https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
457
MAHALLIY FOSFORITLARDAN KIMYOVIY
FAOLLASHTIRILGAN FOSFORLI O‘G‘ITLAR OLISh
TEXNOLOGIYASI
Amonova Hikoyat Inoyatovna
Buxoro davlat texnika universiteti
hikoyatinoyatovna055@gmail.com
Baxronov Ja’far Akbar o‘g‘li
Buxoro davlat texnika universiteti
Oripov Azizbek Anvarovich
Buxoro davlat texnika universiteti
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada Markaziy Qizilqum hududidagi mahalliy fosforitlarni
kimyoviy usulda faollashtirish orqali o‘simliklar uchun o‘zlashtiriladigan fosforli
o‘g‘itlar olish texnologiyasi ishlab chiqilgan. Tadqiqotda sulfat, fosfor va azot
kislotalari, shuningdek karbamid bilan ishlov berish texnologiyalari tahlil qilingan.
Olingan mahsulotlarning tarkibi va suvda eruvchanlik darajasi aniqlangan.
Eksperimentlar asosida hosil bo‘lgan o‘g‘itlarning agronomik samaradorligi va
amaliy qo‘llanish imkoniyatlari ko‘rsati
b berilgan. Ushbu texnologiya import
o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarish va qishloq xo‘jaligini barqaror
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Fosforit, kimyoviy faollashtirish,
fosforli o‘g‘it, sulfat kislota,
karbamid, NPK o‘g‘itlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
458
ТЕХНОЛОГИЯ ПОЛУЧЕНИЯ ХИМИЧЕСКИ
АКТИВИРОВАННЫХ ФОСФОРНЫХ УДОБРЕНИЙ ИЗ МЕСТНЫХ
ФОСФОРИТОВ
Амонова Ҳикоят Иноятовна
Бухарский государственный технический университет
Бахронов Жаъфар Акбар ўғли
Бухарский государственный технический университет
Орипов Азизбек Анварович
Бухарский государственный технический университет
АННОТАЦИЯ
В данной статье разработана технология химической активации местных
фосфоритов Центрального Кызылкума с целью получения доступных для
растений фосфорных удобрений. Рассмотрены методы обработки серной,
фосфорной и азотной кислотами, а также использование мочевины.
Проанализированы состав и растворимость полученных продуктов в воде.
Экспериментально подтверждена агрономическая эффективность и
практическое
применение
удобрений.
Разработанная
технология
способствует импортозамещению и устойчивому развитию сельского
хозяйства.
Ключевые слова:
Фосфорит, химическая активация, фосфорные
удобрения, серная кислота, мочевина, удобрения
NPK.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
459
TECHNOLOGY FOR OBTAINING CHEMICALLY ACTIVATED
PHOSPHORIC FERTILIZERS FROM LOCAL PHOSPHORITES
Amonova Hikoyat Inoyatovna
Bukhara State Technical University
hikoyatinoyatovna055@gmail.com
Baxronov Ja’far Akbar o‘g‘li
Bukhara State Technical University
Oripov Azizbek Anvarovich
Bukhara State Technical University
ANNOTATION
This article presents the development of a chemical activation technology for
local phosphorites from the Central Kyzylkum region to produce plant-available
phosphate fertilizers. The study examines treatment methods using sulfuric,
phosphoric, and nitric acids, as well as urea-based activation. The composition and
water solubility of the obtained products are analyzed. The agronomic effectiveness
and practical applicability of the produced fertilizers are demonstrated through
experimental data. This technology is intended to replace imported fertilizers and
support sustainable agricultural development.
Keywords:
Phosphorite, chemical activation, phosphate fertilizer, sulfuric
acid, urea, NPK fertilizers.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligini barqaror rivojlantirish va oziq
-
ovqat xavfsizligini ta’minlashda mineral o‘g‘itlar, ayniqsa fosforli o‘g‘itlarning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
460
roli nihoyatda muhimdir. Fosfor o‘simliklarning ildiz tizimini rivojlantiradi,
energiya almashinuvini boshqaradi hamda hosildorlikni oshiradi. Ayni vaqtda
mamlakatda talab yuqori bo‘lgan fosforli o‘g‘itlarning asosiy qismi import
hisobiga ta’minlanmoqda, b
u esa iqtisodiy jihatdan katta xarajatlarga sabab
bo‘lmoqda.
Shu nuqtai nazardan, respublikamizda mavjud tabiiy fosforit konlaridan,
xususan Markaziy Qizilqum hududidagi fosforitlardan to‘liq foydalanish muhim
vazifalardan biri hisoblanadi. Biroq ushbu fosforitlarning past reaktivligi ularni
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri o‘g‘it sifatida qo‘llashni cheklaydi. Ularni kimyoviy
faollashtirish orqali suvda eruvchan va o‘simliklar uchun o‘zlashtiriladigan
shakllarga aylantirish import o‘rnini bosuvchi, ekologik toza, innovatsion va
iqtisodiy samarali texnologiyalar yaratish imkonini beradi.
Yechiladigan muammo va masalaning qo‘yilishi
Asosiy muammo
—
mahalliy fosforitlarning past reaktivligi va ularning
mavjud shaklda suvda erimasligi natijasida o‘simliklar tomonidan to‘liq
o‘zlashtirilmasligidir.
Shu bois ushbu ilmiy ishda quyidagi muammolarga ilmiy yondashuv asosida
е
chim topish maqsad qilingan:
-
Markaziy Qizilqum fosforitlarining kimyoviy tarkibini aniqlash;
-
Turli kislotali va azotli reaktivlar bilan faollashtirish texnologiyasini
ishlab chiqish;
-
Faollashtirilgan fosforitlardan oddiy va kompleks o‘g‘itlar (NP, PK,
NPK) olish;
-
Olingan mahsulotlarning fizik-kimyoviy xossalari va agronomik
samaradorligini baholash;
-
Innovatsion texnologiyalarning ishlab chiqarishga joriy etilishi orqali
mahalliy sanoatni rivojlantirish.
Eksperiment va olingan natijalarning tahlili
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
461
Eksperimental ishlar davomida quyidagi usullar sinovdan o‘tkazildi:
1. Sulfat kislotasi bilan qayta ishlash: Markaziy Qizilqum fosforitlari sulfat
kislotasi bilan ishlov berilgach, yuqori erituvchanlikka ega oddiy superfosfatlar
olindi. Bu asosda PK va NPK turidagi kompleks o‘g‘itlar tayyorlandi.
2. Azot kislotasi va kaliy xlorid bilan ishlov: Parçalanish reaktsiyasi natijasida
qisman eruvchan kompleks o‘g‘itlar hosil bo‘lib, ularning suvda eruvchanligi
import o‘g‘itlarga yaqin darajada ekanligi aniqlandi.
3. Ekstraksion fosfor kislotasi va karbamid bilan faollashtirish: Bu
texnologiya orqali yangi turdagi suyuq va granulali NP o‘g‘itlar sinovdan
o‘tkazildi. Karbamid suyuqlanmasi bilan ishlov berish birinchi bor qo‘llanildi va
muvaffaqiyatli natijalar berdi.
Tahlillar natijasida olingan o‘g‘itlar tarkibida 18–30% P₂O₅, 6–
15% N, 10
–
15% K₂O mavjudligi qayd etildi. Ular suvda yuqori darajada eruvchi bo‘lib,
o‘simliklar tomonidan oson o‘zlashtiriladi.
Olingan natijalarning qo‘llanilish sohalari
-
Qishloq xo‘jaligi: Olingan fosforli va kompleks o‘g‘itlar paxta,
bug‘doy, sabzavot, mevali ekinlar uchun yuqori samarali oziqlantiruvchi
vosita sifatida qo‘llaniladi.
-
Kimyo sanoati: Mahalliy xomashyo asosida arzon, ekologik toza va
iqtisodiy jihatdan foydali mahsulotlar ishlab chiqarish imkoniyati mavjud
bo‘ladi.
-
Sanoat texnologiyalari: Innovatsion faollashtirish texnologiyalari
asosida yangi ishlab chiqarish liniyalari yo‘lga qo‘yilishi mumkin.
-
Ekologiya: Reaktivlar miqdori va chiqindilarning zararsizlantirilishi
texnologik jihatdan optimallashtirilgani bois, atrof-
muhitga zararli ta’sir
kamayadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
462
Xulosa
1. Markaziy Qizilqum fosforitlarini sulfat, fosfor va azot kislotasi, shuningdek
karbamid bilan kimyoviy faollashtirish orqali o‘simliklar oson o‘zlashtiradigan
shakllarga aylantirish imkoniyati ilmiy isbotlandi.
2. Mahalliy xomashyodan foydalangan holda iqtisodiy jihatdan samarali va
ekologik xavfsiz fosforli hamda kompleks o‘g‘itlar ishlab chiqarish texnologiyasi
ishlab chiqildi.
3. Eksperimentlar natijasida olingan o‘g‘itlar tarkib va agronomik xossalari
jihatdan standart import mahsulotlardan kam emasligi, ba’zi hollarda esa ustunligi
aniqlandi.
4. Ushbu tadqiqotning amaliy ahamiyati
—
import o‘rnini bosuvchi
mahsulotlar orqali respublikaning ichki talabini qondirish va qishloq xo‘jaligi
mahsuldorligini oshirishga xizmat qilishidir.
5. Kelgusida bu texnologiyalar asosida patentlashtirilgan yangi mahsulotlar
ishlab chiqarilishi, ilmiy yangilik sifatida sanoatda keng qo‘llanilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Axmedov A.N., Yo‘ldoshev M.S. Fosforit konlarini qayta ishlash
texnologiyasi.
–
Toshkent: Fan, 2018.
–
256 b.
2. Gulyamov G.G., Gulyamova D.D. Mineral o‘g‘itlar texnologiyasi. –
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2016. –
284 b.
3. Мартыненко А.И. Фосфорные удобрения: Технология и применение.
–
Москва: Химия, 2009. –
315 с.
4. Karabaev M.Q. Kimyoviy texnologiya asoslari: O
‘
quv qo
‘
llanma.
–
Toshkent: O
‘
qituvchi, 2020.
–
192 b.
5. Jumaniyozov D.A., Raxmatov I.S. Mahalliy xomashyolardan mineral
o
‘
g
‘
itlar olish texnologiyasi.
–
Qarshi: Nasaf, 2021.
–
165 b.
6. Qodirov B.A., Xasanov Z.T. Fosforitlarni kislotalar bilan faollashtirish
usullari. // Kimyo va Texnologiya, 2020.
–
№2. –
B. 75
–
82.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
463
7. Tursunov F.I., Ubaydullaev A.H. Qishloq xo‘jaligida fosforli o‘g‘itlarning
ahamiyati. // Agrotexnologiyalar jurnali.
–
2021.
–
№4. –
B. 60
–
67.
8. Dissertatsiya muallifi tomonidan olib borilgan eksperimental tadqiqotlar va
laboratoriya natijalari.
–
Buxoro muhandislik-texnologiya instituti, 2025.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022–
2026 yillarda Yangi
O‘zbekistonni rivojlantirish strategiyasi” hamda “Qishloq xo‘jaligini
modernizatsiya qilish va oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlash” Konsepsiyasi. –
T.:
2022.
10. Dovletyarov A.T. Kimyoviy o‘g‘itlar texnologiyasi va ishlab chiqarilishi.
–
Ashxobod: TurkmenNashr, 2017.
–
210 b.
