https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
427
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA QOR KO‘CHKISI BILAN BOG‘LIQ
FAVQULODDA VAZIYATLARNI OLDINI OLISH HAMDA AHOLI VA
IQTISODIYOT OBYEKTLARINI MUHOFAZALASH.
Madaminova Shahloxon Sharifjon qizi
Andijon davlat texnika institute Bakalavr 3- bosqich talabasi, O‘zbekiston
Email:
Annotatsiya: Maqolada O‘zbekiston Respublikasida qor ko‘chkisi bilan
bog‘liq favqulodda vaziyatlarni oldini olish, kelib chiqish sabablarini va
aholining harakatlarini o‘rganish, qor ostida qolgan inson o‘zini qanday
muhofaza qilishi, qor ostida qolganlarni qidirib topish va qutqarish vositalari
haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: Qor ko‘chkisi, tog‘,«Qamchiq» dovoni, RECCO
qutqaruvchilari, reflektor, bipper, radiosignal.
Kirish:
Og‘irlik kuchi ostida tog‘ yonbag‘irlarida harakatga kelgan va
surilayotgan katta hajmdagi qor massasining o‘pirilishiga qor ko‘chkisi deyiladi. U
doimiy qor qoplamiga ega bo‘lgan barcha tog‘li hududlarda yuz berishi mumkin.
Qor qatlamining quyi qismi g‘ovak, bo‘sh, yuqori qismi esa zich bo‘lib qoladi.
Agar shamol esib turgan bo‘lsa qor qoplami uzra tez esayotgan shamol suv
bug‘larini xuddi nasos bilan tortib olgandek qatlam ichidan so‘rib oladi. Yuzlab va
minglab tonna og‘irlikka ega bo‘lgan qor qatlami sekin-asta o‘z asosi bilan
uzviyligini yo‘qota boradi va ixtiyoriy daqiqada pastga qarab surilishga tayyor
holatga keladi. Uning uchun endi ozgina ta’sir kuchi kifoya, xolos. Shiddat bilan
pastga otilayotgan qor massasi yo‘lida uchragan daraxtlarni qo‘porib tashlaydi, uy
va yo‘llarni vayron qiladi.
Baland tog‘larning ustiga qish faslida qorning ko‘p yog‘ishidan uning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
428
qalinligi oshadi. O‘z og‘irlik kuchi ta’sirida zichlashib, qayta kristallanib,
yonbag‘irlikda pastga osilib turadi. Kuchli shamol yoki biror kuchli tovushdan
hosil bo‘lgan havo tebranishi ta’sirida qalin qor massasi harakatga kelib
yonbag‘irdan pastga qarab siljiy boshlaydi.
1999 -yil 21- noyabr kuni “Toshkent-O‘sh” avtomobil yo‘lining «Qamchiq»
dovonida qor ko‘chkisi yuz berdi. Soat 5.30 dan 12.00 gacha 8 bor qor ko‘chishi
takrorlanishi oqibatida 34 ta turli rusumdagi transport vositasi qor uyumi ostida
qoldi. Ushbu FV oqibatida 29 odam halok bo‘ldi, 400 transport vositasi va 1200
dan ortiq yo‘lovchi qutqarib qolindi.
Qor ko‘chkisi 3 toifaga: yumshoq qor ko‘chishi, qor taxtasi ko‘chishi va qor-
suv oqimli ko‘chkiga bo‘linadi.
Qor ko‘chkisi katta hajmdagi qor massasi bo‘lib, u 70-100 km/s tezlikda
harakat qiladi. Quruq qor ko‘chkisining tezligi 360 km/s. ga yetishi ham mumkin.
U 25-30 metr o‘lchamdagi, 20 sm qalinlikdagi kichkina ko‘chkidan paydo bo‘lishi
mumkin. 150 kub.metr hajmdagi ko‘chkining og‘irligi 20 dan 30 tonnagacha
yetadi. Zarb kuchi 1 kv. metrga 50 tonnagacha yetadi. Yog‘och uylar 1 kv. metrga
3 t zarbga bardosh bera oladi, 10 t kuch bilan urilganda asriy daraxtlar ildizi bilan
qo‘porilib chiqishi mumkin.
Olimlar, yonbag‘ir nishabligining 30-40
0
bo‘lishi qor ko‘chkisi uchun eng
qulay sharoit, deb hisoblashadi. Ko‘chki boshlanishi uchun 20-30 sm qalinlikda
qor yog‘ishi yoki yotgan eski qor qatlamining qalinligi 70 sm. ga yetishi kifoya
bo‘ladi. Yonbag‘ir nishabligi 45
0
dan ortiq bo‘lsa, har qor yoqqanidan so‘ng qor
ko‘chaveradi, 60
0
dan ortganda esa qor ko‘chkisi shakllanmaydi.
Qorlar eriy boshlagan vaqtda yoqqan qor, ayniqsa, xavflidir. Kunning taftida
erigan qor tunning sovug‘ida silliq qobiq bilan qoplanadi va hatto nishablik uncha
katta bo‘lmagan hollarda ham ushbu qobiq ustiga tushgan qor ushlanib qololmaydi.
Qor massasining pastga qarab harakatlana boshlashi uchun kuchli tovushning o‘zi
ham yetarli bo‘lishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
429
Ko‘chki tanasi kattalasha borarkan, yo‘lida uchragan daraxt, tosh,
simyog‘och, binolar va boshqa narsalarni o‘zi bilan qo‘shib olib ketadi. Qor
massasining oldida esa havo to‘lqini harakatda bo‘ladi. Mana shu qisilgan havo
oqimi qorning o‘zidan ham yovuzroq kuchga egadir. Zero, qor massasini to‘xtatib
qolish uchun ba’zida kichikroq bir tepalik, beton to‘siq yetarli bo‘lgan bo‘lardi.
Tog‘li hududlarda qor ko‘chkisidan ko‘rilgan zararlar miqdori hisoblab
chiqilgan, yani: odamlar halokati – 9,0%, ma’muriy binolar, turar joy binolari,
obyektlarning vayron bo‘lishi – 14%, chang‘i uchish, temir va avtomobil yo‘llarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
430
qor bosib qolishi – 62%, telefon, telegraf, yuqori kuchlanishli elektr va gaz
quvurlariga shikast etishi – 2%, o‘zanlarda suv yo‘lining to‘silib qolishi,
ko‘priklarning buzilishi, o‘rmonlarning barbod bo‘lishi – 13% ni tashkil etadi.
Sabablari.
1.Ko‘p miqdorda yoqqan qordan (qor yog‘ishi vaqtida yoki undan keyin hosil
bo‘ladi, bir kecha-kunduzlik yog‘in miqdori 10 mm va undan ortiq bo‘lganda);
2. Qor qoplami qatlamining buzilishi bilan bog‘liq;
3. Zilzila, sel oqimlari, ko‘chki, o‘pirilish, suv toshqinlari olib keladi.
Muhofaza tadbirlari.
Odatda, bu kabi tabiiy ofatlarni oldindan prognoz qilish
mumkin. Bunday hollarda aholi ogohlantiriladi, xavf ehtimoli mavjud joylarda
odamlar bo‘lishi ta’qiqlanadi, yo‘llar yopiladi. Ushbu hududda karantin e’lon
qilinadi.
Qor ko‘chkisiga qarshi kurashish uchun ko‘chki xavfi ehtimoli bor tog‘
yonbag‘irlariga daraxt ekish, daraxtlarni kesishni ta’qiqlash lozim. Tog‘ yo‘llari va
elektr tarmoqlarini ko‘chkidan muhofaza qilish maqsadida qor ko‘chkisiga qarshi
vositalar quriladi. «Qamchiq» dovonidan o‘tgan yo‘lovchilarning bunday
vositalarga ko‘zlari tushgan bo‘lishi kerak. Bunday vositalardan eng oddiysi – qor
ko‘chkisini kesuvchi vositalardir. Uchburchak shaklidagi dambalarga kelib urilgan
qor massasining harakati sustlashadi, bo‘linib ketadi va boshqa yo‘nalishda harakat
qila boshlaydi. Ayrim vaqtlarda, yirik qor ko‘chkilarining oldini olish maqsadida
ularni sun’iy yo‘l bilan tushirib turiladi. Buning uchun yonbag‘ir artilleriya to‘plari,
raketalar yordamida o‘qqa tutiladi.
Aholining harakati.
Tibbiyot fanlari doktori, ekstremal vaziyatlar bo‘yicha
mutaxassis Vitaliy Volovich tavsiyalariga ko‘ra xavfning oldini olish uchun
nishabligi 30
o
dan ortiq bo‘lgan tog‘ yonbag‘irlarini chetlab o‘tish, qoyalarni yuqori
balandlikda oshib o‘tish zarur.
Ammo, baribir, qor ko‘chkisiga duch kelib qolsangiz sizga yordam beruvchi
muhofaza choralarini ko‘ring, ya’ni avvalo gorizontal holatni egallab, qor yuzasida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
431
qolishga harakat qiling. Tizzalaringizni qoringa tortib, kaftlaringiz bilan yuzingizni
qor massasidan berkitishga intiling (bokschilarning himoya holatidagi kabi). Bu
holat og‘iz va burningiz qor bilan to‘lib qolmasligiga va yuzingiz oldida havo
bo‘shlig‘i bo‘lishiga yordam beradi. Ko‘chki to‘xtaganidan so‘ng yuzingiz va
ko‘kragingiz oldini kengaytirishga harakat qiling. So‘ngra yuqori tomon
qayerdayu, pastki tomon qayerdaligini aniqlab olish zarur. Buning uchun
so‘lagingizni qo‘lingizga olib uni oqizib ko‘ring. So‘lak yer qayerda ekanligini
ko‘rsatib beradi va qarama-qarshi tomonga harakat qilishingiz kerak bo‘ladi.
Erinmay, ruhingizni tushirmay yuqoriga tirmashaversangiz, qutulib olishingiz
tezlashadi. Har qanday holda ham sizni qidirishayotganligini yodingizdan
chiqarmang.
Qor ko‘chkisi ostida qolganlarni bir necha kecha-kunduz o‘tib qutqarib
olishgan hollar ham bo‘lgan. Avstriya tog‘-qutqaruv xizmati ma’lumotlarida
keltirilishicha, qor ko‘chkisiga to‘qnash kelgan 283 kishidan 106 kishi qor
iskanjasidan o‘zlari qutulib chiqishgan, 97 kishini esa o‘rtoqlari qutqarib qolishgan
ekan.
Quruq qor ko‘chkisiga to‘qnash kelganda qutulib qolish uchun
imkoniyatlarimiz ko‘proq bo‘lsa, ho‘l ko‘chkida imkoniyatlar juda cheklangan
bo‘ladi. Bunday vaziyatda har soniya g‘animatdir. Cho‘ntakdagi «SOS» deb nom
berish mumkin bo‘lgan texnika vositasi tabiiy ofat bilan to‘qnash kelib kulfatga
uchraganlarga o‘z vaqtida yordamga kelish imkonini beradi.
Elektron qutqaruv tizimi RECCO qutqaruvchilar tomonidan qo‘llaniladigan
detektor va sayyoh-chang‘ichilar kiyimiga o‘rnatiladigan passiv qurilma –
reflektordan tashkil topgan. Reflektor o‘ziga xos mayoq rolini o‘ynaydi, uni
oziqlantirib turish ham shart emas. Qutqaruvchi qo‘lidagi detektor reflektorga
nisbatan o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Detektorning «o‘tish quvvati» yerda
foydalanganda bir necha o‘n metrga yetadi. Vertolyotdan turib foydalanilganda esa
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
432
u 200 metrgacha masofadan turib sezish kuchiga ega. Ammo bu tizim uchun
maxsus qurilma talab etilib, u doimo qutqaruvchilar qo‘l ostida bo‘lishi lozim ekan.
Qor ostida qolganlarni qidirib topish va qutqarishning boshqa vositalari ham
mavjud bo‘lib, ulardan biri bipper deb ataladi. Bipper sigareta qutisi kattaligidagi
qurilma bo‘lib, og‘irligi atigi 300 g keladi. Qor ko‘chkisiga duch kelinganda bipper
tovush chiqara boshlaydi yoki radiosignal tarqatadi.
Xulosa.
Agar sizning haayotingizda ham mana shunday favqulodda vaziyat
ro‘y bersa
tezda xavfsiz joyga harakat qiling, agar ko‘chki sizni ushlasa,
qo‘llaringiz bilan yuzingiz oldida bo‘sh joy yaratishga harakat qiling. Ko‘chkidan
keyin qutqaruvchilar e'tiborini tortish uchun harakat qilish yoki ovoz chiqarish
muhim. Shuningdek, qor ko‘chkisi tog‘li hududlarda yashovchilar va sayyohlar
uchun katta xavf tug‘diradi. Shu sababli, tog‘li hududlarga sayohat qilayotganda
xavfsizlik choralariga rioya qilish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. 2020-yil 26-avgustdagi 515-sonli “O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda
vaziyatlarning oldini olish va bunday vaziyatlarda harakat qilish davlat tizimini
yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori.
2. Xodjakulov M.N. Aholini favqulodda vaziyatlarda harakat qilishga va
fuqaro muhofazasi sohasida tayyorlash. Hayot nashri-2020. Andijon. 2021.
3. Xodjakulov M.N., Qobulova N.J. Qutqaruv ishlari. Darslik. Andijon-
2024.
4. Xodjakulov M.N. Favqulodda vaziyatlarda xavfsizlik. Darslik. Andijon-
2024.
