. “Mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi” – O‘quv qo‘llanma.
Mualliflar: A.X. Sodiqov, B.B. Ergashev. – Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2022.
