https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
490
ODDIY VA MURAKKAB KASHTALARNI TIKISH
TEXNOLOGIYALARI: AN’ANAVIY USULLAR VA ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR
Djurayeva Zamira Nuralievna,
Farg‘ona ICHSHUI maxsus texnikumi
Ishlab chiqarish ta’lim ustasi
Annotasiya.
Mazkur maqolada oddiy va murakkab kashtalarni tikish
texnologiyalarining asosiy jihatlari, ular orasidagi farqlar, qo‘llaniladigan
an’anaviy usullar va zamonaviy yondashuvlar yoritilgan. Milliy kashtachilik
san’atida qadimdan shakllangan tikipish uslublari bugungi kun talablariga
mos
ravishda yangicha texnologiyalar bilan uyg‘unlashib bormoqda. Mamlakatimizda
amaliy san’atga bo‘lgan e’tibor ortib borayotgani sababli kashtachilikda
innovatsion yondashuvlarning ahamiyati ortmoqda. Ushbu maqola kashtachilik
san’ati bilan shug‘ullanuvc
hilar, dizaynerlar, hunarmandlar va kasb-
hunar o‘quv
yurtlari o‘quvchilari uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so
‘
zlar:
Kashtachilik, oddiy tikish, murakkab tikish, an’anaviy usullar,
zamonaviy texnologiyalar, milliy bezaklar, amaliy san’at, tikuv
texnologiyasi,
naqshlar, hunarmandchilik
Аннотация.
В статье рассматриваются основные аспекты простых и
сложных технологий вышивки, их различия, традиционные методы и
современные подходы. В искусстве национальной вышивки старинные
техники вышивки сочетаются с новыми технологиями в соответствии с
требованиями сегодняшнего дня. В связи с возросшим вниманием к
прикладному искусству в нашей стране возрастает значение инновационных
подходов в вышивке. Статья может быть полезна для тех, кто занимается
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
491
искусством вышивки, дизайнеров, мастеров и учащихся профессиональных
училищ.
Ключевые слова:
Вышивка, простая вышивка, сложная вышивка,
традиционные методы, современные технологии, национальные орнаменты,
прикладное искусство, технология шитья, узоры, ремесла
Abstract.
This article covers the main aspects of simple and complex
embroidery technologies, their differences, traditional methods and modern
approaches. In the art of national embroidery, ancient embroidery techniques are
being combined with new technologies in accordance with today's requirements.
Due to the increasing attention to applied arts in our country, the importance of
innovative approaches in embroidery is increasing. This article may be useful for
those involved in the art of embroidery, designers, craftsmen and students of
vocational schools.
Keywords:
Embroidery, simple embroidery, complex embroidery,
traditional methods, modern technologies, national ornaments, applied arts, sewing
technology, patterns, crafts
KIRISH
Milliy madaniyatimizning ajralmas qismi bo‘lgan kashtachilik san’ati
o‘zining boy tarixi, betakror naqshlari va rang
-barangligi bilan ajralib turadi. Bu
san’at turi nafaqat estetik go‘zallikni aks ettiradi, balki xalqimizning dunyoqarashi,
urf-odatlari va
hayotiy falsafasini ham o‘zida mujassam etadi. Ayniqsa,
kashtachilikda qo‘llaniladigan tikish usullari –
oddiy va murakkab tikipish
texnologiyalari
–
ushbu hunarning mohiyatini belgilab beradi. Hozirgi kunda
an’anaviy tikish usullari bilan bir qatorda zamo
naviy texnologiyalar, yangi tikuv
mashinalari va dizayn dasturlari yordamida kashtachilik san’ati yanada
rivojlanmoqda. Ushbu maqolada aynan shu jihatlar
–
oddiy va murakkab tikipish
texnologiyalarining o‘ziga xosliklari, ularning tarixiy ildizlari va bugu
ngi kundagi
yangi yondashuvlar keng yoritiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
492
Oddiy va murakkab kashtalarni tikish texnologiyalari: an’anaviy usullar va
zamonaviy yondashuvlar
Kashtachilik
–
bu matoni yoki boshqa materiallarni igna va ip yordamida turli
naqshlar bilan bezash san’ati. U oddiy (soddalashtirilgan) va murakkab
(murakkablashtirilgan) kashtalarga bo‘linadi. Har bir turning o‘ziga xos
texnologiyalari, an’anaviy usullar
i va zamonaviy yondashuvlari mavjud.
1. Oddiy kashtalar
Oddiy kashtalar
–
boshlang‘ich darajadagi tikuv usullari bo‘lib, asosan tekis yoki
oddiy naqshlarni yaratish uchun ishlatiladi.
An’anaviy usullar:
•
Yugurik tikuv (Running stitch)
–
eng oddiy tikuv, igna va ipni bir tekisda
oldinga qarab tikish.
•
Orqa tikuv (Backstitch)
–
chiziqli naqshlar uchun, mustahkam va qat’iy.
•
Zigzag tikuv (Zigzag stitch)
–
chekka bezaklar uchun.
•
Krepostnoy tikuv (Stem stitch)
–
gul sopi va chiziqli naqshlar uchun.
Zamonaviy yondashuvlar:
•
Mashinali tikuv
–
oddiy kashtalarni tez va bir xil qilib tikish uchun.
•
Lazerli kesish
–
naqshlarni aniq kesib olish, qo‘lda
tikishni osonlashtirish.
•
Dasturiy ta’minot yordamida loyihalash
–
naqshlarni kompyuterda ishlab
chiqish (masalan,
Embroidery Software
).
Murakkab kashtalar
Murakkab kashtalar
–
badiiy va detalli naqshlar, ko‘pincha bir nechta tikuv
usullarini birlashtirib ishlanadi.
An’anaviy usullar:
•
Zardo‘zlik
–
oltin va kumush iplar, metall simlar ishlatiladi.
•
Suzani
–
Markaziy Osiyoda keng tarqalgan, gul va geometrik naqshlar bilan
bezatilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
493
•
Richelieu
–
mato qismlari kesib, teshiklar hosil qilinadi, ular kashta bilan
qoplangan.
•
Xorijiy kashta
–
qora ip bilan geometrik naqshlar tikiladi.
Zamonaviy yondashuvlar:
•
Kompyuterli kashtachilik
–
raqamli dizayn asosida avtomatik tikuv mashinalari
(masalan,
Brother
,
Bernina
) yordamida murakkab naqshlar yaratish.
•
3D kashtachilik
–
bo‘rtma effekt yaratish uchun maxsus ip va taglik ishlatiladi.
•
AR/VR texnologiyalar
–
virtual rejimda kashta naqshlarini sinab ko‘rish.
•
Eko-kashtachilik
–
qayta ishlangan iplar va tabiiy bo‘yoqlardan foydalanish.
Farg‘i va rivojlanish tendensiyalari
Xususiyat
Oddiy kashtalar
Murakkab kashtalar
Murakkablik
Oddiy, tez
o‘rganiladi
Murakkab, ko‘p mahorat talab
qiladi
Ishlatiladigan
asboblar
Ign
а, ip, qo‘l
dastgohi
Maxsus mashinalar, metall iplar,
qimmatbaho toshlar
Zamonaviy usullar
Dasturiy ta’minot,
lazer
Kompyuterli kashtachilik, 3D
effektlar
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
O‘zbek kashtachilik san’ati yuzasidan yozilgan adabiyotlar asosan xalq
amaliy san’atining tarixiy taraqqiyoti, naqshlar turlari,
hududiy uslublar va bezak
san’ati bilan bog‘liq. Ularning ichida A. Hayitmetov, M. Qosimova, Z. Nasirova,
va T.Sultonov kabi olimlar tomonidan yozilgan ishlar alohida o‘rin egallaydi.
Ayniqsa, M. Qosimovaning “O‘zbek xalq amaliy bezak san’ati” nomli asarid
a
tikuv va kashtachilik san’atining tarixiy ildizlari, naqshlarning ramziy ma’nolari,
shuningdek, ayollar mehnatidagi roli chuqur tahlil etilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
494
Bundan tashqari, kasb-
hunar kollejlari va texnikumlar uchun mo‘ljallangan
darsliklarda oddiy va murakkab tikish texnologiyalarining tasnifi, amaliy
ko‘rsatmalar, materiallar tanlovi va texnika xavfsizligi bo‘yicha ma’lumotlar
berilgan. O‘zbekistonda “Bukhoro”, “Surxondaryo”, “Farg‘ona” maktablariga xos
bo‘lgan tikipish uslublari ham ko‘plab tadqiqotlarda o‘z ifodasini topgan. Bu
manbalar asosida tikipish uslublarining mintaqaviy farqlari, uslubiy jihatlari va
texnik tafovutlarini aniqlash mumkin.
Mazkur tadqiqotda quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
1.
Tahliliy usul
–
adabiyotlar, darsliklar va ilmiy maqolalar asosida tikish
texnologiyalarining tarixiy va zamonaviy shakllari tahlil qilindi.
2.
Taqqoslash usuli
–
oddiy va murakkab tikipish texnologiyalari o‘zaro
solishtirilib, ularning o‘xshash va farqli jihatlari aniqlab berildi.
3.
Amaliy kuzatuv
–
kashtachilik bilan shug‘ullanuvchi ustalar ish jarayonlari
kuzatildi hamda texnik xususiyatlar yozib olindi.
4.
Intervyu
usuli
–
mahalliy
hunarmandlar,
kashtachilik
bilan
shug‘ullanayotgan ayollar va o‘qituvchilar bilan suhbatlar olib borildi.
Tadqiqotda an’anaviy usullar va zamonaviy tikish texnologiyalari o‘rtasidagi
uyg‘unlik va farqlarga e’tibor qaratildi.
NATIJA VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot davomida aniqlanishicha:
•
Oddiy tikish
(masalan, "yoyma", "zanjira", "tasma") ancha sodda, ammo
naqshlarni ifodalay olish salohiyati yuqori. Bu usullar ko‘pincha
boshlang‘ich o‘rganuvchilar uchun mos bo‘lsa
-
da, naqsh go‘zalligiga ta’sir
qilmaydi.
•
Murakkab tikish
(masalan, "ko‘kcha tikish", "ildiz tikish", "qirqma tikish")
ko‘proq tajriba va mahorat talab qiladi. Bu usullar ko‘p bosqichli texnologik
jarayonlar asosida bajariladi va katta dizayn loyihalarida qo‘llaniladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
495
•
Zamonaviy texnologiyalar, xususan
kompyuterlashtirilgan tikuv
mashinalari
yordamida an’anaviy naqshlar tez va aniqlik bilan
ko‘chirilmoqda. Biroq, bu avtomatlashtirilgan jarayon hunarmandchilikdagi
hissiy va estetik jihatlarni to‘liq bera olmaydi.
•
Ko‘pgina hunarmandlar zamonaviy vositalarni qo‘llagan holda an’anaviy
naqshlarni tikish orqali
yangi dizayn maktabini
shakllantirishga
intilmoqda. Bu esa
an’ana va innovatsiya uyg‘unligini
ko‘rsatadi.
XULOSA
Kashtachilik san’ati qadimiy an’analar va zamonaviy innovatsiyalarning
uyg‘unligidir. Oddiy kashtalar tez va oson tikilsa, murakkab kashtalar badiiy
qadriyat va yuqori mahoratni talab qiladi. Zamonaviy texnologiyalar (masalan,
kompyuterli kashtachilik) bu
sohani yangi darajaga ko‘tarib, uni qulayroq va
ijodiyroq qilmoqda.
Oddiy va murakkab tikish texnologiyalari o‘zbek xalq kashtachilik
san’atining ajralmas qismini tashkil etadi. An’anaviy usullar –
xalqimizning tarixiy
xotirasi va milliy o‘zligining ramzi bo‘lsa, zamonaviy yondashuvlar bu merosni
saqlash va uni bugungi talablarga moslashtirishga xizmat qilmoqda.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, har ikki yo‘nalish –
oddiy va murakkab tikish
usullari
–
bir-
birini to‘ldiradi va hunarmandchilikni boyitadi. Shu boisdan,
kashtachilik bilan shug‘ullanuvchilarga nafaqat an’anaviy bilimlarni chuqur
o‘rganish, balki yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish ham zarurdir.
Kelgusida kashtachilikda innovatsion yondashuvlar, dizayn dasturlari bilan
ishlash va xalqaro ko‘rgazmalarda ishtirok etish kabi omillar orqali ushbu san’atni
yangi bosqichga olib chiqish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro
‘
yhati:
1.
Azimova, O.
(2020).
O‘zbek kashtachilik san’ati: an’analar va yangiliklar
.
Toshkent: "Sharq" nashriyoti. 25-45-betlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
496
2.
Karimova, S.
(2018).
Kashtachilik: qo‘llanma dasturiy texnologiyalar asosida
.
Samarqand: "Zarafshon" nashriyot uyi. 60-78-betlar
3.
Yusupova, M.
(2019).
Milliy hunarmandchilik: tarix va innovatsiyalar
. Buxoro:
"Buxoro" nashriyoti. 112-130-betlar
4.
Rasulov, T.
(2021).
Zamonaviy to‘qimachilik va kashta texnologiyalari
. Andijon:
"O‘zbekiston" nashriyoti. (89
-105-betlar)
5.
Xolmirzayeva, G.
(2017).
Qo‘lda kashtachilik: oddiy tikuv usullari
. Namangan:
"Namangan" matbaasi. (10-30-betlar)
6.
Nazarov, A.
(2022).
Eko-kashtachilik: tabiiy materiallar va qayta ishlash
.
Farg‘ona: "Farg‘ona" nashriyoti. (50
-65-betlar)
7.
Abdullayeva, N.
(2020).
Dizayn va kashtachilikda raqamli texnologiyalar
.
Qarshi: "Nasaf" nashriyoti.75-92-betlar
8.
Valiev, G. N., & Khomidov, V. O. (2020). Study of the Shape of a Balloon of
Natural Silk Thread When Winding From a Fixed Packing. International Journal
of Advanced Research in Science, Engineering and Technology (IJARSET), 7(8),
14733.
9.
Валиев, Г. Н., Хомидов, В. О., & Турдиев, М. (2020). Особенности формы
баллона нити натурального шёлка при сматывании с неподвижной паковки.
Физика волокнистых материалов: структура, свойства, наукоемкие
технологии и материалы (SMARTEX), (1), 24
-29.
10.
Касымов, Ш. С., Хайдаров, З., Хомидов, В. О., Юлдашев, Х. Т., & Отажонов,
С.
М.
(2011).
Исследование
влияния
токого
усиления
на
фотоэлектрографические и выходные характеристики преобразователя
изображений ионизационного типа. Физическая инженерия поверхности.
11.
Касымов, Ш. С., Парицкий, Л. Г., Хайдаров, З., Хомидов, В. О., & Отажонов,
С. М. (2010). О возможности усиления фототока плазмы газового разряда в
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
497
преобразователях изображений ионизационного типа. Фізична інженерія
поверхні, (8,№ 3), 214
-221.
12.
Samievna, T. S., Mirkomilovna, R. M., & Obidovich, K. V. (2021). The
professional pedagogical activity in modern education. ACADEMICIA: An
International Multidisciplinary Research Journal, 11(9), 275-277.
13.
Akbarov, K., Alimov, N., Otazhonov, S. M., & Khomidov, V. O. (2010). The
external impact on photoelectric properties of nano-crystal p-CdTe films.
