https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
464
SILVINIT RUDASIDAN KALIY XLORID ISHLAB CHIQARISH
JARAYONIDA AJRALIB CHIQADIGAN SHLAM CHIQINDISIDAN
KOMPLEKS MINERAL O‘G‘IT TAYYORLASH TEXNOLOGIYASI
R.A.Maxmudov
Buxoro davlat texnika universiteti
Oripov Azizbek Anvarovich
Buxoro davlat texnika universiteti
Annotatsiya
Ushbu maqolada silvinit rudasidan kaliy xlorid ishlab chiqarish jarayonida
hosil bo‘ladigan shlam chiqindilarini qayta ishlash orqali arzon, ekologik xavfsiz
va agrotexnik jihatdan samarali kompleks mineral o‘g‘it ishlab chiqarish
texnologiyasi bayon qilin
gan. Dehqonobod kaliy zavodida hosil bo‘ladigan shlam
tarkibidagi foydali moddalardan
–
KCl, NaCl, CaSO₄ va boshqa minerallardan
foydalanib, temir oksidlari, ishqorlar va ko‘mir yordamida qayta ishlash
texnologiyasi ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari hosildorlikni oshirish, tuproq
tarkibini yaxshilash va chiqindilarni kamaytirishda mazkur texnologiyaning
samaradorligini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar
:
Silvinit, kaliy xlorid, shlam chiqindisi, kompleks o
‘
g
‘
it, qayta
ishlash, ekologik xavfsizlik, agrotexnik sinov, temir oksidi, NPK.
ТЕХНОЛОГИЯ ПРИГОТОВЛЕНИЯ КОМПЛЕКСНОГО
МИНЕРАЛЬНОГО УДОБРЕНИЯ ИЗ ШЛАМОВЫХ ОТХОДОВ,
ОБРАЗУЮЩИХСЯ ПРИ ПРОИЗВОДСТВЕ ХЛОРИСТОГО КАЛИЯ
ИЗ СИЛЬВИНИТОВЫХ РУД
Р
.
А
.
Махмудов
Бухарский государственный технический университет
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
465
Орипов
Азизбек
Анварович
Бухарский государственный технический университет
Аннотация
В данной статье представлена технология переработки шламовых
отходов, образующихся при производстве хлористого калия из
сильвинитовой руды, в дешевое, экологически безопасное и агротехнически
эффективное комплексное минеральное удобрение. Разработана методика
переработки шлама, содержащего полезные вещества (KCl, NaCl, CaSO₄ и
др.), с использованием оксидов железа, щелочей и угля, на Дехканабадском
калийном заводе. Результаты исследований показали эффективность
технологии в повышении урожайности, улучшении почвы и сокращении
объема отходов.
Ключевые слова:
сильвинит, хлористый калий, иловые отходы,
комплексное удобрение, переработка, экологическая безопасность,
агротехнические испытания, оксид железа, NPK.
TECHNOLOGY FOR PREPARATION OF COMPLEX MINERAL
FERTILIZER FROM SLUDGE WASTE ELIMINATED DURING THE
PRODUCTION OF POTASSIUM CHLORIDE FROM SILVINITE ORE
R.A.Maxmudov
Bukhara State Technical University
Oripov Azizbek Anvarovich
Bukhara State Technical University
Abstract
This article presents a technology for processing sludge waste generated
during the production of potassium chloride from sylvinite ore into a cost-effective,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
466
environmentally safe, and agro-technically efficient complex mineral fertilizer. A
processing method was developed using iron oxides, alkalis, and coal, based on the
valuable components (KCl, NaCl, CaSO₄, and others) contained in the sludge waste
from the Dehqanabad Potash Plant. The research results demonstrated the
effectiveness of the technology in increasing crop yield, improving soil
composition, and reducing waste.
Keywords:
Sylvinite, potassium chloride, sludge waste, complex fertilizer,
processing, environmental safety, agrotechnical testing, iron oxide, NPK.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
е
tishtirishda mineral
o‘g‘itlarga bo‘lgan ehtiyoj yuqori. Azotli va fosforli o‘g‘itlar ishlab chiqarilishi
yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa
-
da, kaliyli o‘g‘itlar asosan import orqali ta’minlanar edi.
Dehqonobod kaliy zavodining ishga tushirilishi bilan bu ehtiyoj mahalliy manbalar
hisobiga qoplana boshladi. Ammo ishlab chiqarish jarayonida yiliga 600 ming
tonnagacha shlam chiqindisi hosil bo‘ladi. Mazkur chiqindilarni foydali
mahsulotga aylantirish dolzarb ilmiy-texnik muammo hisoblanadi.
Adabiyotlar sharhi
Silvinit rudasidan kaliy xlorid olish texnologiyasi, shlam chiqindilarining
fizik-
kimyoviy xossalari hamda ularni qayta ishlash yo‘llari bo‘yicha ilmiy
adabiyotlarda muayyan ishlanmalar mavjud (Mirzaev, 2005; Hamidov, 2010;
Maxmudov va boshq., 2021). Biroq
, chiqindilar asosida kompleks o‘g‘it olish
bo‘yicha aniq texnologik
е
chimlar
е
tarli darajada ishlab chiqilmagan. Ekologik
xavfsizlik va iqtisodiy samaradorlik tamoyillariga asoslangan qayta ishlash
texnologiyalari esa dolzarb ahamiyatga ega (Normatov, 2019).
Tadqiqot metodologiyasi
Tajriba laboratoriya sharoitida olib borilib, shlam tarkibi elementar va
kimyoviy analizlar orqali aniqlandi. Qayta ishlash uchun temir
oksidlari (Fe₂O₃,
Fe₃O₄), ishqor (KOH, NaOH, CaOH) va Angren ko‘miri qo‘llanildi. 50–60°C
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
467
haroratda 2 soat davomida eritma ishlov berildi, so‘ng granulatsiya qilindi. Hosil
bo‘lgan mahsulot agrotexnik sinovlar orqali pomidor va kartoshka ekinlarida
sinovdan o‘tkazildi.
1-rasm. Shlamni qayta ishlash jarayonining sxemasi
Natijalar
Shlamdan ishlab chiqilgan kompleks o‘g‘it tarkibida ko‘plab o‘simlik uchun
foydali bo‘lgan elementlar
mavjud. Ishqor va temir oksidlari miqdorining
o‘zgarishi mahsulot tarkibiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Sinov natijalariga ko‘ra,
o‘g‘it barg yashilligi, ildiz rivojlanishi va hosildorlikni 20–
25% ga oshirdi.
1-jadval
Shlamni qayta ishlash natijasida o
lingan o‘g‘it tarkibi
T/r
Moddaning elementar tarkibi
Tahlil
natijasi, o‘rtacha %
1
Azot (N)
2%
2
Fosfor (P)
0.5%
3
Kaliy (K)
3%
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
468
4
Kalsiy (Ca)
9
–
12%
5
Temir (Fe)
4%
6
Magniy (Mg)
0.09%
Muhokama
Olingan natijalar Dehqonobod zavodidagi shlam chiqindilarida qayta
ishlashga yaroqli ko‘plab modda mavjudligini ko‘rsatdi. Ularni texnologik qayta
ishlash orqali ekologik toza va mahalliy xomashyoga asoslangan o‘g‘it olish
imkoniyati yaratildi. Bu nafaqat chiqindilarni kamaytirish, balki resurslardan
samarali foydalanishga ham xizmat qiladi. Natijalar mavjud ilmiy manbalar bilan
uyg‘unlikda bo‘lib, agroximik tahlillar orqali tasdiqlandi.
Xulosa
Dehqonobod kaliy zavodida hosil bo‘ladigan shlam chiqindilarida foydali
moddalarning salmoqli qismi mavjud.
Temir oksidlari va ishqorlar bilan boyitilgan aralashmalar asosida ekologik
xavfsiz va agrotexnik jihatdan samarali o‘g‘it tayyorlash mumkin.
Tadqiqotlar bu o‘g‘itning hosildorlikni oshirishda muhim o‘rin tutishini
isbotladi.
Takliflar:
Mazkur texnologiyani tajriba-sanoat darajasida kengaytirish.
Dehqonobod zavodiga amaliyotda joriy etish.
Boshqa shlam turlarini qayta ishlash bo‘yicha tadqiqotlarni davom ettirish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Mirzaev U. “Mineral o‘g‘itlar kimyosi”, Toshkent, 2005.
2.
Hamidov M. “Sanoat kimyosi”, Samarqand, 2010.
3.
Maxmudov R.A. va boshq. “Noorganik moddalar texnologiyasi”, Buxoro,
2021.
4.
Qodirov Sh. “Qishloq xo‘jaligida o‘g‘itlardan foydalanish asoslari”,
Toshkent, 2013.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
469
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ
-748-son qarori, 17.12.2007.
6.
Dehqonobod kaliy zavodi texnik ma’lumotlari, 2023–
2024.
7.
Normatov I. “Ekologik xavfsizlik asoslari”, Toshkent, 2019.
8.
Islomov A., Toshmatov R. “Qayta ishlash texnologiyalari”, Buxoro, 2022.
9.
Yosh kimyogarlar ensiklopedik lug‘ati. Toshkent, 1990.
10.
11.
12.
